द्यूतक्रीडा : दिवाळीत जुगार का खेळला जातो?

“द्यूतक्रीडा” (जुगार खेळ) हा प्रकार दिवाळी पाडवा (बलीप्रतिपदा) या दिवशी खेळण्याची परंपरा प्राचीन काळापासून चालत आलेली आहे. 

पण याचा ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक अर्थ केवळ “जुगार” इतकाच नाही, तर त्यामागे धार्मिक आणि प्रतीकात्मक महत्त्व आहे.

वैदिक काळापासून हिंदू धर्म या खेळाशी परिचित आहे. प्राचीन काळी तो "द्युत क्रीडा" म्हणून ओळखला जात असे. ज्या घन, सपाट पृष्ठभागावर तो खेळला जात असे त्याला चौपर किंवा चौपर असे म्हणतात आणि फासे "पाश" म्हणून ओळखले जात असे. प्राचीन काळात फासेऐवजी कवड्या वापरल्या जात असत. आधुनिक भारतात, हा खेळ जुगार म्हणून ओळखला जातो आणि अनेक कुटुंबांमध्ये जुगारावर बंदी आहे. भारतातील बहुतेक राज्यांनी जुगाराशी संबंधित सर्व क्रियाकलापांवर बंदी घातली आहे. तथापि धार्मिक परंपरेमुळे अनेक कुटुंबे दिवाळीत प्रतीकात्मक जुगार खेळत राहतात.

असे मानले जाते की चौपरचा खेळ स्वतः भगवान शिव यांनी शोधून काढला होता आणि तो प्रथम भगवान शिव आणि देवी पार्वती यांच्यात खेळला गेला होता. भगवान शिव देवी पार्वतीला म्हणाले, "हे देवी, मी हा फासेचा खेळ त्यांच्यासाठी तयार केला आहे ज्यांना वेळ घालवायचा आहे, ज्यांना अचानक संपत्ती मिळवायची आहे आणि ज्यांना कोणाची संपत्ती नष्ट करायची आहे."

हिंदू धर्मग्रंथांनुसार, भगवान शिव आणि देवी पार्वती यांनी कार्तिक प्रतिपदेच्या दिवशी प्रथम फासे खेळले. कार्तिक प्रतिपदेला देवी पार्वती विशेष आशीर्वाद देते. या शुभ दिवसाला बली प्रतिपदा आणि गोवर्धन पूजा असेही म्हणतात. म्हणून, जो कोणी या दिवशी जुगार खेळतो त्याला देवी पार्वतीचा आशीर्वाद मिळतो.

कार्तिक प्रतिपदा हा एक आवश्यक प्रथा आहे. कार्तिक प्रतिपदा हा हिंदू संवत वर्षाचा पहिला दिवस आहे, ज्याला गुजराती नववर्ष असेही म्हणतात. जुगार खेळण्याचा सर्वोत्तम वेळ म्हणजे सकाळ. धार्मिक ग्रंथांनुसार, कार्तिक महिन्याच्या पहिल्या दिवशी, अभ्यंग स्नान केल्यानंतर, नवीन कपडे परिधान केल्यानंतर आणि कुटुंबातील महिलांना मंगल आरती करण्यास सांगितल्यानंतर, जुगार खेळला पाहिजे.

बहुतेक लोक दिवाळीच्या रात्री जुगार खेळतात, ज्याचे कोणतेही धार्मिक महत्त्व नाही. दिवाळीच्या रात्री जुगार खेळण्याचा उल्लेख कोणत्याही धार्मिक ग्रंथात नाही. तथापि, बहुतेक ग्रंथ एकमताने कार्तिक प्रतिपदेला जुगार खेळण्याची शिफारस करतात. शिवाय, बहुतेक लोकांचा असा विश्वास आहे की दिवाळी हा जुगार खेळण्यासाठी एक शुभ दिवस आहे आणि जो कोणी या दिवशी जुगार खेळतो तो जिंकेल. आपल्या सर्वांना माहित आहे की हे शक्य नाही, कारण एखाद्याला जिंकण्यासाठी, दुसऱ्याला हरावे लागते. धार्मिक ग्रंथांमध्ये जुगार खेळण्याची शिफारस केली जाते कारण हा दिवस जिंकण्यासाठी शुभ असतो असे मानणे चुकीचे आहे. उलट, ही केवळ येणाऱ्या वर्षाची भविष्यवाणी करण्याची प्रक्रिया आहे. जर कोणी कार्तिक प्रतिपदेला फासेचा खेळ जिंकला तर पुढील वर्ष त्या व्यक्तीसाठी फायदेशीर मानले जाते. जर कोणी या दिवशी फासेचा खेळ हरला तर ते येणाऱ्या वर्षासाठी अशुभ मानले जाते.