प्रस्तावना: भारत हा विविधतेने नटलेला देश आहे. परंतु, आपल्या इतिहासात जातीव्यवस्थेमुळे समाजातील एक मोठा घटक शतकानुशतके शिक्षण, संधी आणि सन्मानापासून वंचित राहिला. भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी या वंचित घटकांना मुख्य प्रवाहात आणण्यासाठी 'आरक्षणाची' तरतूद केली. आरक्षण म्हणजे केवळ सवलत नव्हे, तर तो सामाजिक विषमतेची दरी सांधणारा एक पूल आहे. आजच्या काळात आरक्षणाचे स्वरूप आणि त्याची गरज यावर मोठे मंथन सुरू आहे.
आरक्षणाचा विषय हा भारताच्या सामाजिक आणि राजकीय व्यवस्थेतील एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि तितकाच संवेदनशील विषय आहे. भारतीय राज्यघटनेने ऐतिहासिक अन्याय दूर करण्यासाठी आणि मागास घटकांना मुख्य प्रवाहात आणण्यासाठी आरक्षणाची तरतूद केली आहे.आरक्षणाचे फायदे आणि तोटे जाणून घ्या.
आरक्षणाचे फायदे (Advantages)
सामाजिक न्याय आणि समानता: शतकानुशतके ज्या समाजाला शिक्षण आणि संधींपासून वंचित ठेवले गेले, त्यांना आरक्षणाने मुख्य प्रवाहात येण्याची संधी दिली. हे सामाजिक समतोल राखण्यासाठी आवश्यक आहे.
प्रतिनिधित्व (Representation): सरकारी नोकऱ्या, राजकारण आणि शिक्षण संस्थांमध्ये विविध जाती-धर्माच्या लोकांचा सहभाग वाढला. यामुळे निर्णय घेण्याच्या प्रक्रियेत सर्वांचा आवाज पोहोचण्यास मदत झाली.
आर्थिक आणि शैक्षणिक प्रगती: आरक्षणा मुळे दलित, आदिवासी आणि इतर मागासवर्गीयांच्या अनेक पिढ्या शिकल्या आणि आर्थिकदृष्ट्या सक्षम झाल्या. यामुळे गरिबी निर्मूलनास हातभार लागला.
आत्मसन्मान: आरक्षणाने केवळ नोकरी दिली नाही, तर वंचित समाजाला समाजात ताठ मानेने जगण्याचा आत्मविश्वास आणि अधिकार दिला.
आरक्षणाचे तोटे
गुणवत्तेचा मुद्दा (Meritocracy): अनेकदा असा युक्तिवाद केला जातो की, आरक्षणा मुळे जास्त गुण असलेल्या विद्यार्थ्यांना संधी मिळत नाही आणि कमी गुण असलेल्यांना प्रवेश मिळतो. यामुळे गुणवत्तेवर परिणाम होतो अशी काहींची धारणा आहे.
खऱ्या गरजूपर्यंत लाभ पोहोचत नाही: आरक्षणाचा फायदा अनेकदा त्याच समाजातील 'श्रीमंत' किंवा 'सक्षम' लोक (Creamy Layer) घेतात. यामुळे खेड्यापाड्यातील किंवा अतिशय गरीब असलेल्या गरजूंना त्याचा लाभ मिळत नाही.
जातीयवाद वाढण्याची भीती: आरक्षणासाठी जातीचा दाखला आवश्यक असल्याने, समाजातील जातीभेद संपण्याऐवजी तो अधिक अधोरेखित होतो, अशी टीका केली जाते.
राजकीय स्वार्थ: अनेक वेळा राजकीय पक्ष मते मिळवण्यासाठी आरक्षणाचा वापर 'व्होट बँक' म्हणून करतात, ज्यामुळे समाजात तेढ निर्माण होऊ शकते.
प्रतिभा पलायन (Brain Drain): संधी न मिळाल्यामुळे देशातील अनेक बुद्धिमान तरुण परदेशात निघून जातात, ज्याचा फटका देशाच्या विकासाला बसतो.
निष्कर्ष
आरक्षण ही एक 'Affirmative Action' (सकारात्मक कृती) आहे. जोपर्यंत समाजातील शेवटच्या घटकाला समान संधी मिळत नाही, तोपर्यंत त्याची गरज नाकारता येत नाही. मात्र, आरक्षणासोबतच शिक्षणाचा दर्जा सुधारणे आणि रोजगाराच्या नवीन संधी निर्माण करणे तितकेच महत्त्वाचे आहे.
आरक्षण हे कायमस्वरूपी उत्तर असू शकत नाही, पण जोपर्यंत समाजात पूर्णतः समानता येत नाही, तोपर्यंत ते अनिवार्य आहे. आज केवळ जातीच्या आधारावरच नव्हे, तर 'आर्थिक दुर्बल घटकांना' (EWS) दिलेल्या आरक्षणामुळे एक नवीन दिशा मिळाली आहे. आरक्षणासोबतच सरकारने शिक्षणाचा दर्जा सुधारणे आणि रोजगाराच्या नवीन संधी निर्माण करणे आवश्यक आहे. ज्या दिवशी देशातील प्रत्येक मुलाला त्याच्या आर्थिक किंवा सामाजिक परिस्थितीची चिंता न करता प्रगतीची समान संधी मिळेल, त्याच दिवशी आरक्षणाचे खरे ध्येय साध्य होईल.
अस्वीकरण (Disclaimer) : या लेखात दिलेली माहिती आणि उपाय सामान्य माहितीवर आधारित आहे. या माहितीची पूर्णता, विश्वासार्हता आणि अचूकता याबाबत वेबदुनिया कोणतीही हमी देत नाही. अधिक माहितीसाठी संबंधित तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.
