तुलसीदासांनी रचलेल्या हनुमान चालीसाच्या एका चौपाईत म्हटले आहे की चारों जुग प्रताप तुम्हारा। है परसिद्ध जगत उजियारा।।(29)।. या चौपाईतील शब्दाचा अर्थ असा आहे- तुमचा महिमा चारही युगांमध्ये (सतयुग, त्रेता, द्वापार आणि कलियुग) पसरलेला आहे, तुमची कीर्ती संपूर्ण जगात सर्वत्र चमकत आहे... प्रश्न असा पडतो की हनुमानजींचा जन्म त्रेतायुगात झाला होता का, जर नसेल तर तुलसीदासजींनी असे का लिहिले? ते सत्ययुगात उपस्थित नव्हतेच.
चारों जुग परताप तुम्हारा, है परसिद्ध जगत उजियारा॥
संकट कटै मिटै सब पीरा, जो सुमिरै हनुमत बलबीरा॥
अंतकाल रघुवरपुर जाई, जहां जन्म हरिभक्त कहाई॥
और देवता चित्त ना धरई, हनुमत सेई सर्व सुख करई॥
१. सत्ययुग १- पौराणिक मान्यतेनुसार, सत्ययुगात, भगवान शिवाचे अवतार मानले जाणारे हनुमानजी रुद्राच्या रूपात अस्तित्वात होते आणि त्यांनी विश्वाच्या कल्याणासाठी रुद्राचे रूप धारण केले. असे म्हटले जाते की एकदा पाण्याचे तत्व सुकले आणि पृथ्वीवरून नाहीसे झाले, तेव्हा सर्व देवी-देवता भगवान शिवाकडे गेले आणि विचारले की पाणी पृथ्वीवर परत कसे येईल. मग शिवाने ११ रुद्रांना बोलावले आणि त्यांना विचारले की त्यांच्यापैकी कोणी आहे का जो जगाला पुन्हा जल तत्व प्रदान करू शकेल. १० रुद्रांनी हे काम करण्यास नकार दिला परंतु हर नावाच्या ११ व्या रुद्राने सांगितले की जल तत्व माझ्या तळहातावर पूर्णपणे वास करते. मी जगाला पुन्हा एकदा पाण्याचे तत्व देऊ शकतो, पण त्यासाठी मला माझे शरीर वितळवावे लागेल. मग भगवान शिवाने त्याला आशीर्वाद दिला की त्याचे शरीर वितळल्यानंतर त्याला एक नवीन शरीर आणि एक नवीन नाव मिळेल. मी तुमच्या शरीरात पूर्णपणे वास करेन जे सृष्टीच्या कल्याणासाठी असेल. हर नावाच्या रुद्राने आपले शरीर वितळवून जग पाण्याने भरले आणि त्याच पाण्यातून एक महाकाय वानर जन्माला आला ज्याला बजरंगबली म्हणून ओळखले जात असे. ही घटना सत्ययुगाच्या शेवटच्या आणि चौथ्या टप्प्यातील आहे. सत्ययुगाच्या चौथ्या टप्प्यात युगाच्या संगमावर हनुमानजींचा जन्म झाला असे म्हटले जाते. भगवान शिव यांनीच हनुमानजींना रामनामाचा जप करण्याचा सल्ला दिला होता.
२. त्रेता युगातील हनुमान: त्रेता युगात, पवन पुत्र, हनुमानाचा जन्म केसरी नंदन म्हणून झाला आणि ते रामाचे भक्त बनले आणि सावलीसारखे त्याच्यांसोबत राहिले. वाल्मिकी रामायणात हनुमानजींच्या संपूर्ण व्यक्तिरेखेचा उल्लेख आहे.
३. द्वापरमधील हनुमान: द्वापर युगात हनुमानजी भीमाची परीक्षा घेतात. याला एक अतिशय सुंदर संदर्भ आहे. महाभारतात एक घटना आहे की जेव्हा भीम हनुमानजींना त्यांची शेपटी मार्गावरून काढून टाकण्यास सांगतात तेव्हा हनुमानजी म्हणतात की तुम्ही स्वतः ती काढून टाका, परंतु भीम पूर्ण शक्ती वापरूनही त्यांची शेपटी काढण्यात नाकाम ठरतात. अशाप्रकारे, एकदा हनुमानजींद्वारे, श्रीकृष्ण त्यांच्या पत्नी सत्यभामा, सुदर्शन चक्र आणि गरुडाच्या शक्तीच्या अभिमानाचा मान-मर्दन करतात. हनुमानजी अर्जुनाचा अभिमानही मोडतात. अर्जुनला धनुर्धर असल्याचा अभिमान होता.
४. कलियुगातील हनुमान: जर एखाद्या व्यक्तीने पूर्ण श्रद्धेने आणि भावभक्तीने हनुमानजींचा आश्रय घेतला तर तुलसीदासजींप्रमाणे त्याला हनुमान आणि रामाचे दर्शन होण्यास जास्त वेळ लागणार नाही. कलियुगात हनुमानजींनी आपल्या भक्तांना आपल्या उपस्थितीची जाणीव करून दिली आहे. हनुमानजींनी तुलसीदासजींना हे शब्द सांगितले होते - 'चित्रकूटच्या काठावर संतांची गर्दी होती. तुळशीदास चंदन बारीक करून रघुबीरांना तिलक लावतात. कलियुगात हनुमानजी गंधमादन पर्वतावर राहतात.
५. सत्ययुग- २: हनुमानजी या कलियुग किंवा कल्पाच्या शेवटपर्यंत आपल्या शरीरात राहतील. ते आजही पृथ्वीवर फिरतात. धर्माचे रक्षण केल्याबद्दल हनुमानजींना अमरत्वाचे वरदान मिळाले. या वरदानामुळेच हनुमानजी आजही जिवंत आहेत आणि देवाच्या आणि धर्माच्या भक्तांचे रक्षण करण्यात गुंतलेले आहेत. जेव्हा भगवान विष्णू कल्किच्या रूपात अवतार घेतात, तेव्हा हनुमान, परशुराम, अश्वत्थामा, कृपाचार्य, विश्वामित्र, विभीषण आणि राजा बळी सार्वजनिकपणे प्रकट होतील. यानंतर सत्ययुग सुरू होईल आणि त्यानंतर हनुमानजीही सत्ययुगात राहतील.
