नाग दिवाळी हा महाराष्ट्रातील एक पारंपरिक हिंदू सण आहे, जो मुख्यतः मार्गशीर्ष महिन्यात साजरा केला जातो. हा सण नागदेवतेची पूजा आणि दिवे लावण्याशी संबंधित आहे.
नाग दिवाळी कधी साजरी केली जाते?
नाग दिवाळी मार्गशीर्ष शुद्ध पंचमीला साजरी केली जाते. हिंदू कॅलेंडरनुसार, मार्गशीर्ष महिना हा दिवाळीनंतर येतो आणि या तिथीला हा सण पाळला जातो. 2025 मध्ये हा सण 25 नोव्हेंबर रोजी येत आहे.
नाग दिवाळी कशी साजरी केली जाते?
नाग दिवाळी मुख्यतः महाराष्ट्रातील काही भागांत साजरी केली जाते आणि ती घरगुती पातळीवर असते. या सणात नागप्रतिमेची पूजा आणि विशेष दिवे लावण्याची प्रथा आहे. याचे मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे 'नागदिवे' लावणे. याची पद्धत अशी आहे:
दिवे तयार करणे: पुरण किंवा कणकेचे दिवे बनवले जातात. हे दिवे डमरूच्या आकाराचे किंवा साध्या दिव्यासारखे असतात. घरात जितके पुरुष सदस्य असतील, तितके दिवे बनवले जातात. काही ठिकाणी १ किंवा ५ दिवे लावण्याची पद्धत आहे.
पूजा आणि रितीरिवाज: नागप्रतिमेची पूजा केली जाते. प्रत्येक पुरुष सदस्याच्या नावाने एकेक पक्वान्न (मिठाई किंवा विशेष व्यंजन) तयार केले जाते आणि त्यावर दिवा लावला जातो. नैवेद्य म्हणून हरभऱ्याची भाजी, मेथीची भाजी, वांग्याचे भरीत आणि भात अर्पण केले जाते. हे दिवे लावणे हे घरातील पुरुषांना दीर्घायुष्य मिळावे या हेतूने केले जाते.
इतर परंपरा: कुटुंब एकत्र येऊन पूजा करतात. हा सण दिवाळी, देव दिवाळी नंतर येत असल्याने, दिवे लावण्याची परंपरा सुरू राहते. काही ठिकाणी या दिवशी विशेष जेवण बनवले जाते आणि कुटुंबातील सदस्य एकत्र बसून साजरा करतात.
हा सण श्रावणातील नागपंचमीपासून वेगळा आहे, ज्यात श्रावण शुद्ध पंचमीला नागपूजा केली जाते. नाग दिवाळी ही मार्गशीर्षातील आहे आणि ती अधिक दिवे-केंद्रित आहे.
नाग दिवाळीचे धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्व खूप आहे:
धार्मिक महत्व: नाग हे कुलाच्या मूळपुरुषाचे (पूर्वजांचे) प्रतीक मानले जाते. या सणात नागदेवतेची पूजा करून पूर्वजांच्या कृपेने घरातील पुरुषांना दीर्घायुष्य, सुख आणि समृद्धी मिळावी अशी प्रार्थना केली जाते. स्कंदपुराणात म्हटले आहे की, मार्गशीर्ष शुद्ध पंचमीला नागांची पूजा आणि व्रत केल्याने स्नान-दानाचे फळ मिळते, नागलोक प्राप्त होते आणि ऐश्वर्य वाढते.
सांस्कृतिक महत्व: हा सण जीवनातील अंधकार दूर करून प्रकाश आणण्याचे प्रतीक आहे. दिवे लावणे हे दीर्घायुष्य आणि उज्ज्वल भविष्याचे सूचक आहे. महाराष्ट्रात या सणामुळे कुटुंबातील पुरुषांच्या आरोग्य आणि दीर्घायुष्यासाठी विशेष प्रार्थना केली जाते, ज्यामुळे कौटुंबिक बंध मजबूत होतात.
इतिहास आणि परंपरा: भारतात सणांची विविधता आहे आणि नाग दिवाळी ही महाराष्ट्रातील एक अनोखी परंपरा आहे. ती वेदकालीन किंवा पुराणकालीन उल्लेखांवर आधारित आहे, ज्यात नागदेवतेची पूजा पर्यावरण आणि प्राणी संरक्षणाशी जोडली जाते. हा सण दिवाळी मालिकेचा भाग मानला जातो, ज्यात दिवाळी नंतर देव दिवाळी आणि मग नाग दिवाळी साजरी होते.
अस्वीकारण: हा लेख सामान्य माहितीवर आधारित आहे. वेबदुनिया याच्या सत्यतेची पुष्टी करत नाही.
