संत तुकाराम महाराज हे महाराष्ट्रातील वारकरी संप्रदायाचे एक महान संत, कवी आणि भक्त होते. त्यांना तुकोबा, तुकाराम, तुकोबाराय असेही प्रेमाने ओळखले जाते. ते १७व्या शतकातील (सतराव्या शतकातील) प्रमुख वारकरी संत होते आणि वारकरी परंपरेत त्यांना जगद्गुरू म्हणून मानले जाते. संत तुकाराम महाराज जयंती २०२६ ची तारीख २३ जानेवारी आहे.
जन्म आणि बालपण
जन्म: पुणे जिल्ह्यातील देहू गावी, माघ शुद्ध पंचमी (वसंत पंचमी) रोजी झाला. बहुतेक मान्यतेनुसार इ.स. १६०८ (शके १५३०) मध्ये.
वडील: बोल्होबा (किंवा बहेबा) – गावातील महाजन आणि सावकार.
आई: कनकाई.
त्यांचे कुल अनेक पिढ्यांपासून पंढरपूरच्या विठ्ठल-रखुमाईचे भक्त होते. बालपणीच त्यांना कौटुंबिक विपत्तींचा सामना करावा लागला. आई-वडिलांचे निधन, अकाल, पहिल्या पत्नी आणि मुलाचा मृत्यू. यामुळे सांसारिक जीवनापासून विरक्त होऊन ते विठ्ठल भक्तीच्या मार्गावर गेले.
वैवाहिक जीवन आणि परिवर्तन
दुसऱ्या पत्नीचे नाव जिजाबाई (आवली) होते. सुरुवातीला व्यापार आणि सावकारी केली, पण नंतर पूर्णपणे विठ्ठल भक्ती आणि नामस्मरणात वेळ घालवू लागले. भावनाथ डोंगरवर (देहूजवळ) ध्यान-भजन करत असताना त्यांना बाबाजी चैतन्य यांच्याकडून स्वप्नात रामकृष्ण हरि मंत्राची दीक्षा मिळाली.
कार्य आणि योगदान
त्यांनी हजारो अभंग रचले, जे आजही वारकरी कीर्तन, भजनात गायले जातात. अभंगांमध्ये सामान्य माणसाच्या भाषेत भक्ती, नीती, समाजसुधारणा, ईश्वरभक्ती, गुरुमहिमा, वैराग्य अशा विषयांचे सुंदर वर्णन आहे. ते जातिभेद, अंधश्रद्धा, पाखंड यांचे कठोर विरोधक होते. त्यांचे आराध्यदैवत पंढरपूरचे विठोबा होते. त्यांच्या अभंगांनी मराठी भक्ती साहित्यला अमूल्य योगदान दिले. त्यांची तुकाराम गाथा ही प्रसिद्ध आहे.
समाधी / निर्वाण
इ.स. १६५० मध्ये (फाल्गुन कृष्ण द्वितीया किंवा द्वादशी) देहूतच सदेह वैकुंठगमन झाल्याचे मानले जाते. म्हणजे विठ्ठल स्वतः त्यांना घेऊन गेले अशी श्रद्धा आहे.
संत तुकाराम महाराजांचे अभंग आजही लाखो लोकांच्या जीवनात प्रेरणा देतात. त्यांचे विचार सोपे, सरळ आणि हृदयस्पर्शी आहेत. जगद्गुरू संत तुकाराम महाराज जयंतीच्या दिवशी महाराष्ट्रात, विशेषतः देहू येथे, त्यांच्या जन्मस्थानी मोठ्या संख्येने लोक जमतात, भजन-कीर्तन करतात आणि त्यांच्या शिकवणीचे स्मरण करतात.
