Publish Date: Fri, 03 Apr 2026 (18:11 IST)
Updated Date: Fri, 03 Apr 2026 (18:16 IST)
प.पू. श्री श्रीधर स्वामी महाराजांनी 'जीवनमुक्ती' आणि 'आत्मसाक्षात्कार' यांविषयी अत्यंत सखोल मार्गदर्शन केले आहे. त्यांच्या शिकवणीचा सारांश खालीलप्रमाणे मांडता येईल:
॥ श्री श्रीधर स्वामी महाराजांची दिव्य शिकवण ॥
श्री श्रीधर स्वामींच्या मते, मोक्ष म्हणजे मृत्यूंनंतर मिळणारी गोष्ट नसून ती जिवंतपणीच अनुभवायची अवस्था आहे. त्यांच्या शिकवणीचे मुख्य पैलू खालीलप्रमाणे आहेत:
जीवनमुक्ती म्हणजे काय?
स्वामी सांगतात की, "याच देही, याचि डोळा" आपल्या अहंकाराचा मृत्यू पाहणे म्हणजे जीवनमुक्ती होय. जेव्हा माणसाची स्वतःची वेगळी जाणीव (मी-पण) नष्ट होऊन तो अनंतानंत आनंदस्वरूपात विरघळून जातो, तेव्हाच तो खऱ्या अर्थाने मुक्त होतो.
मृत्यूची अध्यात्मिक व्याख्या
आत्मज्ञानाच्या दृष्टीने 'मरण' म्हणजे शरीराचा अंत नव्हे, तर मनाची चंचलता आणि 'मी देह आहे' हा भाव नष्ट होणे होय. स्वतःचे अस्तित्व जेव्हा परमात्मस्वरूपात विलीन होते, तेव्हा द्वैत संपून केवळ अद्वैत (स्वतःचे निजरूप) उरते.
जन्म-मरणावर विजय
ज्याने जिवंतपणीच आपल्या अहंकाराचा त्याग करून परमात्म्याशी नाते जोडले आहे, त्याला पुन्हा गर्भवास किंवा मृत्यूची भीती राहत नाही. श्रीगुरूंच्या कृपेने आणि अनन्यभक्तीने केलेली सेवा मनुष्याला या जन्म-मरणाच्या चक्रातून सोडवून 'मोक्षानंद' प्राप्त करून देते.
आनंदाचा महासागर
जीवनमुक्ताच्या अवस्थेचे वर्णन करताना स्वामी एक सुंदर उदाहरण देतात— "ज्याप्रमाणे बर्फाचा गोळा महासागरात पडल्यावर पूर्णपणे वितळून पाणी होतो, त्याचप्रमाणे ज्ञान्याचा देहभाव आनंदरूपी परब्रह्मात विरघळून जातो." त्यानंतर केवळ अखंड आनंदच शिल्लक राहतो.
कर्मांचा क्षय
ब्रह्मसाक्षात्कार झालेल्या ज्ञानी पुरुषाची संचित, प्रारब्ध आणि क्रियमाण ही तिन्ही कर्मे नष्ट होतात. असा महापुरुष पुन्हा या मृत्युलोकात किंवा अन्य कोणत्याही लोकात जन्माला येत नाही; तो सदैव परब्रह्म स्वरूप होऊन राहतो.
स्वतःची वेगळी ओळख पुसून टाकून ईश्वरी आनंदात विलीन होणे हाच मानवी जीवनाचा सर्वोच्च उद्देश आहे. ही अवस्था केवळ गुरुसेवा आणि अनन्यभक्ती यांच्या माध्यमातूनच साध्य होऊ शकते.
