संत सोपानदेव हे महाराष्ट्रातील वारकरी संप्रदायाचे एक महत्त्वाचे संत, कवी आणि तत्त्वज्ञ होते. ते संत ज्ञानेश्वर, संत निवृत्तीनाथ आणि संत मुक्ताबाई या त्रयींचे धाकटे बंधू होते. अत्यंत कमी वयात त्यांनी अध्यात्म आणि साहित्य क्षेत्रात जे कार्य केले, त्यामुळे त्यांना वारकरी संप्रदायात आदराने 'सोपानकाका' म्हणून ओळखले जाते.
बालपणातील संघर्ष
संत सोपानदेवांचा जन्म अंदाजे इ.स. १२७७ मध्ये आळंदी (काही संदर्भानुसार आपेगाव) येथे झाला. त्यांचे वडील विठ्ठलपंत कुलकर्णी यांनी संन्यासी झाल्यानंतर पुन्हा गृहस्थाश्रम स्वीकारला होता. त्यामुळे तत्कालीन कर्मठ समाजाने सोपानदेवांसह त्यांच्या तिन्ही भावंडांना 'संन्याशाची मुले' म्हणून वाळीत टाकले. अत्यंत विषम परिस्थितीत, अन्न आणि आश्रयासाठी संघर्ष करत, या चार भावंडांनी आपले बालपण व्यतीत केले.
आध्यात्मिक गुरुत्व
या चारही भावंडांचे आध्यात्मिक शिक्षण त्यांचे ज्येष्ठ बंधू संत निवृत्तीनाथ यांच्या मार्गदर्शनाखाली झाले. निवृत्तीनाथ हे नाथपंथीय सत्पुरुष गैनीनाथ यांचे शिष्य होते. निवृत्तीनाथांनी सोपानदेवांना नाथपंथाची आणि अध्यात्मिक साधनेची दीक्षा दिली. सोपानदेव लहान असले तरी, त्यांची बुद्धिमत्ता आणि अध्यात्माची तीव्र ओढ लक्षणीय होती.
साहित्यिक योगदान
संत सोपानदेवांचे साहित्य क्षेत्रातील योगदान महत्त्वपूर्ण आहे
१. सोपानदेवी (भगवद्गीतेवरील टीका)
त्यांनी रचलेला 'सोपानदेवी' हा ग्रंथ अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो. हा ग्रंथ म्हणजे भगवद्गीतेवरील ओवीबद्ध टीका आहे. ज्ञानेश्वरांनी जशी 'ज्ञानेश्वरी' रचली, त्याच परंपरेत त्यांनी स्वतःच्या नावाने ही टीका लिहून, त्यांचे तत्त्वज्ञान अत्यंत सोप्या भाषेत वारकरी समाजापर्यंत पोहोचवले.
२. अभंग रचना-
सोपानदेवांनी सुमारे पन्नास अभंग रचले आहेत. या अभंगांमध्ये पांडुरंगाच्या भक्तीचे महत्त्व, पंढरीच्या वारीचा महिमा आणि गुरुभक्ती हे प्रमुख विषय आढळतात. त्यांचे अभंग आत्मज्ञान आणि परमार्थ साधनेची दिशा दाखवणारे आहेत.
संजीवन समाधी- या चारही भावंडांच्या आयुष्याची सांगता लवकर झाली. संत सोपानदेवांनी वयाच्या अवघ्या १९ व्या वर्षी संजीवन समाधी घेतली.
समाधी स्थळ: पुणे जिल्ह्यातील सासवड येथे कऱ्हामाई नदीच्या काठावर. येथे वटेश्वर, संगमेश्वर इतर प्राचीन शिवमंदिरे आहेत. याशिवाय पहिले पेशवे बाळाजी विश्वनाथ यांचे समाधीस्थान सुद्धा येथे आहे.
समाधी तिथी: शके १२१८ (इ.स. १२९६) मार्गशीर्ष वद्य त्रयोदशी.
ज्ञानेश्वरांनी आळंदी येथे समाधी घेतल्यानंतर बरोबर एका महिन्याने सोपानदेवांनी समाधी घेतली. सासवड येथील त्यांचे समाधी मंदिर हे वारकरी संप्रदायाचे एक महत्त्वाचे तीर्थक्षेत्र आहे. येथे दरवर्षी मार्गशीर्ष वद्य अष्टमीपासून संजीवन समाधी सोहळा मोठ्या श्रद्धेने आयोजित केला जातो.
संत सोपानदेव हे एका बाजूला थोरल्या बंधूंना 'ज्ञानेश्वरी' निर्मितीत मदत करणारे सहयोगी आणि दुसऱ्या बाजूला 'सोपानदेवी' सारखा महत्त्वपूर्ण ग्रंथ रचणारे सिद्ध संत होते. त्यांचे जीवन, अल्पायुष्य असूनही, तप, भक्ती आणि ज्ञानसाधनेचे प्रतीक ठरले. वारकरी संप्रदायाच्या पायाभरणीत संत सोपानदेवांचे योगदान कधीही विसरले जाऊ शकत नाही.
सोपान देवांचा हरिपाठ
सोपान देवांचा हरिपाठ ६ अभंगांचा असून – ‘वायाची भ्रमसी कारे गुणराशी । वेगे केशवासी भजत जारे’ हे पहिल्या अभंगाचे दुसरे चरण या हरिपाठाचे धृवपद आहे . भजन करताना प्रत्येक अभंगा नंतर ‘वायाची भ्रमसी कारे गुणराशी । वेगे केशवासी भजत जारे’ हे चरण म्हणायची पध्दत आहे .
अभंग १
या जनार्दने पाठे जाइजे वैकुंठे । हरिनाम गोमटे मुखे घेई ।।१।।
वायाची भ्रमसी कारे गुणराशी । वेगे केशवासी भजत जारे ।।२।।
शरीर पोसीशी काबाड असीशी । ते नये कामासी अंती तुझ्या ।।३।।
सोपान सांगतो ऐके तो दृष्टांत । हरीने मुखांत गाय वेगी ।।४।।
वायाची भ्रमसी कारे गुणराशी । वेगे केशवासी भजत जारे ।।
अभंग २
संसार आलिया कारण नोळखीसी । नरहरी न म्हणसी एक्याभावे ।।१।।
जपनाम विद्या तपनाम विद्या । संसार हा जन्म गेला वृथा ।।२।।
अहिक्य भजावे परात्रालागी जोडावे । ते वर्मबीज कवणा सांगावे ।।३।।
सोपानदेवे जोडले हे धन । नित्य ते स्मरण रामनाम ।।४।।
वायाची भ्रमसी कारे गुणराशी । वेगे केशवासी भजत जारे ।।
अभंग ३
आम्ही नेणो माया नेणो ते काया । ब्रह्मी ब्रह्मलया आम्हां माजी ।।१।।
मी तूपण गेले ब्रह्मी मन ठेले । वासना ते जनी ब्रह्म जाली ।।२।।
बीज सर्वभाव आपणाची देव । केला अनुभव गुरुमुखे ।।३।।
सोपान ब्रह्म वर्ततसे सम । प्रपंचाचे काम नाही नाही ।।४।।
वायाची भ्रमसी कारे गुणराशी । वेगे केशवासी भजत जारे ।।
अभंग ४
सागरीचे तोय जगा निवारीत । मागुतें भरीत पूर्णपणे ।।१।।
तैसे आम्ही दास तुजमाजी उदास । तू आमुचा निवास सर्व देवा ।।२।।
तुजमाजी विरो सुखदुःख विसरो । तुझ्या नामे तरो येची जन्मी ।।३।।
सोपान निकट बोलोनी सरळ । तुष्टला गोपाळ अभय देत ।।४।।
वायाची भ्रमसी कारे गुणराशी । वेगे केशवासी भजत जारे ।।
अभंग ५
दिन व्योम तारा ग्रहगण शशी । एक हृषीकेशी सर्व आम्हा ।।१।।
ब्रह्मेविण नाही रिता ठावो पाही । निवृत्तीच्या पायी बुडी देका ।।२।।
सर्व हे निखळ आत्माराम सर्व । नाही देहभाव विकल्पता ।।३।।
सोपान निकट गुरुनाम पेठे । नित्यता वैकुंठ जवळी असे ।।४।।
वायाची भ्रमसी कारे गुणराशी । वेगे केशवासी भजत जारे ।।
अभंग ६
निवृत्ती सोपान परिसा भागवत । पंढरी निवांत विठ्ठल गाती ।।१।।
धन्य तोचि नामा ज्ञानदेव पाही । सनकादिक बाहे उभें देख ।।२।।
पुंडलिक भक्त देखोनी सर्व । शुध्द चरणभाव अर्पिताती ।।३।।
सोपान डिंगर आनंदे नाचत । प्रेमे ओवाळीत हरीच्या दासा ।।४।।
वायाची भ्रमसी कारे गुणराशी । वेगे केशवासी भजत जारे ।।
