छत्रपती शिवाजी महाराज म्हटलं की आपल्या डोळ्यासमोर उभा राहतो तो अंगावर शहारे आणणारा इतिहास! पण या इतिहासाचा कणा होते ते म्हणजे 'किल्ले'. महाराज केवळ तलवारबहाद्दर नव्हते, तर ते एक द्रष्टे वास्तुविशारद आणि उत्कृष्ट इंजिनिअर होते. त्यांनी शून्यातून स्वराज्य उभे करताना दगडाधोंड्यांनाही 'संरक्षण कवच' बनवले.
'आधी पाणी, मग किल्ला': दूरदृष्टीचा विचार
महाराजांचे दुर्गशास्त्रातील पहिले सूत्र म्हणजे पाण्याचे नियोजन. आज आपण 'रेन वॉटर हार्वेस्टिंग'च्या गप्पा मारतो, पण ४०० वर्षांपूर्वी महाराजांनी आज्ञापत्रात लिहून ठेवले होते की, "गडावर आधी पाणी पाहावे आणि मगच गड बांधावा." गडावर दगड काढण्यासाठी जिथे खोदकाम केले जाई, त्याच खड्ड्यांचे रूपांतर पाणी साठवण्याच्या टाक्यांमध्ये केले जात असे. त्यामुळेच आजही अनेक गड-किल्ल्यांवरील पाणी कधीच आटत नाही.
सिंधुदुर्ग: समुद्रातील अभेद्य आव्हान
कोकण किनारपट्टीवरील परकीय आक्रमणे रोखण्यासाठी महाराजांनी अरबी समुद्रात 'सिंधुदुर्ग' उभा केला.
पायाभरणीचे शास्त्र: समुद्राच्या लाटांचा आणि खाऱ्या पाण्याचा परिणाम होऊ नये म्हणून किल्ल्याचा पाया भरताना त्या काळात २०० मण शिसे वितळवून ओतले गेले होते.
भक्कम भिंती: लाटांची ऊर्जा विभागली जावी यासाठी भिंतींना 'झिग-झॅग' (सर्पाकार) आकार देण्यात आला. हे आधुनिक हायड्रोलिक्सचे उत्तम उदाहरण आहे.
गोमुखी रचना: शत्रूला चकवा देणारे प्रवेशद्वार
महाराजांच्या जवळपास प्रत्येक किल्ल्याचे प्रवेशद्वार हे 'गोमुखी' पद्धतीचे आहे. म्हणजे बाहेरून पाहिल्यास किल्ला नक्की कुठून सुरू होतो हे शत्रूला कळत नसे. शत्रूने हत्तीच्या साहाय्याने दरवाजा तोडण्याचा प्रयत्न केला, तर हत्तीला धावून येण्यासाठी सरळ रस्ता मिळत नसे. ही रचना म्हणजे त्या काळातील 'सिक्युरिटी डिझाइन'चा कळस होता.
निसर्ग आणि बांधकामाचा संगम
महाराजांनी कधीही निसर्गाचा नाश करून किल्ले बांधले नाहीत. उलट त्यांनी निसर्गाचाच शस्त्र म्हणून वापर केला.
नैसर्गिक तटबंदी: रायगड किंवा राजगड यांसारख्या किल्ल्यांच्या बाबतीत महाराजांनी नैसर्गिक कड्यांचा वापर असा केला की, तिथे कृत्रिम भिंतींची गरजच उरली नाही.
साधनसामग्रीचा वापर: गडावर मिळणारा दगड, चुना आणि स्थानिक साहित्य वापरून त्यांनी हे दुर्ग उभे केले, जे आजही ऊन-वारा-पाऊस झेलत दिमाखात उभे आहेत.
किल्ल्यांचे अष्टपैलू नियोजन
केवळ लष्करी तळ नव्हे, तर किल्ले हे एक 'स्वयंपूर्ण शहर' होते. धान्याची कोठारे, गुप्त रस्ते, बाजारपेठ आणि पाणी व्यवस्थापन हे सर्व इतक्या शिस्तबद्ध पद्धतीने होते की, एखादा किल्ला वर्षानुवर्षे शत्रूच्या वेढ्यात राहिला तरी गडावरील रयतेची उपासमार होणार नाही.
आजचे मोठे इंजिनिअर्स ज्या आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करतात, त्याचे बीज शिवरायांच्या दुर्गशास्त्रात दिसते. शिवरायांनी बांधलेले हे किल्ले केवळ दगड-विटांचे बांधकाम नसून, ते स्वाभिमान, बुद्धिमत्ता आणि स्वराज्य रक्षणाचे जितेजागते पुरावे आहेत. शिवजयंतीच्या निमित्ताने हा समृद्ध वारसा जपणे आणि त्याचा अभ्यास करणे हीच महाराजांना खरी श्रद्धांजली ठरेल.
