मकर संक्रांत: तिळगुळाचा गोडवा आणि आनंदाचा सण
प्रस्तावना
मकर संक्रांत हा सण दरवर्षी साधारणपणे १४ किंवा १५ जानेवारीला येतो. भारतीय सणांमध्ये मकर संक्रांतीचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे आहे, कारण हा सण इंग्रजी कॅलेंडरनुसार एकाच निश्चित तारखेला येतो. जेव्हा सूर्य धनू राशीतून मकर राशीत प्रवेश करतो, तेव्हा त्याला 'मकर संक्रांत' असे म्हणतात. मकर संक्रांत हा भारतीय संस्कृतीतील महत्त्वाचा कृषी उत्सव आणि धार्मिक सण आहे. हा सण सूर्याच्या उत्तरायणाशी संबंधित असून तो सलग तीन दिवस साजरा केला जातो. महाराष्ट्रात या तीन दिवसांचे — भोगी, संक्रांत आणि किंक्रांत — विशेष महत्त्व आहे.
धार्मिक आणि शास्त्रीय महत्त्व
मकर संक्रांतीपासून सूर्याचे उत्तरायण सुरू होते. विज्ञानाच्या दृष्टीने या दिवसापासून दिवस मोठा आणि रात्र लहान होऊ लागते. थंडीच्या दिवसांत येणाऱ्या या सणाचे महत्त्व आरोग्यासाठीही मोठे आहे. या दिवशी पवित्र नद्यांमध्ये स्नान करणे आणि दानधर्म करणे अत्यंत पुण्यकारक मानले जाते.
१. पहिला दिवस: भोगी
मकर संक्रांतीच्या आदल्या दिवसाला 'भोगी' असे म्हणतात. 'भोगी' म्हणजे आनंदाचा आणि उपभोगाचा दिवस.
या दिवशी सकाळी लवकर उठून अभ्यंगस्नान करण्याची पद्धत आहे.
भोगीच्या दिवशी शेतातील नवीन पिकांची भाजी केली जाते, ज्याला 'भोगीची भाजी' म्हणतात. यामध्ये गाजर, वांगी, घेवडा, ओला हरभरा, बोरं आणि तीळ यांचा वापर केला जातो.
या दिवशी तिळ लावलेली बाजरीची भाकरी आणि लोणी खाण्याची परंपरा आहे, जे आरोग्यासाठी अत्यंत पौष्टिक मानले जाते.
२. दुसरा दिवस: मुख्य मकर संक्रांत
हा मुख्य उत्सवाचा दिवस असतो. जेव्हा सूर्य मकर राशीत प्रवेश करतो, तेव्हा संक्रांत साजरी होते.
तिळगुळ: "तिळगुळ घ्या, गोड गोड बोला" असे म्हणत एकमेकांशी असलेले मतभेद विसरून प्रेम वाढवण्याचा हा दिवस असतो.
वाण लुटणे: सुवासिनी स्त्रिया एकत्र येऊन हळदी-कुंकू करतात आणि एकमेकींना उपयुक्त वस्तू 'वाण' म्हणून देतात. यालाच 'सुगड पूजन' असेही म्हणतात, ज्यात मातीच्या छोट्या मडक्यांची पूजा केली जाते.
पतंगबाजी: आकाशात उंच पतंग उडवून आनंद व्यक्त केला जातो.
३. तिसरा दिवस: किंक्रांत (करी दिन)
संक्रांतीच्या दुसऱ्या दिवसाला 'किंक्रांत' किंवा 'करी' असे म्हणतात.
पौराणिक कथेनुसार, देवीने 'किंक्रासुर' नावाच्या राक्षसाचा वध करून लोकांना त्याच्या छळातून मुक्त केले होते, म्हणून या दिवसाला किंक्रांत म्हणतात.
हा दिवस विजयोत्सवाचा प्रतीक आहे. जरी काही ठिकाणी या दिवशी शुभ कार्य करत नाहीत, तरीही हा दिवस फिरण्यासाठी आणि नातेवाईकांना भेटण्यासाठी वापरला जातो.
विविध नावे: हा सण तामिळनाडूमध्ये 'पोंगल', पंजाबमध्ये 'लोहरी' आणि आसाममध्ये 'बिहू' या नावाने साजरा केला जातो.
निष्कर्ष
मकर संक्रांत हा सण आपल्याला निसर्गाशी जोडतो. हा सण मानवी जीवनातील कडवटपणा दूर करून प्रेमाचा गोडवा पसरवण्याची शिकवण देतो. जसा पतंग आकाशात उंच भरारी घेतो, तसेच आपणही आपल्या जीवनात यशाची उंच शिखरे गाठली पाहिजेत, हाच या सणाचा खरा उद्देश आहे.
