मधाला "अमर पदार्थ" का मानलं जातं, यामागचं शास्त्र खूप रंजक आहे. हजारो वर्षांपूर्वी इजिप्शियन पिरॅमिड्समध्ये सापडलेला मध आजही खाण्यायोग्य स्थितीत आढळला आहे. वर्षानुवर्षे मध खराब न होण्यामागे ही ४ प्रमुख वैज्ञानिक कारणे आहेत:
१. पाण्याचे अत्यल्प प्रमाण (Low Moisture Content): मधात पाण्याचे प्रमाण केवळ १७-१८% असते. नैसर्गिकरित्या मध हा खूप 'हायग्रोस्कोपिक' असतो, म्हणजेच तो आर्द्रता शोषून घेतो पण स्वतःमध्ये पाणी टिकवून धरत नाही. कोणत्याही जीवाणूंना जगण्यासाठी पाण्याची गरज असते; मधात पाणीच नसल्यामुळे तिथे जीवाणूंची वाढ होऊ शकत नाही.
२. मधाची आम्लता (Acidity/Low pH): मधाचा पीएच साधारणपणे ३.२ ते ४.५ च्या दरम्यान असतो. हे प्रमाण बऱ्यापैकी आम्लयुक्त आहे. इतक्या जास्त ॲसिडिक वातावरणात कोणतेही सूक्ष्मजीव किंवा बॅक्टेरिया जिवंत राहू शकत नाहीत.
३. हायड्रोजन पेरोक्साईडची किमया (Hydrogen Peroxide):
मधमाश्या जेव्हा फुलांतील रस गोळा करतात, तेव्हा त्यांच्या पोटातील ग्लुकोज ऑक्सिडेज नावाचे एन्झाइम त्या रसात मिसळते. जेव्हा या रसाचे रूपांतर मधात होते, तेव्हा या एन्झाइममुळे 'हायड्रोजन पेरोक्साईड' तयार होतो. हे एक नैसर्गिक जंतुनाशक आहे, जे मधाला खराब होण्यापासून वाचवते.
४. मधमाश्यांची प्रक्रिया: मधमाश्या जेव्हा मधाच्या पोळ्यावर पंख फडफडावतात, तेव्हा त्यातील उरलेलं पाणीही बाष्पीभवनाने उडून जातं. यामुळे मध अधिक दाट आणि टिकण्यायोग्य बनतो.
काही महत्त्वाच्या गोष्टी:
साखरेचे खडे होणे: जर तुमच्या मधात साखरेसारखे खडे (Crystallization) झाले, तर त्याचा अर्थ मध खराब झाला असा होत नाही. हे मधाच्या नैसर्गिक गुणधर्मामुळे होते. कोमट पाण्यात मधाची बरणी ठेवल्यास तो पुन्हा पूर्वीसारखा होतो.
साठवणूक: जर मधाची बरणी उघडी ठेवली आणि त्यात ओलावा शिरला, तर मात्र मध खराब होऊ शकतो. त्यामुळे तो नेहमी हवाबंद डब्यात ठेवावा.
