हा विषय खूपच रंजक आणि माहितीपूर्ण ठरू शकतो, कारण आपल्याकडे 'भांग' म्हटलं की फक्त नशा आठवते. पण आयुर्वेदात याला 'विजया' असं नाव दिलं आहे आणि तिला अत्यंत गुणकारी औषधी मानलं आहे. महाशिवरात्रीच्या काळात प्रसादाच्या नावाखाली भांगेचे सेवन मोठ्या प्रमाणात केले जाते. पण, आयुर्वेदाच्या प्राचीन ग्रंथांमध्ये भांगेला 'विजया' किंवा 'सिद्धी' असं म्हटलं गेलं आहे. चला तर मग, भांगेबद्दलचे गैरसमज दूर करून त्यातील औषधी विज्ञानाचा शोध घेऊया.
आयुर्वेदातील 'विजया' (भांग)
आयुर्वेदानुसार भांग ही चवीला कडू (तिक्त) आणि उष्ण स्वभावाची असते. जर ती शुद्ध करून आणि योग्य प्रमाणात घेतली, तर ती अनेक रोगांवर रामबाण उपाय ठरते. अथर्ववेदातही पाच महत्त्वाच्या औषधी वनस्पतींमध्ये भांगेचा समावेश केला आहे.
भांगेचे संभाव्य औषधी उपयोग (आयुर्वेदिक संदर्भात) हे उपयोग फक्त वैद्यकीय मार्गदर्शनाखाली विचारात घ्यावेत-
वेदनाशामक : सांधेदुखी, स्नायू दुखणे, काही न्यूरोपॅथिक वेदनांमध्ये सहाय्यक ठरू शकते.
भूक व पचन : मंदाग्नी, भूक न लागणे अशा स्थितीत दीपन–पाचन म्हणून मर्यादित उपयोग.
झोप व तणाव : अतिचिंता, अस्वस्थता, झोप न येणे—यात शांततादायक प्रभाव (योग्य मात्रेत).
कफ-विकार : काही श्वसनविकारांत कफ शोषणास मदत.
जुनाट अतिसार/आमांश : ग्रंथांमध्ये नियंत्रित वापराचा उल्लेख आढळतो.
मोठे गैरसमज आणि सत्य
“भांग म्हणजे फक्त नशा”
आयुर्वेदात ती औषधी वनस्पती म्हणून वर्णिलेली आहे पण नियमांसह.
“घरच्या घरी घेतली तरी चालते”चुकीचे
शुद्धीकरण, मात्रा आणि रुग्णस्थिती अत्यंत महत्त्वाची.
“नैसर्गिक आहे म्हणजे सुरक्षित”
नैसर्गिक असूनही अति/चुकीचा वापर धोकादायक ठरू शकतो.
भांगेच्या मर्यादा आणि दुष्परिणाम
आयुर्वेद स्पष्ट सांगतो की, "अति सर्वत्र वर्जयेत्". चुकीच्या पद्धतीने घेतलेली भांग शरीरासाठी घातक ठरू शकते:
मानसिक गोंधळ
भ्रम
चिडचिड
हृदयगती वाढणे
स्मरणशक्तीवर परिणाम
सवयीचे धोके
गर्भवती महिला, मानसिक आजार असलेले रुग्ण, हृदयरोगी यांनी टाळावे.
वारंवार आणि चुकीच्या प्रमाणात घेतल्यास याचे व्यसन जडू शकते, जे मानसिक आरोग्यासाठी हानीकारक आहे.
कायदेशीर व नैतिक बाजू
भारतामध्ये भांगेबाबत कायदे राज्यागणिक वेगळे आहेत. आयुर्वेदिक औषधांमध्ये वापर परवाना असलेल्या वैद्य/उत्पादकांपुरताच मर्यादित असतो. स्वतःहून वापर करणे कायदेशीर व आरोग्यदृष्ट्या धोकादायक ठरू शकते.
भांगही ना “पूर्णतः वाईट” ना “सर्व रोगांवर रामबाण” आहे.
ती दुधारी तलवार आहे. योग्य हातात औषध, चुकीच्या वापरात विष.
म्हणूनच, आयुर्वेद सांगतो: युक्ती, मात्रा आणि मार्गदर्शन हीच खरी किल्ली.
महाशिवरात्री आणि भांग: एक गैरसमज
अनेकांना वाटतं की महादेव नशा करतात, म्हणून भांग प्यावी. पण आध्यात्मिक दृष्टिकोनातून, शिव हा 'विष' प्राशन करणारा देव आहे. भांग ही मनावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी आणि ध्यान करण्यासाठी औषधी म्हणून वापरली जात असे, ती नशा करून गोंधळ घालण्यासाठी नाही.
महत्त्वाची सूचना: भांग ही कायदेशीररीत्या प्रतिबंधित असू शकते आणि वैद्यकीय सल्ल्याशिवाय तिचे सेवन करणे आरोग्यासाठी तसेच कायद्यानुसार धोक्याचे आहे. हा लेख केवळ माहितीसाठी आहे. वेबदुनिया याची जबाबदारी घेत नाही. कोणतेही उपाय किंवा सल्ला अमलात आणण्यापूर्वी संबंधित तज्ञांचा सल्ला घ्यावा.
