नवरात्र – एक महत्त्वपूर्ण उत्सव
भारत हा सण-उत्सवांचा देश म्हणून ओळखला जातो. येथे वर्षभर विविध धार्मिक, सांस्कृतिक आणि सामाजिक सण साजरे केले जातात. त्यापैकीच एक अत्यंत महत्त्वाचा व लोकप्रिय उत्सव म्हणजे नवरात्र. "नवरात्र" म्हणजे नऊ रात्री. हा उत्सव वर्षातून दोनदा येतो – चैत्र नवरात्र (मार्च-एप्रिल) आणि शारदीय नवरात्र (सप्टेंबर-ऑक्टोबर). यापैकी शारदीय नवरात्र अधिक प्रमाणात साजरे केले जाते.
नवरात्र हा उत्सव मुख्यतः शक्तीची उपासना करण्यासाठी प्रसिद्ध आहे. या काळात दुर्गा देवीचे नऊ रूपे पूजली जातात. या नऊ दिवसांत देवी दुर्गेच्या विविध स्वरूपांना – शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी, चंद्रघंटा, कुष्मांडा, स्कंदमाता, कात्यायनी, कालरात्री, महागौरी आणि सिद्धिदात्री – यांना वंदन केले जाते. प्रत्येक देवीचे वेगळे स्वरूप, गुणधर्म आणि महत्त्व आहे.
नवरात्रामागील कथा देखील अत्यंत रोचक आहे. असे मानले जाते की, राक्षसराज महिषासुराने देवतांना त्रास देण्यास सुरुवात केली. त्याला कोणीही मारू शकत नव्हते. तेव्हा सर्व देवांनी आपापली शक्ती एकत्र करून अद्भुत अशा दुर्गा देवीची निर्मिती केली. देवीने महिषासुराशी नऊ दिवस युद्ध केले आणि दहाव्या दिवशी त्याचा पराभव करून त्याचा संहार केला. त्यामुळे दहाव्या दिवशी विजयादशमी किंवा दसरा हा सण साजरा केला जातो.
नवरात्र हा केवळ धार्मिक नसून सामाजिक दृष्ट्याही महत्त्वाचा उत्सव आहे. या काळात लोक घरी व मंदिरात घटस्थापना करून देवीची पूजा करतात. वेगवेगळ्या ठिकाणी गरबा आणि डांडिया यांचे आयोजन केले जाते. महाराष्ट्रात घोंगडी-भजन, जागर अशा धार्मिक कार्यक्रमांची परंपरा आहे. बंगालमध्ये हा उत्सव दुर्गापूजेच्या स्वरूपात अत्यंत भव्यतेने साजरा केला जातो. संपूर्ण वातावरण भक्तीमय व आनंदी बनते.
नवरात्राचा एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे साधना आणि संयम. अनेक लोक या दिवसांत उपवास, जप, ध्यान व प्रार्थना करतात. शरीरशुद्धीबरोबरच मनशुद्धी होण्यासाठी नवरात्र उपयुक्त मानले जाते. या काळात घराघरांत पवित्रता राखली जाते. स्त्रिया आणि मुलींच्या स्वरूपात देवीची पूजा करण्याची प्रथा आहे. हे स्त्रीशक्तीला दिलेले मोठे स्थान दाखवते.
आधुनिक युगात नवरात्र केवळ धार्मिक दृष्टिकोनातूनच नव्हे तर सामाजिक एकतेचा उत्सव म्हणूनही महत्त्वाचे ठरले आहे. या निमित्ताने लोक एकत्र येतात, सामूहिक कार्यक्रम होतात, समाजातील एकोपा वाढतो. तसेच, गरिबांना अन्नदान, वस्त्रदान, मदतकार्यही या काळात मोठ्या प्रमाणावर केले जाते.
एकंदरीत, नवरात्र हा उत्सव केवळ देवीची उपासना नाही तर सत्प्रवृत्तीचा दुष्प्रवृत्तीवर विजय, स्त्रीशक्तीचा गौरव आणि सामाजिक एकतेचा संदेश देणारा आहे. नऊ दिवस भक्तिमय साधना, संयम आणि आनंद यांत गेले की दहावा दिवस विजयादशमी खर्या अर्थाने "विजयाचा दिवस" ठरतो. त्यामुळे नवरात्र हा उत्सव आपल्याला जीवनात प्रेरणा, श्रद्धा आणि आत्मविश्वास देतो.
