व्हॅलेंटाईन डे (Valentine's Day) हा जगभरात प्रेमाचा दिवस म्हणून १४ फेब्रुवारी रोजी साजरा केला जातो. या दिवशी लोक आपल्या प्रियजनांना फुले, चॉकलेट, गिफ्ट्स, कार्ड्स किंवा प्रेमाचे संदेश पाठवून भावना व्यक्त करतात. पण हा दिवस का आणि कसा सुरू झाला? व्हॅलेंटाईन डेचा इतिहास रंजक असला तरी तो थोडा गूढ देखील आहे. हा दिवस प्रेमाचे प्रतीक कसा बनला, यामागे काही ऐतिहासिक आणि पौराणिक कथा आहेत.
संत व्हॅलेंटाईन यांची कथा (The Legend of St. Valentine)
या दिवसाचे नाव संत व्हॅलेंटाईन यांच्या नावावरून पडले आहे. त्यांच्याबद्दल सर्वात लोकप्रिय कथा अशी आहे:
तिसऱ्या शतकात रोममध्ये सम्राट क्लॉडियसचे राज्य होते. त्याचे असे मानणे होते की, अविवाहित पुरुष विवाहित पुरुषांपेक्षा चांगले सैनिक बनू शकतात. म्हणून त्याने तरुणांच्या लग्नावर बंदी घातली होती.
संत व्हॅलेंटाईन यांना हा अन्याय वाटला. त्यांनी राजाच्या आदेशाचे उल्लंघन करून गुप्तपणे प्रेमी युगुलांची लग्ने लावून देण्यास सुरुवात केली.
जेव्हा राजाला हे समजले, तेव्हा त्याने संत व्हॅलेंटाईन यांना तुरुंगात टाकले आणि १४ फेब्रुवारी २७० रोजी त्यांना फाशीची शिक्षा दिली.
तुरुंगातील प्रेमपत्र
तुरुंगात असताना व्हॅलेंटाईनचा जेलरच्या मुलीवर (काही कथांनुसार ती आंधळी होती आणि त्याने तिचे दृष्टीदान केले) प्रेम बसले. फाशीच्या आदल्या दिवशी त्यांनी त्या मुलीला एक पत्र लिहिले आणि शेवटी "From your Valentine" (तुझा व्हॅलेंटाईन) असे लिहिले. हे पत्र प्रेमाचे पहिले 'व्हॅलेंटाईन कार्ड' मानले जाते. १४ फेब्रुवारी रोजी त्यांना फाशी देण्यात आली. म्हणूनच त्यांचा मृत्यूदिन म्हणून १४ फेब्रुवारीला साजरा केला जाऊ लागला.
'ल्युपरकॅलिया' उत्सव
काही इतिहासकारांच्या मते, व्हॅलेंटाईन डे हा ख्रिश्चन धर्माने प्राचीन रोमन सण 'ल्युपरकॅलिया'चे ख्रिश्चनीकरण करण्यासाठी सुरू केला. हा सण फेब्रुवारीच्या मध्यात साजरा केला जायचा, जो प्रजनन आणि वसंत ऋतूच्या आगमनाशी संबंधित होता. ५ व्या शतकाच्या शेवटी, पोप गेलॅसियस यांनी १४ फेब्रुवारी हा 'संत व्हॅलेंटाईन डे' म्हणून घोषित केला.
१४ फेब्रुवारीची अधिकृत सुरुवात
इसवी सन ४९६ मध्ये पोप गेलासियस प्रथम यांनी १४ फेब्रुवारीला अधिकृतपणे सेंट व्हॅलेंटाईनचा सण म्हणून घोषित केले. काही इतिहासकारांचे मत आहे की, रोमन साम्राज्यात फेब्रुवारीत साजऱ्या जाणाऱ्या लुपर्कालिया या प्रजनन आणि उर्वरतेच्या पॅगन सणाला ख्रिश्चन धर्मात रूपांतरित करण्यासाठी हा दिवस निवडला गेला.
प्रेमाशी जोड कधी झाली?
सुरुवातीला हा फक्त संताचा स्मृतिदिन होता. मध्ययुगात (१४ व्या-१५ व्या शतकात), विशेषतः इंग्लंड आणि फ्रान्समध्ये, courtly love ची परंपरा वाढली. त्या काळात असा विश्वास होता की १४ फेब्रुवारीला पक्षी जोडीदार निवडतात (मेटिंग सीझन सुरू होतो), त्यामुळे हा दिवस प्रेमाशी जोडला गेला.
इंग्लिश कवी जेफ्री चॉसर यांनी १३८० च्या सुमारास लिहिलेल्या कवितेत प्रथम व्हॅलेंटाईन डेला रोमँटिक दिवस म्हणून उल्लेख केला.
आजचे स्वरूप
आज व्हॅलेंटाईन डे हा प्रेम, मैत्री आणि आपुलकीचा सांस्कृतिक-व्यावसायिक उत्सव बनला आहे. भारतासह जगभरात हा दिवस उत्साहाने साजरा केला जातो, जरी काही ठिकाणी त्यावर धार्मिक किंवा सांस्कृतिक आक्षेपही असतात.
थोडक्यात, १४ फेब्रुवारी हा सेंट व्हॅलेंटाईन यांच्या बलिदानाचा आणि प्रेमासाठी केलेल्या त्यागाचा स्मृतिदिन आहे, जो कालांतराने जगातील सर्वात लोकप्रिय प्रेमोत्सव बनला!
