Publish Date: Mon, 16 Feb 2026 (12:44 IST)
Updated Date: Mon, 16 Feb 2026 (12:52 IST)
भारतीय चित्रपटाचा पाया रचणाऱ्या धुंडीराज गोविंद फाळके, म्हणजेच आपल्या सर्वांचे लाडके दादासाहेब फाळके यांचा प्रवास म्हणजे केवळ एका कलाकाराची गोष्ट नाही, तर ती एका जिद्दीची आणि कल्पकतेची महागाथा आहे. शून्यातून विश्व कसं निर्माण होतं, हे दादासाहेबांच्या आयुष्याकडे बघितलं की लक्षात येतं. त्यांच्या या प्रेरणादायी प्रवासाचे काही महत्त्वाचे टप्पे खालीलप्रमाणे आहेत:
१. 'लाईफ ऑफ ख्राईस्ट' आणि स्वप्नाची ठिणगी
१९११ मध्ये मुंबईच्या 'अमेरिका-इंडिया पिक्चर पॅलेस'मध्ये दादासाहेबांनी 'लाईफ ऑफ ख्राईस्ट' हा मूकपट पाहिला. पडद्यावर चालती-बोलती चित्रं पाहून ते थक्क झाले. त्यांच्या मनात विचार आला, "जर येशू ख्रिस्त पडद्यावर दिसू शकतो, तर आपले राम-कृष्ण का नाही?" हीच ती ठिणगी होती जिने भारतीय चित्रपटसृष्टीचा जन्म झाला.
२. लंडनचा प्रवास आणि अपार कष्ट
चित्रपट निर्मितीचं तंत्र शिकण्यासाठी दादासाहेबांनी आपलं सर्वस्व पणाला लावलं. त्यांनी स्वतःचं घर, दागिने गहाण ठेवले आणि लंडनला गेले. तिथे त्यांनी रात्रंदिवस मेहनत करून कॅमेरा आणि फिल्म एडिटिंगचं तंत्र आत्मसात केलं. भारतात परतताना त्यांनी सोबत आणला तो एक 'विल्यमसन कॅमेरा' आणि चित्रपट बनवण्याचं वेड.
३. 'राजा हरिश्चंद्र': पहिला भारतीय चित्रपट
चित्रपट बनवणं ही त्या काळी केवळ जादू वाटायची. लोक याला 'सैतानी काम' मानायचे. कलाकार मिळेनात, तेव्हा त्यांनी आपल्या पत्नीची, सरस्वतीबाईंची मोलाची साथ घेतली.
सरस्वतीबाईंचे योगदान: त्यांनी केवळ घर सांभाळलं नाही, तर फिल्म डेव्हलप करण्याच्या कामात दादासाहेबांना मदत केली आणि ४०-५० माणसांच्या युनिटचा स्वयंपाकही केला. अखेर ३ मे १९१३ रोजी मुंबईच्या कोरोनेशन सिनेमात 'राजा हरिश्चंद्र' प्रदर्शित झाला आणि भारतीय सिनेमाचा श्रीगणेशा झाला.
४. तंत्रज्ञानातील प्रयोग
दादासाहेब केवळ दिग्दर्शक नव्हते, तर ते उत्तम तंत्रज्ञ होते. त्यांनी फोटोग्राफी, पेंटिंग आणि अगदी 'ट्रिक सीन्स' मध्येही प्रभुत्व मिळवलं होतं. त्या काळात त्यांनी 'कलिया मर्दन'मध्ये श्रीकृष्णाला पाण्याखाली दाखवण्यासाठी वापरलेले कॅमेरा अँगल्स आजही अभ्यासाचा विषय आहेत.
दादासाहेबांच्या आयुष्यातून काय शिकावे?
दृष्टी- जे कोणी पाहू शकलं नाही, ते त्यांनी पाहिलं आणि प्रत्यक्षात आणलं.
जिद्द- आर्थिक संकटं आणि सामाजिक विरोधानंतरही ते डगमगले नाहीत.
नावीन्य- सतत नवीन तंत्रज्ञान शिकण्याची आणि प्रयोगांची आवड.
"आपण जे काही करतो, ते आपल्या देशासाठी आणि भावी पिढीसाठी असावे." - हेच दादासाहेबांच्या कार्याचे सूत्र होते. आज भारतीय चित्रपटसृष्टी जगातील सर्वात मोठी फिल्म इंडस्ट्री आहे, याचं संपूर्ण श्रेय त्या एका माणसाला जातं ज्याने शून्यातून हे स्वप्न पाहिलं.
