एकादशीला उपवास करण्यामागे धार्मिक श्रद्धा तर आहेच, पण आरोग्याच्या दृष्टीनेही खूप मोठे वैज्ञानिक आणि जैविक गूढ कारण आहे. चला, ते सोप्या भाषेत समजून घेऊ.
१. चंद्राच्या गुरुत्वाकर्षणाचा परिणाम (Tidal Effect)
पौर्णिमा आणि अमावास्या प्रमाणेच एकादशी (चंद्रकलेच्या ११व्या दिवशी) चंद्राची गुरुत्वाकर्षण शक्ती पृथ्वीवर जास्त प्रभाव टाकते. यामुळे समुद्रात भरती-ओहोटी येते, तसेच मानवी शरीरात ७०% पाणी असल्याने रक्तदाब, मेंदूतील द्रव (CSF), पचनसंस्था यांवर सूक्ष्म परिणाम होतो. उपवासामुळे शरीराला अतिरिक्त पाणी आणि मीठ साठवण्याची गरज कमी होते, ज्यामुळे रक्तदाब स्थिर राहतो.
२. पचनसंस्थेला विश्रांती (Digestive Rest)
सतत जेवण केल्याने पोट, यकृत, स्वादुपिंड यांना विश्रांती मिळत नाही. एकादशीला २४ तास उपवास केल्याने पचनसंस्था डिटॉक्स होते. यकृतातील ग्लायकोजन रिजर्व वापरला जातो. इन्सुलिन संवेदनशीलता वाढते ज्याने मधुमेह नियंत्रण राहतं. आतड्यांतील जुन्या अन्नकणांचा निचरा होतो.
३. शरीराची "ऑटोफेजी" प्रक्रिया सक्रिय (Autophagy Activation)
१६-२४ तास उपवास केल्याने शरीर ऑटोफेजी मोडमध्ये जाते. यात जुनी, खराब झालेली पेशी (सेल्स) स्वतःला खाऊन टाकतात आणि नवीन पेशी तयार होतात. हे कर्करोग, अल्झायमर, हृदयरोग प्रतिबंधक आहे.
४. मेंदू आणि मानसिक स्वास्थ्य (Brain Health)
उपवासामुळे BDNF (Brain-Derived Neurotrophic Factor) हार्मोन वाढतो. यामुळे नवीन मेंदू पेशी तयार होतात. स्मरणशक्ती, एकाग्रता वाढते. तणाव, चिंता कमी होते (कोर्टिसॉल कमी).
५. सूज (Inflammation) कमी होते
सतत जेवण केल्याने शरीरात सूज (inflammation) वाढते. उपवासामुळे CRP, IL-6 सारखे सूजेचे मार्कर कमी होतात. संधिवात, हृदयरोग, आतड्यांचे विकार यात आराम.
६. वजन आणि चयापचय नियंत्रण
इंटरमिटंट फास्टिंग सारखाच एकादशी उपवास आहे. फॅट बर्निंग वाढते, स्नायूंचे नुकसान होत नाही. मेटाबॉलिक रेट सुधारतो.
प्राचीन ऋषींची दूरदृष्टी
हजारो वर्षांपूर्वी वेद, पुराणांमध्ये एकादशी उपवास सांगितला गेला. आधुनिक विज्ञान आता याची पुष्टी करतंय की "दर १५ दिवसांनी २४ तास उपवास = दीर्घायुष्य, रोगप्रतिकार"
