भारतीय संस्कृतीत अनेक संत-महात्म्यांनी जन्माला येऊन समाजाला योग्य दिशा देण्याचे कार्य केले. १८ व्या शतकात जेव्हा समाज अंधश्रद्धा, अनिष्ट प्रथा आणि गुलामगिरीच्या विळख्यात अडकला होता, तेव्हा बंजारा समाजात एका महान क्रांतीकारकाचा जन्म झाला, ते म्हणजे संत सेवालाल महाराज. त्यांनी केवळ आध्यात्मिक मार्गदर्शनच केले नाही, तर समाजाला स्वाभिमान, शिक्षण आणि शुद्ध आचरणाची शिकवण दिली.
संत सेवालाल महाराज (सेवाभाया, क्रांतिसिंह सेवालाल) हे बंजारा (गोर-बंजारा, लंबाडी) समाजाचे कुलदैवत, आध्यात्मिक गुरू, थोर समाजसुधारक आणि क्रांतिकारी संत म्हणून पूजले जातात. त्यांनी १८व्या शतकात भटक्या जीवन जगणाऱ्या बंजारा समाजाला अंधश्रद्धा, मद्यपान, हिंसा, शोषण आणि कुरीतींपासून मुक्त करून शिक्षण, एकता, नैतिकता, पर्यावरण रक्षण आणि मुख्य प्रवाहातील सामील होण्याचा मार्ग दाखवला. ते जगदंबा मातेचे परम भक्त होते आणि आयुष्यभर ब्रह्मचर्य पाळले.
जन्म आणि बालपण
संत सेवालाल महाराजांचा जन्म १५ फेब्रुवारी १७३९ रोजी झाला. जन्मस्थानाबाबत काही मतभेद आहेत, परंतु बहुतेक स्रोतांनुसार ते आंध्र प्रदेशातील अनंतपूर जिल्हा, गुट्टी तालुका, गोलाल डोडी (गोलार दोडी) तांडा येथे झाले. (काही ठिकाणी कर्नाटकातील शिवमोग्गा जिल्ह्यातील सुर्गोंडनकोप्पा असेही सांगितले जाते.) हे गाव आज सेवागड म्हणून ओळखले जाते.
वडील: भीमा नायक (भीमासिंह नाईक रामावत) – मोठे व्यापारी, पशुपालक आणि ५२ तांड्यांचे नायक. त्यांच्याकडे हजारो बैल-गायी होत्या आणि धान्य वाहतुकीचे मोठे व्यवसाय होते.
आई: धरमणी माता (धर्मली/धर्मणी माता) ते ज्येष्ठ पुत्र होते.
भावंडे: बदू, हाप्पा, पुरा इ.
लहानपणापासूनच ते विरक्त, धैर्यवान, जिज्ञासू आणि जगदंबा मातेचे परम भक्त होते. आईकडून संतांच्या गोष्टी आणि वीरकथांचे ज्ञान मिळाले.
सामाजिक परिवर्तनाचे अग्रदूत सेवालाल महाराजांच्या काळात बंजारा समाज हा दुर्गम भागात राहणारा आणि फिरस्ता व्यापार करणारा समाज होता. ब्रिटीश राजवटीत या समाजावर अन्याय होत होता. महाराजांनी या कठीण काळात समाजाला संघटित केले. त्यांनी दिलेले विचार आजही मार्गदर्शक ठरतात:
जीवन आणि प्रमुख कार्य
सेवालाल महाराजांनी बंजारा समाजातील भटक्या जीवनाला स्थिरता देण्याचा प्रयत्न केला. त्यांनी तांडा पद्धतीने गाव बसवणे, शेती करणे, शिक्षण घेणे आणि समाज मुख्य प्रवाहात सामील होणे यासाठी प्रोत्साहन दिले.
व्यसनमुक्ती : दारू हे सर्व नाशाचे मूळ आहे, असे सांगून त्यांनी तांड्या-तांड्यांवर दारूमुक्तीची मोहीम राबवली.
समाज सुधारणा : मद्यपान, प्राणिबलि, हुंडा प्रथा, अंधश्रद्धा, स्त्रियांवर अत्याचार यांविरुद्ध कठोर लढा. सत्य, अहिंसा, करुणा, अनुशासन, एकता यांचे महत्त्व पटवले.
अहिंसा आणि निसर्गप्रेम : त्यांनी प्राणीहत्येला विरोध केला आणि निसर्गाची पूजा करण्याचा संदेश दिला. "झाडे लावा, झाडे जगवा" हा संदेश त्यांनी १८ व्या शतकातच दिला होता.
महिलांचा सन्मान : ज्या काळात स्त्रियांना दुय्यम स्थान होते, त्या काळात महाराजांनी स्त्रियांचा आदर राखण्याचे आणि त्यांना सुरक्षित ठेवण्याचे आदेश समाजाला दिले.
आयुर्वेद आणि निसर्गोपचार मध्ये प्रावीण्य. रोग बरे करून लोकसेवा केली.
गोरक्षा (गायींचे संरक्षण), पर्यावरण रक्षण आणि मानवतावाद यांचा संदेश दिला.
क्रांतिकारी भूमिका : निजाम, ब्रिटिश आणि दिल्लीच्या नवाब (गुलाब खान) यांच्या शोषणाविरुद्ध लढले. ब्रिटीशांविरुद्धचा लढा दिला, ब्रिटीश सरकारने बंजारा समाजाच्या व्यापारावर बंदी घालून त्यांना गुन्हेगार ठरवण्याचा प्रयत्न केला. सेवालाल महाराजांनी या अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवला. त्यांनी समाजाला शस्त्र आणि शास्त्र या दोन्ही गोष्टींचे महत्त्व पटवून दिले. त्यांनी कधीही ब्रिटिशांचे मांडलिकत्व स्वीकारले नाही, म्हणूनच त्यांना एक क्रांतीकारक संत म्हणून ओळखले जाते. बंजारा समाजाला गुलामगिरीपासून वाचवले आणि त्यांची अस्मिता, भाषा, संस्कृती जपली.
क्रांतिसिंह सेवालाल महाराज यांची शिकवण
जंगल आणि पर्यावरणाचे रक्षण करा.
कोणालाही किंवा कोणत्याही प्रकारात भेदभाव करू नका.
सन्मानाने आयुष्य जगा.
इतरांशी वाईट बोलू नका आणि इतरांना इजा करु नका.
स्त्रियांचा सन्मान करा, आणि मुली जिवंत देवी आहेत.
काळजी करू नका आणि संकटाला निर्भयपणे तोंड दया, धैर्यवान आणि आत्मविश्वासू जीवन जगा.
पाण्याचे रक्षण करा आणि तहानलेल्यांना पाणीपुरवठा करा आणि कधीही पाणी विकण्यास गुंतवू नका जे सर्वात मोठे गुन्हा / पाप आहे.
वडीलधारी माणसांचा आदर करा आणि तरुणांवर प्रेम करा आणि प्राण्यांचा देखील आदर करा.
जंगलाला कधीही सोडू नका आणि जंगल नष्ट करू नका, जर आपण जंगल नष्ट केले तर आपण स्वतःला नष्ट करीत आहात.
मनन केल्याने आंतरिक शांती मिळेल, आणि अभ्यास करा, ज्ञान मिळवा आणि ज्ञान इतरांना वाटा.
माणुसकीवर प्रेम करा.
आयुष्यावर तर्क करा आणि सर्व अंधश्रद्धायुक्त विश्वास टाळा.
कुटूंबाची आणि समाजाची काळजी घ्या आणि समाजातील बंधुता कधीही भंग करु नका.
सेवालाल महाराज यांचे वचन
क्रांतिसिंह संत सेवालाल महाराज यांनी आपल्या गोर बंजारा भाषेत दिलेला उपदेश.
चोरी लबाडीरो धन घरेम मत लावजो।
भावार्थः चोरी करून किंवा खोटे बोलून पैसा कमवू नका; अनैतिक मार्गाने मिळवलेला पैसा घरात सुख-शांती आणत नाही.
केरी निंदा बदी चाडी जूगली मत करजो।
भावार्थः कोणाचीही निंदा-नालस्ती, चाडी-चुगली किंवा लोकांमध्ये भांडणे लावण्याचे काम करू नका.
जिवते धंणीरो बीर घरेम मत लावजो।
भावार्थः ज्या स्त्रीचा पती जिवंत आहे, अशा स्त्रीला आपली पत्नी म्हणून घरात आणू नका. परस्त्रीचा आणि कौटुंबिक नीतिमत्तेचा सन्मान करा.
कसाईन गावढी मत वेचो।
भावार्थः आपली गाय कधीही खाटीकाला विकू नका. पशु-प्राण्यांवर पोटच्या मुलाप्रमाणे प्रेम करा.
हलालेरी बोटी मत खावो
भावार्थः खाटकाने कापलेले मांस खाऊ नका; अहिंसेचा मार्ग स्वीकारा.
बीर घाटेन मत मेलो
भावार्थ: स्त्रियांना एकट्याने हाट-बाजाराला पाठवू नका (त्यांच्या सुरक्षेची आणि सन्मानाची काळजी घ्या).
रपीया कटोरो पांळी वक जाय
भावार्थ: भविष्यात पाणी इतके दुर्मिळ होईल की, एका रुपयाला एक वाटी या दराने पाणी विकत घ्यावे लागेल (जलसंधारणाचे महत्त्व).
बार कोशेप दीयो बले ।
भविष्यात तंत्रज्ञानामुळे १२ मैलांच्या अंतरावरूनही प्रकाश (दिवा) दिसेल किंवा संदेश पोहोचतील.
जाणंजो छाणंजो पछच माणजो।
भावार्थ: कोणतीही गोष्ट अंधश्रद्धेपोटी स्वीकारू नका. आधी ती जाणून घ्या, त्यावर विचारमंथन करा आणि पटली तरच तिचा स्वीकार करा.
ये जो वातेर पत रकाडीय वोन पाने आड पान तारलीयुंव।
भावार्थ: जो कोणी या नियमांचे पालन करेल आणि आदर राखेल, त्याचे मी सदैव रक्षण करेन. जसे झाडाचे पान दुसऱ्या पानाला आडोसा देते, तसा मी पाठीशी राहून त्याला संकटातून तारेन.
जो ये वचन पाळीहे ऊ हमेशा हारो भरो रिहे, लाल बाल रिहे।
भावार्थ: जो ही वचने पाळेल, तो सदैव सुखी आणि समृद्ध राहील; त्याच्या जीवनात कशाचीही कमतरता भासणार नाही.
आसो एक दन आहे मार गोर केसुला नाई मोरीहे।
भावार्थ: एक दिवस असा येईल की माझा बंजारा (गोर) समाज पळसाच्या फुलाप्रमाणे (केसुला) सगळीकडे बहरलेला दिसेल, तो कधीही संपणार नाही.
समाधी आणि मुख्य केंद्र
निधन: ४ डिसेंबर १८०६
समाधी स्थळ: पोहरादेवी (पोहरागड), तालुका माणोरा, जिल्हा वाशीम, महाराष्ट्र.
हे ठिकाण बंजारा समाजाची काशी म्हणून प्रसिद्ध आहे. येथे जगदंबा देवी आणि संत सेवालाल महाराज यांचे भव्य मंदिर आहे.
पोहरादेवी: बंजारा समाजाची काशी महाराजांचे कार्यक्षेत्र आणि त्यांच्या वास्तव्याने पुनीत झालेली पोहरादेवी (जि. वाशिम) ही भूमी आज जगभरातील बंजारा बांधवांसाठी श्रद्धेचे सर्वात मोठे केंद्र आहे. दरवर्षी येथे लाखो भाविक दर्शनासाठी येतात आणि महाराजांच्या विचारांची शिदोरी सोबत नेतात.
संत सेवालाल महाराज हे केवळ एका समाजाचे दैवत नव्हते, तर ते संपूर्ण मानवजातीला कल्याणाचा मार्ग दाखवणारे महापुरुष होते. "रुपिया वलो वे जाई पण गरबाळो वे मत जाजो" (पैसा गेला तरी चालेल, पण चारित्र्य सांभाळा) हा त्यांचा संदेश आजही प्रत्येक पिढीसाठी प्रेरणादायी आहे.
