सती बायजाबाई यात्रा दरवर्षी अकोला जिल्ह्यातील मुंडगाव येथे पौष अमावस्येच्या दिवशी आयोजित केली जाते. सती बायजाबाई यात्रा २०२६ ची तारीख १८ जानेवारी आहे.
सती बायजाबाई या शेगावचे महान संत गजानन महाराज यांच्या भक्त होत्या. या वार्षिक यात्रेला हजारो भाविक येतात. ही यात्रा मुंडगाव येथील सती बायजाबाई मंदिरात भरते. महाराष्ट्रामध्ये पाळल्या जाणाऱ्या पारंपरिक हिंदू चंद्र पंचांगानुसार, सती बायजाबाई यात्रा दरवर्षी पौष महिन्यातील अमावस्येच्या दिवशी आयोजित केली जाते.
कोण होत्या संत बायजाबाई?
संत बायजाबाई या शेगावच्या संत गजानन महाराजांच्या परम भक्त होत्या. त्यांचा जन्म मुंडगाव (ता. अकोट, जि. अकोला) येथील गासे माळी कुटुंबात झाला. त्या ह.भ.प. (हरिभक्त परायण) म्हणून ओळखल्या जातात. गजानन महाराज मुंडगावला येत असत तेव्हा बायजाबाई त्यांना स्वयंपाक करून जेवण देत असत. उदाहरणार्थ, त्यांना मिरचीचे वरण आणि ज्वारीची भाकरी आवडत असे, आणि बायजाबाई त्यांच्यासाठी ते तयार करत. महाराजांच्या इतर भक्तांप्रमाणे (जसे पुंडलिक भोकरे, भास्कर पाटील, झामसिंग राजपूत) त्या त्यांच्या सेवेत रमलेल्या होत्या.
बायजाबाईंनी महाराजांच्या दर्शनासाठी आणि सेवेसाठी आपले जीवन वाहिले. त्या संत म्हणून पूजल्या जातात, आणि मुंडगाव येथील गजानन महाराज पादुका संस्थानात त्यांच्या प्रतिमेची पूजा होते. त्या १९४० मध्ये दिवंगत झाल्या. यात्रेदरम्यान त्यांच्या स्मृतीत महाप्रसाद आणि धार्मिक विधी होतात. मुंडगाव हे गजानन महाराजांच्या भ्रमंतीचे एक महत्त्वाचे ठिकाण आहे, जिथे महाराजांच्या मूळ पादुका आहेत.
संत बायजाबाईंचे जीवनचरित्र
मुंडगाव (अकोट तालुका, अकोला जिल्हा) येथील गासे माळी कुटुंबात संत बायजाबाई यांचा जन्म झाला. त्यांचे वडील शिवरामपंत पुंजाजी अंबळकार (१८४५–१९४१) आणि आई भुलाबाई (१८५०–१९३५) यांना तीन अपत्ये होती – मुलगा नारायण (१८७५–१९६३), मोठी मुलगी सारजा (१८८०) आणि धाकटी बायजाबाई (१८८५–१९४०). लहानपणापासूनच बायजाबाई शांत, सौम्य आणि अत्यंत धार्मिक स्वभावाच्या होत्या. त्यांना देव-धर्माची प्रचंड आवड होती. घरचा कारभार सधन असल्याने त्यांचे बालपण सुखकर गेले. त्या गौरवर्णीय, मोठ्या नाक-डोळ्यांच्या, आकर्षक व्यक्तिमत्त्वाच्या होत्या.
बालविवाह आणि संसारातील दुःख
पूर्वीच्या प्रथेप्रमाणे वयाच्या केवळ तिसऱ्या वर्षी बायजाबाईंचा विवाह अकोट येथील शनिवार पेठेतील गबलाजी खलोकर यांच्याशी झाला. पण नशिबात संसारसुख नव्हते. बायजाबाईंना दुःखी जीवन भोगावे लागले. आई-वडिलांनी अनेक प्रयत्न केले, पण शेवटी तिला सासरीच ठेवण्याचे ठरवले. सासरी ज्येष्ठ दिराने तिच्यावर अनुचित आकर्षण दाखवले, तिचे चित्त विचलित करण्याचे प्रयत्न केले. पण बायजाबाईंनी ठामपणे त्याला धुडकावले. एकदा जेव्हा दिराने निर्लज्जपणे तिच्यावर हल्ला करण्याचा प्रयत्न केला, तेवढ्यात त्याचा थोरला मुलगा माडीवरून खाली पडला आणि डोके फुटले. बायजाबाईंनी तात्काळ त्याची सेवा केली आणि दिराला सांगितले, "परस्त्रीची लालसा करणे योग्य नाही. हे तुमच्या कृत्याचे फळ आहे." या घटनेने दिराला प्रचंड पश्चाताप झाला आणि त्याने तिचा नाद सोडला. अशाप्रकारे परमेश्वराने तिचे सत्वरक्षण केले.
श्री गजानन महाराजांची कृपा आणि भक्तीचा मार्ग
आई-वडिलांनी बायजाबाईंना शेगाव येथे श्री गजानन महाराजांकडे नेले. महाराजांनी स्पष्ट सांगितले,
"हिच्या नशिबात मुले-बाळे नाहीत. ही संसारासाठी जन्मली नाही. जगातील सर्व पुरुष हिचे तात (वडील) आहेत. तिला संसारात ढकलू नका." महाराजांच्या आज्ञेप्रमाणे बायजाबाईंनी संसाराचा त्याग केला. त्या पुंडलिक भोकरे (मुंडगावचे परमभक्त, कुणबी) यांच्यासोबत वद्य एकादशीला शेगावला पायी वारी करू लागल्या. दोघांचे अंतःकरण शुद्ध होते, विषयवासनेला स्थान नव्हते. तरी गावकऱ्यांनी निंदा-नालस्ती सुरू केली – जातीभेद, प्रेमसंबंध अशा अफवा पसरवल्या.
शेवटी आई-वडिलांनी दोघांना घेऊन महाराजांकडे न्यायासाठी गेले. महाराजांनी भुलाबाईंना उद्गारले, "भूले, आपल्या पोरीला दोष देऊ नकोस. पुंडलिक व बायजा हे पूर्वजन्मीचे बहीण-भाऊ आहेत. ही संसार करणारी नाही. ही जन्मभर ब्रह्मचारी राहील आणि भक्तिमार्गात मग्न राहील. संत जनाबाईने संत नामदेवांना गुरु केले तशी ही बायजा मला शरण आली आहे. ही माझी जनाबाई आहे! माझ्या जनाबाईला कोणी छळू नये." महाराजांनी स्वतः "माझी जनाबाई" म्हणून बायजाबाईंचे श्रेष्ठत्व जगासमोर आणले. यामुळे त्यांचे नाव संत बायजाबाई असे झाले.
संत जीवन आणि सेवा
बायजाबाई आणि पुंडलिक बुवा दोघांनी आयुष्यभर महाराजांची अखंड सेवा केली. मुंडगावात बायजाबाईंचे स्वतंत्र देवघर होते. तेथे पंचारती सप्ताह, भक्तिमालिका वाचन, कार्तिक पौर्णिमा, तुलसी विवाह असे उत्साहाने साजरे होत. महाराज मुंडगावला अनेकदा येत, बायजाबाईंच्या घरी भोजन करत.
शेगावी मंदिरात महाराजांच्या आज्ञेने दोघांना एक खोली देण्यात आली होती. दोघेही संतपदास पोहोचले आणि महाराजांचे जिव्हाळ्याचे शिष्य म्हणून ओळखले गेले.
समाधी आणि अमरत्व
सन १९४० मध्ये पौष महिन्यात (८ फेब्रुवारी, सोमवती अमावस्या) बायजाबाई पानेट (पूर्णा नदीकाठी) येथे स्नानासाठी गेल्या. नदीकाठावर हळदीची पिंड पूजून त्या बसल्या आणि त्यांनी देह ठेवला. काहींच्या मते त्यांनी स्वतः देह त्यागण्याचा संकल्प केला असावा, कारण पूर्णा नदीला पुराणात पयोष्णी म्हणून महात्म्य आहे.
त्यांचा पार्थिव देह मुंडगावला आणून गावाबाहेरील शेतात समाधी बांधली गेली. नंतर पुंडलिक बुवांची समाधीही त्यांच्या शेजारीच बांधली गेली.
येथे आजही संत बायजाबाईंचे मंदिर आहे. मंदिरात त्यांचे तेजस्वी चित्र आणि सुंदर मूर्ती आहे. पुण्यतिथीला भव्य यात्रा, महाप्रसाद आणि उत्सव साजरा होतो.
बायजाबाई यात्रा महत्व
बयाजाबाईंचे जीवन समाजसेवा, भक्ती आणि संघर्षाने भरलेले होते आणि त्यांच्या योगदानाचे स्मरण करण्यासाठी ही यात्रा आयोजित केली जाते. बयाजाबाईंची धर्माप्रती असलेली निष्ठा आणि समर्पण तिला आदर्श बनवते.
ही यात्रा केवळ एक धार्मिक कार्यक्रम नाही तर समाजात बंधुता, एकता आणि शांती वाढविण्याचे साधन देखील आहे. लाखो भाविक या यात्रेत सहभागी होतात, बयाजाबाईंच्या भक्तीत बुडून जातात आणि त्यांच्या जीवन आदर्शांना आत्मसात करतात. या दिवशी, भाविक मुंडगावच्या पवित्र स्थळी जमतात आणि बयाजाबाईंच्या आशीर्वादाने त्यांच्या जीवनात सकारात्मक बदल घडवून आणण्यासाठी प्रार्थना करतात.
बयाजाबाई यात्रा अनेक प्रकारे महत्त्वाची आहे. ही केवळ धार्मिक यात्रा नाही तर बयाजाबाईंच्या जीवन आदर्शांना समाजात पोहोचवण्याचे एक माध्यम देखील आहे. बयाजाबाईंनी त्यांच्या काळात समाजसेवा, भक्ती आणि संघर्षाद्वारे एक आदर्श निर्माण केला. त्यांचे जीवन शिकवते की भक्ती आणि समाजसेवेद्वारे कोणत्याही समाजाला एक नवीन दिशा दिली जाऊ शकते.
यात्रेदरम्यान, भाविक बयाजाबाईंची पूजा करतात, त्यांच्या जीवनातून प्रेरणा घेतात आणि त्यांनी दाखवलेल्या मार्गावर चालण्याची प्रतिज्ञा करतात. या यात्रेत सहभागी झाल्याने मानसिक शांती आणि आंतरिक शुद्धता येते आणि धर्म आणि समाजाप्रती असलेली आपली जबाबदारी समजून घेण्याची संधी मिळते.
श्री पुंडलिक बुवा भोकरे लिखित बायजाबाई वरील अभंग
धन्य मुंडगाव |रत्नांची खाण |
जन्मली निधान | बायजाबाई ||१||
धन्य तिची माता| धन्य तिचा पिता |
साठविला दाता | त्रैलोक्याचा ||२||
बायजाबाई | सत्वाचे आगर |घेतला अवतार | माळी या घरी ||३||
पुंडलिक म्हणे | तरीली तरीली |
उद्धरून गेली गुरुकृपे ||४||
जय श्री गजानन , जय संत बायजाबाई
