Maharashtra Tourism : टिपेश्वर व्याघ्र प्रकल्प (Tipeshwar Wildlife Sanctuary) हे महाराष्ट्रातील एक अद्याप पूर्णपणे प्रसिद्ध न झालेले, पण वाघांच्या दृष्टीने अत्यंत महत्वाचे आणि आकर्षक पर्यटन स्थळ आहे. हे यवतमाळ जिल्ह्यातील पांडरकवडा (Pandharkawada) तालुक्यात वसलेले आहे आणि ते व्याघ्र प्रकल्प म्हणून अधिकृतपणे घोषित झालेले नाही, पण टिपेश्वर वन्यजीव अभयारण्य म्हणून ओळखले जाते. येथे वाघांची संख्या झपाट्याने वाढत असल्याने पर्यटकांसाठी हे हिडन जेम (लपलेले रत्न) ठरले आहे.
मुख्य माहिती
क्षेत्रफळ — १४८.६३ चौरस किलोमीटर
स्थापना — ३० एप्रिल १९९७ (वन्यजीव अभयारण्य म्हणून)
स्थान — यवतमाळ जिल्हा, महाराष्ट्र (तेलंगणातील कावल व्याघ्र प्रकल्प आणि ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्पाशी जोडलेला व्याघ्र कॉरिडॉर)
नावाचे मूळ — जवळच्या 'देवी टिपाई' मंदिरावरून (टिपेश्वर गावाजवळ)
हे अभयारण्य तेलंगणाच्या सीमेवर असल्याने ताडोबा, पेंच, नागझिरा इत्यादी व्याघ्र प्रकल्पांमधील वाघ येथे स्थलांतर करतात. यामुळे वाघांची संख्या २०१० मध्ये फक्त ३ होती, ती आता सुमारे २०+ (प्रौढ, उप-प्रौढ आणि पिल्ले) पर्यंत पोहोचली आहे. येथील प्रसिद्ध वाघिणी अवनी (जिच्यावर 'शेरनी' चित्रपट आधारित आहे) यामुळेही हे ठिकाण ओळखले जाते.
१८ ते २० वाघांची उपस्थिती
सुमारे १४८ चौरस किलोमीटर क्षेत्रात पसरलेल्या या अभयारण्यात सध्या १८ ते २० वाघ असल्याचा अंदाज आहे, ज्यात चार लहान वाघांचे पिल्लू आहेत. मुबलक वनक्षेत्र, पाण्याचे स्रोत आणि शिकार उपलब्ध असल्याने येथे वाघांचे संवर्धन प्रभावीपणे केले जात आहे. म्हणूनच येथे वाघ दिसण्याची शक्यता खूप जास्त मानली जाते.
सुन्ना आणि कोदोरी - दोन महत्त्वाचे प्रवेशद्वार
पर्यटकांच्या सोयीसाठी, अभयारण्यात सुन्ना आणि कोदोरी हे दोन प्रमुख दरवाजे विकसित करण्यात आले आहेत. दोन्ही दरवाज्यांमधून जंगल सफारी उपलब्ध आहेत. या दरवाज्यांवर एकूण २५ जिप्सी तैनात करण्यात आले आहेत, ज्यामुळे जंगलात सुरक्षित आणि सुव्यवस्थित भेट दिली जाते.
वनस्पती आणि प्राणीजीवन-
वनस्पती मुख्यतः टीक (सागवान) वन, बांबूचे जंगल (सुमारे २५० प्रजाती), रेड सँडलवुड, औषधी वनस्पती.
तसेच प्राणी रॉयल बंगाल टायगर (वाघ), लेपर्ड (बिबट्या), स्लॉथ बेअर (अस्वल), चारशिंग अस्वल, निलगाय, सांभर, चितळ, जंगली डुक्कर, लंगूर, हायना, जॅकल.
पक्ष्यांपैकी १२५+ प्रजाती (मोर, विविध पक्षी).
सरीसृपाचे २२+ प्रजाती (कोबरा, पायथन, व्हायपर इ.).
पाहण्यासाठी सर्वोत्तम वेळ — ऑक्टोबर ते फेब्रुवारी (थंडी आणि उत्तम दृश्यता); मार्च-जूनमध्ये वाघ दिसण्याची शक्यता जास्त (पाण्याच्या ठिकाणी).
कसे पोहोचाल?
नजीकचे शहर पांडरकवडा (NH-44 वर).
रेल्वे मार्ग — अमरावती/बडनेरा (१६५ किमी), नागपूर (१५०+ किमी).
हवाई मार्ग — नागपूर विमानतळ (सर्वात सोयीस्कर).
रस्ता मार्ग — हैदराबादपासून ६.५ तास, नागपूरपासून ४-५ तास.
येथील सफारीत वाघ, बिबट्या आणि इतर प्राण्यांचे दर्शन घडते. टिपेश्वर हे निसर्गप्रेमी आणि वन्यजीव प्रेमींसाठी एक उत्तम पर्याय आहे. जर तुम्ही शांत आणि अस्सल जंगल अनुभव हवा असेल तर येथे नक्की भेट द्या!
