Marathi Language History मराठी भाषेचा ऐतिहासिक प्रवास: प्राचीन उगम ते अभिजात दर्जा

मराठी भाषेचा ऐतिहासिक प्रवास: प्राचीन उगम ते अभिजात दर्जा

मराठी भाषा ही केवळ महाराष्ट्राची मायबोली नाही, तर भारतीय संस्कृतीचा एक जीवंत वारसा आहे. ही भाषा लाखो लोकांच्या हृदयात रुजलेली, भावना व्यक्त करणारी, ज्ञान वाहणारी आणि इतिहास घेऊन चाललेली आहे. आज जगातील १५व्या क्रमांकाची आणि भारतातील चौथ्या क्रमांकाची सर्वाधिक बोलली जाणारी भाषा म्हणून मराठी ओळखली जाते. २०२४ मध्ये केंद्र सरकारने तिला ‘अभिजात भाषा’चा दर्जा दिला आहे, ज्याने तिच्या प्राचीनतेची आणि समृद्धतेची पावती झाली. मराठीचा ऐतिहासिक प्रवास हा प्राकृत-अपभ्रंशापासून सुरू होऊन आजच्या आधुनिक रूपापर्यंत पोहोचलेला एक रोमांचक प्रवास आहे. चला, या प्रवासात सहभागी होऊया.

मराठीचे मूळ: प्राकृतापासून उत्क्रांती

मराठी ही इंडो-आर्यन भाषाकुटुंबातील दक्षिणी गटातील भाषा आहे. तिचे मूळ महाराष्ट्री प्राकृतमध्ये आहे, जी सातवाहन काळात (इ.स.पू. २ र्या शतकापासून इ.स. २ र्या शतकापर्यंत) महाराष्ट्रात बोलली जायची. प्राकृत ही संस्कृतची लोकभाषा होती, जी सामान्य जनांसाठी वापरली जायची. कालांतराने ही प्राकृत अपभ्रंशात रूपांतरित झाली आणि ८व्या-९व्या शतकापासून मराठीचा जन्म झाला.

मराठीचा पहिला ज्ञात उल्लेख इ.स. ७३९ च्या साताऱ्यात सापडलेल्या तांब्याच्या पट्ट्यावर (कॉपर-प्लेट) आढळतो. यानंतर श्रवणबेळगोळ (कर्नाटक) येथील इ.स. ९८३ च्या शिलालेखात “श्री चामुण्डेराये करविले” हे स्पष्ट मराठी वाक्य आहे. शिलाहार राजवंशाच्या काळात (१०१२ ई.) रायगड जिल्ह्यातील अक्षी येथे मराठीचा पहिला शुद्ध शिलालेख सापडला. यानंतर यादव राजवंशाच्या काळात (१२वे शतक) मराठीने शिलालेखांमध्ये मोठी भर घेतली. यादव राजे पूर्वी कन्नड-संस्‍कृत वापरत, पण नंतर मराठीला प्रोत्साहन दिले.

मराठीत ‘देशी’ शब्द (द्रविड वंशीय स्थानिक शब्द)ही भरपूर आहेत, जे तिच्या प्राचीनतेची साक्ष देतात. तिचे व्याकरण पाली आणि प्राकृतावर आधारित आहे. आज मराठीच्या ८० टक्के शब्दसंपदा संस्कृत-प्राकृत-पालि वरून आली आहे.

जुन्या मराठीचा काळ (१०००-१३०० ई.): साहित्याचा पाया

१२व्या शतकात मुकुंदराज यांचा ‘विवेकसिंधु’ (इ.स. ११८८) हा मराठीतील पहिला ग्रंथ मानला जातो. हा नाथ संप्रदायातील तत्त्वज्ञानाचा ग्रंथ आहे. पण खऱ्या अर्थाने मराठी साहित्याचा पाया घातला तो संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी.

इ.स. १२९० मध्ये अवघ्या १५ वर्षांच्या वयात ज्ञानेश्वरांनी ‘ज्ञानेश्वरी’ (भावार्थदीपिका) रचली. भगवद्गीतेवरचा हा ओवी छंदातील टीका मराठीतील अमर कृति आहे. “परि अमृतातेही पैजा जिंके। ऐसी अक्षरे रसिके मेळविन” असे म्हणत त्यांनी मराठीच्या गोडवेपणाची स्तुती केली. ज्ञानेश्वरीने संस्कृत ज्ञान सामान्य जनांपर्यंत पोहोचवले आणि मराठीला साहित्यिक भाषेचा दर्जा दिला. त्यांचा दुसरा ग्रंथ ‘अमृतानुभव’ही तत्त्वज्ञानाचा हिरा आहे.

याच काळात महानुभाव संप्रदायाचे चक्रधर स्वामी यांचे ‘लीळाचरित्र’ (१२७८) हे मराठीतील पहिले गद्य चरित्रग्रंथ आहे.

मध्य मराठीचा काळ (१३००-१८०० ई.): भक्ती चळवळीचा सुवर्णयुग

१३व्या ते १७व्या शतकात मराठीने भक्ती चळवळीद्वारे अभूतपूर्व उंची गाठली. वारी परंपरा, विठ्ठल भक्ती आणि संतसाहित्याने भाषेला जनसामान्यांची भाषा बनवली.

संत नामदेव (१२७०-१३५०): ज्ञानेश्वरांचे समकालीन, अभंग रचनाकार. विठ्ठल भक्ती पसरवली.

संत एकनाथ (१५३३-१५९९): भागवत पुराण मराठीत रचले. सामाजिक सुधारणा.

संत तुकाराम (१५७७-१६५०): मराठी भक्ती साहित्याचा शिखर. हजारो अभंग रचले. विठ्ठल भक्ती, सामाजिक न्याय, वैराग्य यांचा आवाज. त्यांचे अभंग आजही लाखो लोकांच्या ओठावर आहेत.

समर्थ रामदास (१६०८-१६८१): ‘दासबोध’ आणि ‘मनाचे श्लोक’. शिवाजी महाराजांचे गुरु. राष्ट्रभक्ती आणि नैतिकता शिकवणारे.

या काळात मुस्लिम सुलतानांच्या (बहमनी, आदिलशाही) प्रभावाने मराठीत पर्शियन-अरबी शब्द (फारसी प्रभाव) आले – सरकारी, लष्करी, प्रशासकीय शब्द. तरीही मराठी जनभाषा राहिली.

मराठा साम्राज्य काळ: राजभाषेचा गौरव

छत्रपती शिवाजी महाराज (१६३०-१६८०) यांनी मराठीला राजभाषा बनवले. दरबारात मराठी वापरली गेली. ‘पोवाडे’ (वीरगाथा गीत) आणि ‘लावण्या’ यांनी सैनिकांना प्रेरणा दिली. शिवकालात मराठीने प्रशासकीय भाषेचे रूप घेतले. पेशवाईतही मराठीचा विस्तार झाला.

या काळात ‘मोडी लिपी’चा वापर मोठ्या प्रमाणात झाला. मोडी ही मराठीची पारंपरिक कर्सिव्ह लिपी होती, जी १३व्या शतकापासून १९५० पर्यंत प्रशासकीय कामांसाठी वापरली जात होती.

आधुनिक मराठीचा काळ (१८०० नंतर): छपाई क्रांती आणि सुधारणा

ब्रिटिश काळात १८३२ मध्ये पहिला मराठी वृत्तपत्र ‘दर्पण’ प्रकाशित झाले. छपाई यंत्राने साहित्य जनसामान्यांपर्यंत पोहोचले. केशवसुत, बालकवी, हरिभाऊ आपटे यांनी नव्या युगाचे साहित्य निर्माण केले – रोमँटिक, सुधारणावादी.

१९व्या-२०व्या शतकात जोतीबा फुले, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, महात्मा फुले यांच्या लेखनाने सामाजिक न्यायाची चळवळ मराठीतून पसरली. स्वातंत्र्य चळवळीत वि. दा. सावरकर, ग. दि. माडगूळकर यांनी मराठीला राष्ट्रभाषेचे रूप दिले.

१९६० मध्ये महाराष्ट्र राज्य स्थापनेनंतर मराठी ही अधिकृत भाषा झाली. १९५० नंतर देवनागरी लिपीचा अधिकृत वापर सुरू झाला आणि मोडी हळूहळू लोप पावली.

आज मराठीत ज्ञानपीठ पुरस्कारप्राप्त साहित्य (भालचंद्र नेमाडे इ.), चित्रपट, नाटक, वेबसीरीज, सोशल मीडिया – सर्वत्र तिचा उत्सव साजरा होतो. ८३ मिलियनपेक्षा अधिक मातृभाषकांसह ती जगभर पसरली आहे.

मराठीचे भविष्य: समृद्ध वारसा, नवे क्षितिज

मराठीने भक्ती, युद्ध, सुधारणा, स्वातंत्र्य आणि डिजिटल युग – सर्व काळात स्वतःला सिद्ध केले. तिच्यात ५६ बोलीभाषा (वारली, कोकणी, अहिराणी इ.) सामावल्या आहेत. आज ती अभिजात भाषा असल्याने संशोधन, शिक्षण, साहित्य यात नव्या उंची गाठेल. मराठी म्हणजे केवळ शब्द नाहीत, तर महाराष्ट्राची आत्मा आहे – कणखर, गोड, समृद्ध आणि अमर!

अस्वीकरण: सदर माहिती विविध स्रोतांकडून संकलित करण्यात आली असून ती केवळ माहितीच्या उद्देशाने प्रसिद्ध करण्यात आली आहे. या माहितीच्या अचूकतेची, पूर्णतेची किंवा सत्यतेची वेबदुनिया पुष्टी करत नाही. वाचकांनी कोणत्याही माहितीचा आधार घेण्यापूर्वी संबंधित तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा किंवा स्वतः पडताळणी करावी.