नवदुर्गेच्या नऊ रूपांपैकी देवीचे सहावे रूप कात्यायनीच्या नावाने देवी म्हणून पूजले जाते. नवरात्रीच्या सहाव्या दिवशी म्हणजेच षष्ठीला देवी कात्यायनीची पूजा मोठ्या थाटामाटात केली जाते. देवीच्या तेजाबद्दलच्या दोन कथा हिंदू धर्मात खूप लोकप्रिय आहेत. देवीच्या या रूपाच्या महत्त्वाची कथा कात्यायन ऋषींशी संबंधित आहे, ज्यांनी तिला कात्यायनी हे नाव दिले. देवी कात्यायनीच्या तेजाची कथा दुष्ट राक्षस महिषासुराच्या वधाशी देखील जोडली गेली आहे. देवी कात्यायनीच्या तेजाची रोमांचक कथा आपण जाणून घेऊया:
कथा: देवी कात्यायनीचे रूप अत्यंत उज्ज्वल आणि तेजस्वी आहे. या रूपात, देवीला चार हात आहेत. वरचा उजवा हात अभय मुद्रेत आहे, खालचा हात वार मुद्रेत आहे. खालचा डाव्या हातात तलवार आहे आणि वरचा हात कमळाचे फूल आहे. देवी कात्यायनीचे वाहन सिंह आहे. देवी भागवत महात्म्य आणि मार्कंडेय पुराणात देवी कात्यायनीची कथा उल्लेखली आहे.
पुराणांमध्ये असलेल्या कथांनुसार, कट नावाचे एक प्रसिद्ध ऋषी होते. त्यांचा मुलगा कात्या ऋषी होता. नंतर, कात्यायन ऋषींच्या कुळात कात्यायन ऋषींचा जन्म झाला आणि ते ऋषी त्यांच्या तपश्चर्येसाठी जगप्रसिद्ध झाले. कात्यायन ऋषींना त्यांच्या घरी देवी भगवतीचा जन्म त्यांच्या मुलीच्या रूपात व्हावा अशी इच्छा होती. म्हणून त्यांनी अनेक वर्षे कठोर तपश्चर्या केली. असे मानले जाते की कात्यायन ऋषींच्या दृढ तपश्चर्येने प्रसन्न होऊन, देवी भगवतीने त्यांच्या इच्छेचा आदर केला आणि त्यांच्या घरी जन्म घेतला. कात्यायन ऋषींची कन्या असल्याने, देवी भगवतीला देवी कात्यायनी म्हणून ओळखले जात असे.
कात्यायन ऋषींनी देवी कात्यायनीला मोठ्या प्रेमाने वाढवले. काही काळानंतर, पृथ्वीवर महिषासुराचे दुष्ट उपद्रव सर्व मर्यादा ओलांडत होते. महिषासुराला असा वरदान मिळाला होता की कोणीही त्याला कधीही पराभूत किंवा नष्ट करणार नाही. म्हणून, तो कोणाचीही भीती बाळगत नव्हता आणि लवकरच स्वर्ग जिंकला. त्याचा नाश करण्यासाठी, भगवान विष्णू, ब्रह्मा आणि सर्वोच्च देव महादेव यांनी त्यांच्या स्वतःच्या तेजाने एक देवी निर्माण केली. असे मानले जाते की महर्षि कात्यायन यांनी या देवीची विहित पद्धतीने पूजा केली आणि म्हणूनच तिला कात्यायनी म्हणून ओळखले जाऊ लागले.
देवी कात्यायनीशी संबंधित आणखी एका आख्यायिकेनुसार, देवीचा जन्म आश्विन महिन्याच्या कृष्ण चतुर्दशीला महर्षि कात्यायनाच्या पोटी झाला. त्यानंतर, ऋषींनी शुक्ल सप्तमी, अष्टमी आणि नवमीच्या दिवशी आपल्या आश्रमात देवीची विधिवत पूजा केली. दशमीला देवीच्या या रूपाने महिषासुराचा वध केला. म्हणूनच देवीचे हे रूप देवी कात्यायनी म्हणून ओळखले जाऊ लागले. महिषासुराचा वध केल्यामुळे तिला 'महिषासुर मर्दिनी' असेही म्हणतात.
शिवाय, देवी कात्यायनीशी संबंधित आणखी एक श्रद्धा अशी आहे की दुर्गेचे हे रूप अचुक आहे. ब्रजच्या गोपींनी कालिंदी यमुनेच्या तीरावर देवी कात्यायनीची पूजा केली जेणेकरून दयाळू भगवान श्रीकृष्णाला त्यांचा पती म्हणून प्राप्त होईल. म्हणूनच आजही देवी कात्यायनीला संपूर्ण ब्रज प्रदेशाची अधिष्ठात्री देवता म्हणून पूजले जाते. स्कंद पुराणात असेही नमूद केले आहे की देवी कात्यायनीचा जन्म देवाच्या सांसारिक क्रोधातून झाला होता.
नवरात्रीच्या सहाव्या दिवशी दुर्गा देवीच्या या रूपाची पूजा करणे खूप महत्त्वाचे आहे. असे मानले जाते की देवी कात्यायनीच्या पूजेदरम्यान लाल आणि पांढरे कपडे परिधान करणे खूप शुभ आहे. असेही मानले जाते की जे भक्त कात्यायनीच्या चरणी सर्वस्व अर्पण करून तिची पूजा करतात त्यांना तिचे दर्शन मिळते. देवीच्या या रूपाची पूजा केल्याने भक्तांना चमत्कारिक शक्ती मिळते. संध्याकाळी कात्यायनीचे ध्यान करावे.
देवीच्या कात्यायनीची पूजा करण्याचा मंत्र आहे:
ओम देवी कात्यायनीचे नम:
अर्थ, "ओमसारखे पवित्र स्वरूप असलेल्या देवी कात्यायनीची कृपा आणि शुभदृष्टी आपल्यावर राहो; आम्ही तिला वारंवार नमस्कार करतो."
असे मानले जाते की देवी कात्यायनीला मध खूप आवडते. म्हणून, नवरात्रीच्या सहाव्या दिवशी, देवी कात्यायनीच्या पूजेदरम्यान मध किंवा मधापासून बनवलेल्या पदार्थांचा नैवेद्य दाखवावा. देवी कात्यायनीच्या योग्य पूजेनंतर, भगवान शिवाचीही पूजा करावी असे मानले जाते.
देवी दुर्गाच्या कात्यायनीच्या अवताराची कथा आपल्याला शिकवते की जर भक्ती आणि संकल्प खरा असेल तर परमात्माची कृपा नेहमीच राहते. ज्याप्रमाणे देवी दुर्गेने महर्षी कात्यायनाच्या एकाग्र भक्तीने प्रसन्न होऊन त्यांच्या इच्छा आणि तपस्येचा आदर केला, त्याचप्रमाणे मानवांनीही त्यांच्या भक्ती, निष्ठा आणि दृढनिश्चयाच्या मार्गावर स्थिर राहिले पाहिजे.
