महाराष्ट्राची सांस्कृतिक राजधानी पुण्याची हवा आता चिंता वाढवणारी ठरली आहे. वायु गुणवत्ता निर्देशांक (AQI) थेट ३३६ पर्यंत पोहोचला आहे, जो ‘गंभीर’ श्रेणीत मोडतो. हा आकडा मुंबईच्या १९२ AQI पेक्षा खूप जास्त आहे, म्हणजेच पुण्याची हवा आता राज्याच्या आर्थिक राजधानीपेक्षाही अधिक जहरीली झाली आहे. तज्ज्ञांच्या मते, PM2.5 आणि PM10 च्या वाढत्या पातळीमुळे श्वसनाचे आजार आणि हृदयरोगाचा धोका वेगाने वाढत आहे. कोथरूड, हडपसर, बाणेर, वाकड आणि पिंपरी-चिंचवड अशा अनेक भागांत स्थिती अत्यंत गंभीर आहे; येथे AQI ३५० च्या वर गेला आहे.
प्रदूषणाने वाढवाळ वाढली
मागील २४ तासांत पुण्याचा सरासरी AQI २२८ वरून थेट ३३६ वर उडी मारली आहे, जो राष्ट्रीय स्वच्छ वायु कार्यक्रमाच्या (NCAP) दृष्टीने अत्यंत चिंताजनक आहे. केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या (CPCB) अहवालानुसार, PM2.5 ची पातळी १६६ मायक्रोग्रॅम/घनमीटर आणि PM10 ची २०६ मायक्रोग्रॅम/घनमीटर झाली आहे; ही मानक मर्यादा (६० आणि १००) पेक्षा कितीतरी पट जास्त आहे. ओझोन १२ ppb आणि NO2 २६ ppb वर स्थिर आहे, पण धूळयुक्त वारे आणि वाहनांचा धूर यामुळे हवा आणखी विषारी झाली आहे.
मुंबईत GRAP-4 लागू असूनही AQI १९२ वर आहे, जो पुण्याच्या तुलनेत बरा बरा दिसतो. पर्यावरण तज्ज्ञ डॉ. सुनीता पाटील म्हणाल्या, “पुण्यात बांधकामे, ट्रॅफिक कोंडी आणि औद्योगिक उत्सर्जन ही मुख्य कारणे आहेत. थंडीत हवा स्थिर राहते, त्यामुळे प्रदूषक जमा होतात. तातडीने उपाययोजना न झाल्यास दमा आणि श्वसनाच्या रुग्णांची संख्या दुप्पट होईल.”
सर्वाधिक बाधित भाग
कोथरूड : AQI ३४८
हडपसर : AQI ३४२
बाणेर : AQI ३३९
वाकड : AQI ३५२
पिंपरी-चिंचवड : AQI ३४५
या भागांत शाळांनी मैदानी क्रियाकलाप बंद केले आहेत. ज्येष्ठ नागरिक आणि लहान मुले घरातच कैद झाले आहेत. स्थानिक रहिवासी रमेश जोशी म्हणाले, “सकाळची चाल आता येत नाही. डोळे जळतात, खोकला येतो. सरकारने तात्काळ बांधकाम साइटवर पाणी शिंपडणे आणि वाहनांवर निर्बंध लावावेत.”
आरोग्य विभागाने इशारा दिला आहे की ३०१–४०० AQI असताना सर्वांनी घरात राहावे. बाहेर पडताना N95 मास्क घालावा, एअर प्युरिफायर चालू ठेवावा आणि खिडक्या बंद ठेवाव्यात. दमा व हृदयरोग्यांनी डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.
आकडेवारी काय सांगते?
शहरAQIश्रेणीमुख्य प्रदूषकपुणे३३६गंभीरPM2.5 (१६६), PM10 (२०६)मुंबई१९२मध्यमPM2.5 (९०)नवी दिल्ली३०५अत्यंत खराबPM2.5 (१४०)
(स्रोत: CPCB आणि AQI.in, ४ डिसेंबर २०२५)
प्रशासन काय करत आहे?
पुणे महानगरपालिकेने तात्काळ उपाययोजना जाहीर केल्या आहेत : बांधकाम साइटवर धूळ नियंत्रण, वाहन तपासणी आणि हिरव्या पट्ट्यांचा विस्तार. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ GRAP-3 लागू करण्याच्या विचारात आहे; त्यात शाळांना सुट्टी आणि ट्रॅफिक निर्बंध असतील. पर्यावरण मंत्री म्हणाले, “२४ तास निरीक्षण सुरू आहे. जनतेचे सहकार्य आवश्यक आहे.”
आयटी हब म्हणून ओळखले जाणारे पुणे आता प्रदूषणाशी झुंजत आहे. पाऊस किंवा जोरदार वाऱ्याने परिस्थिती सुधारेल अशी आशा आहे, तोपर्यंत सतर्क राहणे हाच एकमेव पर्याय आहे.
