महाराष्ट्रात मकर संक्रांती सण साजरा करताना काळे कपडे घालण्याची ही एक खास आणि जुनी परंपरा आहे. सामान्यतः हिंदू धर्मात काळा रंग अशुभ मानला जातो आणि सण-उत्सवात टाळला जातो, पण मकर संक्रांती हा त्याला अपवाद असलेला एकमेव सण आहे. या परंपरेमागे मुख्यतः खालील कारणे सांगितली जातात:
१. वैज्ञानिक कारण - मकर संक्रांती हिवाळ्यात (जानेवारी महिन्यात) येते, जेव्हा थंडी खूप असते आणि ही काळातील सर्वात जास्त थंडीची वेळ असते. काळा रंग सूर्यकिरण आणि उष्णता जास्त प्रमाणात शोषून घेतो, त्यामुळे शरीराला नैसर्गिकरित्या उबदार ठेवतो. ग्रामीण भागात सकाळी लवकर उठून स्नान, पूजा, तीळ-गूळ वाटप इत्यादी बाहेर करावे लागतात, त्यामुळे हा रंग फायदेशीर ठरतो.
२. ज्योतिषीय/धार्मिक कारण- या दिवशी सूर्यदेव शनीच्या मकर राशीत प्रवेश करतात. शनी ग्रहाचा रंग काळा मानला जातो. म्हणून काळे कपडे घालून शनीची कृपा मिळवण्याची प्रथा आहे, असे काही जण मानतात.
३. सांस्कृतिक आणि प्रादेशिक परंपरा - महाराष्ट्रात ही परंपरा पिढ्यान्पिढ्या चालत आली आहे. नवविवाहित मुलींच्या पहिल्या संक्रांतीला काळी साडी आणि हलव्याचे दागिने देण्याची खास प्रथा आहे. काळी पैठणी, काळी नऊवारी किंवा काळ्या चंद्रकळा साड्या या दिवशी खूप लोकप्रिय असतात. तसेच बाळाच्या आगमनानंतर देखील बाळाला काळे कपडे घालून दागिने घालून सण साजरा केला जातो. हे सगळे मिळून ही परंपरा विज्ञान, धर्म आणि संस्कृती यांचा सुंदर संगम आहे. आजही अनेक कुटुंबांमध्ये काळ्या साड्या/कपडे घालून संक्रांती साजरी केली जाते.
नवविवाहितांसाठी संक्रांती प्रथा
नववधूला आई-मायेने (सासू किंवा आई) काळी साडी भेट म्हणून देते. त्यावर हलव्याचे दागिने घालतात. हे दागिने गोडवा आणि सौभाग्याचे प्रतीक मानले जातात. नववधू काळ्या साडीत सजून हळदी-कुंकूचा कार्यक्रम आयोजित करते.
सुवासिनी घरी बोलावल्या जातात.
त्यांना हळद-कुंकू लावले जाते, तिळगूळ वाटले जाते आणि वाण (भेट) दिली जाते.
नववधूही सुवासिनींना हळदी-कुंकवाचा करंडा, शृंगाराच्या वस्तू, साखरेचे दागिने किंवा छोट्या भेटी देते. हळदी-कुंकू दरम्यान नववधू उखाणे देखील घेते.
ही प्रथा विज्ञान, संस्कृती आणि भावना यांचा सुंदर मेळ आहे. काळा रंग थंडीपासून उब देतो, हलव्याचे दागिने गोडवा आणतात आणि हळदी-कुंकू नव्या नात्यांना मजबूत करतात.
