Adhik Maas 2023 अधिक मास संपूर्ण माहिती

Adhik Maas 2023 हिंदू कॅलेंडरमध्ये दर तीन वर्षांनी एकदा, एक अतिरिक्त महिना येतो, ज्याला अधिक मास, मल मास किंवा पुरुषोत्तम मास म्हणतात. हिंदू धर्मात या महिन्याचे विशेष महत्त्व आहे. संपूर्ण भारतातील हिंदू धर्मीय लोक हा महिनाभर पूजा, देवाची भक्ती, उपवास, जप आणि योग इत्यादी धार्मिक कार्यात व्यस्त असतात.

असे मानले जाते की अधिकामासात केलेले धार्मिक कार्य इतर कोणत्याही महिन्यात केलेल्या उपासनेपेक्षा 10 पट अधिक फळ देते. यामुळेच भाविक पूर्ण भक्ती आणि शक्तीने या महिन्यात देवाला प्रसन्न करून आपले इहलोक आणि परलोक सुधारण्यात मग्न होतात. आता विचार करण्याची गोष्ट अशी आहे की जर हा महिना इतका शक्तिशाली आणि पवित्र आहे, तर तो दर तीन वर्षांनी का येतो? शेवटी का आणि कोणत्या कारणासाठी हा महिना इतका पवित्र असल्याचे मानले जाते ? या एका महिन्याला तीन विशेष नावांनी का ओळखलं जातं ? असे सर्व प्रश्न साहजिकच प्रत्येक जिज्ञासूच्या मनात येतात. अशा अनेक प्रश्नांची आणि अधिकारांची उत्तरे आज आपण जाणून घेऊया-

दर तीन वर्षांनी का येतो ?

अधिक मास वशिष्ठ तत्त्वानुसार भारतीय हिंदू कॅलेंडर सौर महिन्याच्या आणि चंद्र महिन्याच्या गणनेनुसार चालते. अधिकामास हा चंद्र वर्षाचा अतिरिक्त भाग आहे, जो दर 32 महिन्यांनी येतो, त्यात 16 दिवस आणि 8 घटींचा फरक असतो. हे सौर वर्ष आणि चंद्र वर्षातील फरक संतुलित करते. भारतीय गणना पद्धतीनुसार, प्रत्येक सौर वर्ष 365 दिवस आणि सुमारे 6 तासांचे असते, तर चंद्र वर्ष 354 दिवसांचे मानले जाते. दोन वर्षांमध्ये सुमारे 11 दिवसांचा फरक आहे, जो दर तीन वर्षांनी सुमारे 1 महिन्याचा असतो. हे अंतर भरून काढण्यासाठी दर तीन वर्षांनी एक चंद्रमास अस्तित्वात येतो, त्याला अतिरिक्त महिन्यामुळे अधिक मास असे नाव देण्यात आले आहे.

मल मास का म्हणायचे?

हिंदू धर्मात, अधिक मास दरम्यान सर्व पवित्र कृत्ये निषिद्ध मानली जातात. असे मानले जाते की जास्तीमुळे हे वस्तुमान घाण होते. म्हणून हिंदू धर्मातील विशिष्ट वैयक्तिक विधी जसे की नामकरण, यज्ञ, विवाह आणि सामान्य धार्मिक विधी जसे की गृह प्रवेश, नवीन मौल्यवान वस्तू खरेदी करणे इ. या महिन्यात सहसा केले जात नाहीत. हा महिना अशुद्ध असल्याच्या समजुतीमुळे या महिन्याला मल मास असे नाव पडले आहे.

पुरुषोत्तम मास नाव कशा प्रकारे पडले?

अधिकमासाचे अधिपती स्वामी भगवान विष्णू मानले जातात. पुरुषोत्तम हे भगवान विष्णूचे एक नाव आहे. म्हणूनच अधिक मासाला पुरुषोत्तम महिना असेही म्हणतात. या विषयातील एक अतिशय मनोरंजक कथा पुराणात वाचायला मिळते. असे म्हटले जाते की भारतीय ऋषींनी त्यांच्या गणना पद्धतीनुसार प्रत्येक चंद्र महिन्यासाठी देवता निश्चित केली. अधिका मास सौर आणि चंद्र महिन्यांतील समतोल साधण्यासाठी प्रकट झाल्याचे कळते, अशात कोणतीही देवता या अतिरिक्त महिन्याचा अधिपती बनण्यास तयार नव्हती. अशा स्थितीत ऋषींनी भगवान विष्णूंना या महिन्याचा भार स्वतःवर घेण्याचा आग्रह केला. भगवान विष्णूंनी ही विनंती मान्य केली आणि त्यामुळे मल महिन्यासह पुरुषोत्तम महिना झाला.

अधिकमासाचा पौराणिक आधार

अधिक माससाठी पुराणात एक अतिशय सुंदर कथा ऐकायला मिळते. ही कथा राक्षस राजा हिरण्यकश्यपच्या वधाशी संबंधित आहे. पुराणानुसार राक्षस राजा हिरण्यकश्यपने एकदा ब्रह्माजींना त्यांच्या कठोर तपश्चर्येने प्रसन्न केले आणि त्यांच्याकडे अमरत्वाचे वरदान मागितले. अमरत्वाचे वरदान देणे निषिद्ध असल्याने ब्रह्मदेवाने त्याला दुसरे वरदान मागायला सांगितले.

तेव्हा हिरण्यकश्यपने वरदान मागितले की जगातील कोणताही पुरुष, स्त्री, प्राणी, देवता किंवा राक्षस त्याला मारू शकत नाही. वर्षाच्या 12 महिन्यांत त्याला मृत्यू येऊ नये. जेव्हा त्याला मरण यावे तेव्हा तो दिवस किंवा रात्र नसावी. त्याला ना कोणत्याही अस्त्र न शस्त्राने मारता यावे. त्याला न घरात न घराबाहेर मारता यावे. हे वरदान मिळताच हिरण्यकशिपू स्वतःला अमर समजू लागला आणि स्वतःला देव घोषित करू लागला. जेव्हा वेळ आली तेव्हा भगवान विष्णू अधिकमास महिन्यात नरसिंह अवतार म्हणजेच अर्ध मनुष्य आणि अर्ध सिंह अवतारात प्रकट झाले आणि संध्याकाळी उंबरठ्यावर हिरण्यकश्यपच्या छातीला आपल्या नखांनी चिरुन मृत्यूलोकी पाठवले.

अधिक मासाचे महत्व का ?

हिंदू धर्मानुसार प्रत्येक जीव हा पाच घटकांनी बनलेला आहे. या पाच महान तत्वांमध्ये जल, अग्नि, आकाश, वायू आणि पृथ्वी यांचा समावेश होतो. त्यांच्या स्वभावानुसार, हे पाच घटक प्रत्येक सजीवाचे स्वरूप कमी-अधिक प्रमाणात ठरवतात. अधिकामातील सर्व धार्मिक कृती, चिंतन, ध्यान, योग इत्यादींद्वारे साधक आपल्या शरीरात असलेल्या या पाच घटकांमध्ये संतुलन प्रस्थापित करण्याचा प्रयत्न करतो. या संपूर्ण महिन्यात धार्मिक आणि अध्यात्मिक प्रयत्नांद्वारे प्रत्येक व्यक्ती आपली शारीरिक आणि आध्यात्मिक प्रगती आणि पवित्रतेमध्ये गुंतलेली असते. अशाप्रकारे अधिक मास दरम्यान केलेल्या प्रयत्नांमुळे, व्यक्ती दर तीन वर्षांनी स्वत: ला बाहेरून स्वच्छ करते आणि परम पवित्रता प्राप्त करते आणि नवीन उर्जेने भरलेली असते. या काळात केलेल्या प्रयत्नांनी सर्व कुंडलीतील दोषही दूर होतात असे मानले जाते.

अधिक मासात काय करणे योग्य ?

सामान्यतः हिंदू भाविक उपवास, उपासना-पाठ, ध्यान, भजन, कीर्तन, ध्यान ही त्यांची जीवनशैली बनवतात. पौराणिक तत्त्वांनुसार या महिन्यात श्रीमद देवी भागवत, श्री भागवत पुराण, श्री विष्णु पुराण, भविष्योत्तर पुराण इत्यादींचे श्रवण, वाचन, मनन विशेष फलदायी ठरते. भगवान विष्णू हे अधिकामांचे प्रमुख देवता आहेत, म्हणूनच या संपूर्ण काळात विष्णू मंत्रांचा जप करणे विशेषतः फायदेशीर आहे. असे मानले जाते की जे भक्त अधिकामात विष्णू मंत्राचा जप करतात त्यांना भगवान विष्णू स्वतः आशीर्वाद देतात, त्यांची पापे दूर करतात आणि त्यांच्या सर्व मनोकामना पूर्ण करतात.