दासबोध दशक आठवा - मायोद्भवाचा

समास पहिला : देवदर्शन

॥ श्रीराम ॥

श्रोतीं व्हावें सावध । विमळ ज्ञान बाळबोध ।

गुरुशिष्यांचा संवाद । अति सुगम परियेसा ॥ १ ॥

नाना शास्त्रें धांडोळितां । आयुष्य पुरेना सर्वथा ।

अंतरी संशयाची वेथा । वाढोंचि लागे ॥ २ ॥

नाना तिर्थें थोरथोरें । सृष्टिमध्यें अपारें ।

सुगमें दुर्गमें दुष्करें । पुण्यदायकें ॥ ३ ॥

ऐसीं तीर्थें सर्वहि करी । ऐसा कोण रे संसारी ।

फिरों जातां जन्मवरी । आयुष्य पुरेना ॥ ४ ॥

नाना तपें नाना दानें । नाना योग नाना साधनें ।

हें सर्वहि देवाकारणें । करिजेत आहे ॥ ५ ॥

पावावया देवाधिदेवा । बहुविध श्रम करावा ।

तेणें देव ठाईं पाडावा । हें सर्वमत ॥ ६ ॥

पावावया भगवंतातें । नाना पंथ नाना मतें ।

तया देवाचें स्वरूप तें । कैसे आहें ॥ ७ ॥

बहुत देव सृष्टीवरी । त्यांची गनना कोण करी ।

येक देव कोणेपरी । ठाईं पडेना ॥ ८ ॥

बहुविध उपासना । ज्याची जेथें पुरे कामना ।

तो तेथेंचि राहिला मना । सदृढ करूनि ॥ ९ ॥

बहु देव बहु भक्त । इच्ह्या जाले आसक्त ।

बहु ऋषी बहु मत । वेगळालें ॥ १० ॥

बहु निवडितां निवडेना । येक निश्चय घडेना ।

शास्त्रें भांडती पडेना । निश्चय ठाईं ॥ ११ ॥

बहुत शास्त्रीं बहुत भेद । मतांमतांस विरोध ।

ऐसा करितां वेवाद । बहुत गेले ॥ १२ ॥

सहस्त्रामधें कोणी येक । पाहे देवाचा विवेक ।

परी त्या देवाचें कौतुक । ठाईं न पडे ॥ १३ ॥

थाईं न पडे कैसें म्हणतां । तेथें लागली अहंता ।

देव राहिला परता । अहंतागुणें ॥ १४ ॥

आतां असो हें बोलणें । नाना योग ज्याकारणें ।

तो देव कोण्या गुणें । ठाईं पडे ॥ १५ ॥

देव कोणासी म्हणावें । कैसें तयासी जाणावें ।

तेंचि बोलणें स्वभावें । बोलिजेल ॥ १६ ॥

जेणें केले चराचर । केले सृष्ट्यादि व्यापार ।

सर्वकर्ता निरंतर । नाम ज्याचें ॥ १७ ॥

तेणें केल्या मेघमाळा । चंद्रबिंबीं अमृतकळा ।

तेज दिधलें रविमंडळा । जया देवें ॥ १८ ॥

ज्याची मर्यादा सागरा । जेणें स्थापिलें फणिवरा ।

जयाचेनि गुणें तारा । अंतरिक्ष ॥ १९ ॥

च्यारी खाणी च्यारी वाणी । चौर्यासि लक्ष जीवयोनी ।

जेणें निर्मिले लोक तिनी । तया नाव देव ॥ २० ॥

ब्रह्मा विष्णु आणी हर । हे जयाचे अवतार ।

तोचि देव हा निर्धार । निश्चयेंसीं ॥ २१ ॥

देव्हाराचा उठोनि देव । करूं नेणे सर्व जीव ।

तयाचेनि ब्रह्मकटाव । निर्मिला न वचे ॥ २२ ॥

ठाईं ठाईं देव असती । तेहिं केली नाहीं क्षिती ।

चंद्र सूर्य तारा जीमूती । तयांचेनि नव्हे ॥ २३ ॥

सर्वकर्ता तोचि देव । पाहों जातां निरावेव ।

ज्याची कळा लीळा लाघव । नेणती ब्रह्मादिक ॥ २४ ॥

येथें आशंका उठिली । ते पुढिलीये समासीं फीटली ।

आतां वृत्ती सावध केली । पाहिजे श्रोतीं ॥ २५ ॥

पैस अवकाश आकाश । कांहींच नाहीं जें भकास ।

तये निर्मळीं वायोस । जन्म जाला ॥ २६ ॥

वायोपासून जाला वन्ही । वन्हीपासुनी जालें पाणी ।

ऐसी जयाची करणी । अघटित घडली ॥ २७ ॥

उदकापासून सृष्टि जाली । स्तंभेविण उभारली ।

ऐसी विचित्र कळा केली । त्या नाव देव ॥ २८ ॥

देवें निर्मिली हे क्षिती । तीचे पोटीं पाषाण होती ।

तयासचि देव म्हणती । विवेकहीन ॥ २९ ॥

जो सृष्टिनिर्माणकर्ता । तो ये सृष्टीपुर्वीं होता ।

मग हे तयाची सत्ता । निर्माण जाली ॥ ३० ॥

कुल्लाळ पात्रापुर्वीं आहे । पात्रें कांहीं कुल्लाळ नव्हे ।

तैसा देव पूर्वींच आहे । पाषाण नव्हे सर्वथा ॥ ३१ ॥

मृत्तिकेचें शैन्य केलें । कर्ते वेगळे राहिले ।

कार्यकारण येक केलें । तरी होणार नाहीं ॥ ३२ ॥

तथापि होईल पंचभूतिक । निर्गुण नव्हे कांहीं येक ।

कार्याकारणाचा विवेक । भूतांपरता नाहीं ॥ ३३ ॥

अवघी सृष्टि जो कर्ता । तो ते सृष्टीहूनि पर्ता ।

तेथें संशयाची वार्ता । काढूंचि नये ॥ ३४ ॥

खांसूत्रींची बाहुली । जेणें पुरुषें नाचविली ।

तोचि बाहुली हे बोली । घडे केवी ॥ ३५ ॥

च्हयामंडपीची सेना । सृष्टिसारिखीच रचना ।

सूत्रें चाळी परी तो नाना । वेक्ति नव्हे ॥ ३६ ॥

तैसा सृष्टिकर्ता देव । परी तो नव्हे सृष्टिभाव ।

जेणें केले नाना जीव । तो जीव कैसेनी ॥ ३७ ॥

जें जें जया करणें पडे । तें तें तो हें कैसें घडे ।

म्हणोनि वायांचि बापुडे । संदेहीं पडती ॥ ३८ ॥

सृष्टि ऐसेंचि स्वभावें । गोपुर निर्मिलें बरवें ।

परी तो गोपुर कर्ता नव्हे । निश्चयेसीं ॥ ३९ ॥

तैसें जग निर्मिलें जेणें । तो वेगळा पूर्णपणें ।

येक म्हणती मूर्खपणें । जग तोचि जगदीश ॥ ४० ॥

एवं जगदीश तो वेगळा । जग निर्माण त्याची कळा ।

तो सर्वांमधें परी निराळा । असोन सर्वीं ॥ ४१ ॥

म्हणोनि भूतांचा कर्दमु । यासी अलिप्त आत्मारामु ।

अविद्यागुणें मायाभ्रमु । सत्यचि वाटे ॥४२ ॥

मायोपाधी जगडंबर । आहे सर्वहि साचार ।

ऐसा हा विपरीत विचार । कोठेंचि नाहीं ॥ ४३ ॥

म्हणोनि जग मिथ्या साच आत्मा । सर्वांपर जो परमात्मा ।

अंतर्बाह्य अंतरात्मा । व्यापूनि असे ॥ ४४ ॥

तयास म्हणावें देव । येर हें अवघेंचि वाव ।

ऐसा आहे अंतर्भाव । वेदांतीचा ॥ ४५ ॥

पदार्थवस्तु नासिवंत । हें तों अनुभवास येत ।

याकारणें भगवंत । पदार्थावेगळा ॥ ४६ ॥

देव विमळ आणी अचळ । शास्त्रें बोलती सकळ ।

तया निश्चळास चंचळ । म्हणों नये सर्वथा ॥ ४७ ॥

देव आला देव गेला । देव उपजला देव मेला ।

ऐसें बोलतां दुरिताला । काय उणें ॥ ४८ ॥

जन्म मरणाची वार्ता । देवास लागेना सर्वथा ।

देव अमर ज्याची सत्ता । त्यासी मृत्यु कैसेनी ॥ ४९ ॥

उपजणें आणी मरणें । येणें जाणें दुःख भोगणें ।

हें त्या देवाचें करणें । तो कारण वेगळा ॥ ५० ॥

अंतःकरण पंचप्राण । बहुतत्वीं पिंडज्ञान ।

यां सर्वांस आहे चळण । म्हणोनि देव नव्हेती ॥ ५१ ॥

येवं कल्पनेरहित । तया नाव भगवंत ।

देवपणाची मात । तेथें नाहीं ॥ ५२ ॥

तव शिष्यें आक्षेपिलें । तरी कैसें ब्रह्मांड केलें ।

कर्तेपण कारण पडिलें । कार्यामधें ॥ ५३ ॥

द्रष्टेपणें द्रष्टा दृश्यीं । जैसा पडे अनायांसीं ।

कर्तेपणे निर्गुणासी । गुण तैसे ॥ ५४ ॥

ब्रह्मांडकर्ता कवण । कैसी त्याची वोळखण ।

देव सगुण किं निर्गुण । मह निरोपावा ॥ ५५ ॥

येक म्हणती त्या ब्रह्मातें । इच्ह्यामात्रें सृष्टिकर्ते ।

सृष्टिकर्ते त्यापर्तें । कोण आहे ॥ ५६ ॥

आतां असो हे बहु बोली । सकळ माया कोठून जाली ।

ते हे आतां निरोपिली । पाहिजे स्वामी ॥ ५७ ॥

ऐसें ऐकोनि वचन । वक्ता म्हणे सावधान ।

पुढिले समासीं निरूपण । सांगिजेल ॥ ५८ ॥

ब्रह्मीं माया कैसी जाली । पुढें असे निरोपिली ।

श्रोतीं वृत्ति सावध केली । पाहिजे आतां ॥५९ ॥

पुढें हेंचि निरूपण । विशद केलें श्रवण ।

जेणें होय समाधान । साधकांचें ॥ ६० ॥

इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे

देवदर्शननाम समास पहिला ॥ १ ॥

समास दुसरा : सूक्ष्मआशंकानिरूपण

॥ श्रीराम ॥

मागां श्रोतीं आक्षेपिलें । तें पाहिजे निरोपिलें ।

निरावेवीं कैसें जालें । चराचर ॥ १ ॥

याचें ऐसें प्रतिवचन । ब्रह्म जें कां सनातन ।

तेथें माया मिथ्याभान । विवर्तरूप भावे ॥ २ ॥

आदि येक परब्रह्म । नित्यमुक्त अक्रिय परम ।

तेथें अव्याकृत सूक्ष्म । जाली मूळमाया ॥ ३ ॥

॥ श्लोक ॥ आद्यमेकं परब्रह्म नित्यमुक्तमविक्रियम् ।

तस्य माया समावेशो जीवमव्याकृतात्मकम् ॥

आशंका ॥ येक ब्रह्मा निराकार । मुक्त अक्रिये निर्विकार ।

तेथें माया वोडंबर । कोठून आली ॥ ४ ॥

ब्रह्म अखंड निर्गुण । तेथें इच्हा धरी कोण ।

निर्गुणीं सगुणेंविण । इच्हा नाहीं ॥ ॥ ५ ॥

मुळीं असेचिना सगुण । म्हणौनि नामें निर्गुण ।

तेथें जालें सगुण । कोणेपरी ॥ ६ ॥

निर्गुणचि गुणा आलें । ऐसें जरी अनुवादलें ।

लागों पाहे येणें बोलें । मूर्खपण ॥ ७ ॥

येक म्हणती निरावेव । करून अकर्ता तो देव ।

त्याची लीळा बापुडे जीव । काये जाणती ॥ ८ ॥

येक म्हणती तो परमात्मा । कोण जाणे त्याचा महिमा ।

प्राणी बापुडा जीवात्मा । काये जाणे ॥ ९ ॥

उगाच महिमा सांगती । शास्त्रार्थ अवघा लोपिती ।

बळेंचि निर्गुणास म्हणती । करूनि अकर्ता ॥ १० ॥

मुळीं नाहीं कर्तव्यता । कोण करून अकर्ता ।

कर्ता अकर्ता हे वार्ता । समूळ मिथ्या ॥ ११ ॥

जें ठाईंचें निर्गुण । तेथें कैचें कर्तेपण ।

तरी हे इच्हा धरी कोण । सृष्टिरचाव्याची ॥ १२ ॥

इच्हा परमेश्वराची । ऐसी युक्ती बहुतेकांची ।

परी त्या निर्गुणास इच्हा कैंची । हें कळेना ॥ १३ ॥

तरी हे इतुकें कोणें केलें । किंवा आपणचि जालें ।

देवेंविण उभारलें । कोणेपरी ॥ १४ ॥

देवेंविण जालें सर्व । मग देवास कैंचा ठाव ।

येथें देवाचा अभाव । दिसोन आला ॥ १५ ॥

देव म्हणे सृष्टिकर्ता । तरी येवं पाहे सगुणता ।

निर्गुणपणाची वार्ता । देवाची बुडाली ॥ १६ ॥

देव ठाईंचा निर्गुण । तरी सृष्टिकर्ता कोण ।

कर्तेपणाचें सगुण । नासिवंत ॥ १७ ॥

येथें पडिले विचार । कैसें जालें सचराचर ।

माया म्हणों स्वतंतर तरी हेंहि विपरीत दिसे ॥ १८ ॥

माया कोणीं नाहीं केली । हे आपणचि विस्तारली ।

ऐसें बोलतां बुडाली । देवाची वार्ता ॥ १९ ॥

देव निर्गुण स्वतसिद्ध । त्यासी मायेसि काये समंध ।

ऐसें बोलतां विरुद्ध । दिसोन आलें ॥ २० ॥

सकळ कांहीं कर्तव्यता । आली मायेच्याचि माथां

तरी भक्तांस उद्धरिता । देव नाहीं कीं ॥ २१ ॥

देवेंविण नुस्ती माया । कोण नेईल विलया ।

आम्हां भक्तां सांभाळाया । कोणीच नाहीं ॥ २२ ॥

म्हणोनि माया स्वतंतर । ऐसा न घडे कीं विचार ।

मायेस निर्मिता सर्वेश्वर । तो येकचि आहे ॥ २३ ॥

तरी तो कैसा आहे ईश्वर । मायेचा कैसा विचार ।

तरी हें आतां सविस्तर । बोलिलें पाहिजे ॥ २४ ॥

श्रोतां व्हावें सावधान । येकाग्र करूनियां मन ।

आतां कथानुसंधान । सावध ऐका ॥ २५ ॥

येके आशंकेचा भाव । जनीं वेगळाले अनुभव ।

तेहि बोलिजेती सर्व । येथानुक्रमें ॥ २६ ॥

येक म्हणती देवें केली । म्हणोनि हे विस्तारली ।

देवास इच्ह्या नस्ती जाली । तरी हे माया कैंची ॥ २७ ॥

येक म्हणती देव निर्गुण । तेथें इच्हा करी कोण ।

माया मिथ्या हे आपण । जालीच नाही ॥ २८ ॥

येक म्हणती प्रत्यक्ष दिसे । तयेसी नाहीं म्हणतां कैसें ।

माया हे अनादि असे । शक्ती ईश्वराची ॥ २९ ॥

येक म्हणती साच असे । तरी हे ज्ञानें कैसी निरसे ।

साचासारिखीच दिसे । परी हे मिथ्या ॥ ३० ॥

येक म्हणती मिथ्या स्वभावें । तरी साधन कासया करावें ।

भक्तिसाधन बोलिलें देवें । मायात्यागाकारणें ॥ ३१ ॥

येक म्हणती मिथ्या दिसतें । भयें अज्ञानसन्येपातें ।

साधन औषधही घेईजेतें । परी तें दृश्य मिथ्या ॥ ३२ ॥

अनंत साधनें बोलिलीं । नाना मतें भांबावलीं ।

तरी माया न वचे त्यागिली । मिथ्या कैसी म्हणावी ॥ ३३ ॥

मिथ्या बोले योगवाणी । मिथ्या वेदशास्त्रीं पुराणीं ।

मिथ्या नाना निरूपणीं । बोलिली माया ॥ ३४ ॥

माया मिथ्या म्हणतां गेली । हे वार्ता नाहीं ऐकिली ।

मिथ्या म्हणतांच लागली । समागमें ॥ ३५ ॥

जयाचे अंतरीं ज्ञान । नाहीं वोळखिले सज्जन ।

तयास मिथ्याभिमान । सत्यचि वाटे ॥ ३६ ॥

जेणें जैसा निश्चये केला । तयासी तैसाचि फळला ।

पाहे तोचि दिसे बिंबला । तैसी माया ॥ ३७ ॥

येक म्हणती माया कैंची । आहे ते सर्व ब्रह्मचि ।

थिजल्या विघुरल्या घृताची । ऐक्यता न मोडे ॥ ३८ ॥

थिजलें आणी विघुरलें । हें स्वरूपीं नाहीं बोलिलें ।

साहित्य भंगलें येणें बोलें । म्हणती येक ॥ ३९ ॥

येक म्हणती सर्व ब्रह्म । हें न कळे जयास वर्म ।

तयाचें अंतरींचा भ्रम । गेलाच नाहीं ॥ ४० ॥

येक म्हणती येकचि देव । तेथें कैंचें आणिलें सर्व ।

सर्व ब्रह्म हें अपूर्व । आश्चिर्य वाटे ॥ ४१ ॥

येक म्हणती येकचि खरें । आनुहि नाहीं दुसरें ।

सर्व ब्रह्म येणें प्रकारें । सहजचि जालें ॥ ४२ ॥

सर्व मिथ्या येकसरें । उरलें तेंचि ब्रह्म खरें ।

ऐसीं वाक्यें शास्त्राधारें । बोलती येक ॥ ४३ ॥

आळंकार आणी सुवर्ण । तेथें नाहीं भिन्नपण ।

आटाआटी वेर्थ सीण । म्हणती येक ॥ ४४ ॥

हीन उपमा येकदेसी । कैसी साहेल वस्तूसी ।

वर्णवेक्ती अव्यक्तासी । साम्यता न घडे ॥ ४५ ॥

सुवर्णीं दृष्टी घालितां । मुळीच आहे वेक्तता ।

आळंकार सोनें पाहतां सोनेंचि असे ॥ ४६ ॥

मुळीं सोनेंचि हें वेक्त । जड येकदेसी पीत ।

पूर्णास अपूर्णाचा दृष्टांत । केवीं घडे ॥ ४७ ॥

दृष्टांत तितुका येकदेसी । देणें घडे कळायासी ।

सिंधु आणी लहरीसी । भिन्नत्व कैंचें ॥ ४८ ॥

उत्तम मधेम कनिष्ठ । येका दृष्टांतें कळे पष्ट ।

येका दृष्टांतें नष्ट । संदेह वाढे ॥ ४९ ॥

कैंचा सिंधु कैंची लहरी । अचळास चळाची सरी ।

साचा ऐसी वोडंबरी । मानूंच नये ॥ ५० ॥

वोडंबरी हे कल्पना । नाना भास दाखवी जना ।

येरवी हे जाणा । ब्रह्मचि असे ॥ ५१ ॥

ऐसा वाद येकमेकां । लागतां राहिली आशंका ।

तेचि आतां पुढें ऐका । सावध होऊनी ॥ ५२ ॥

माया मिथ्या कळों आली । परी ते ब्रह्मीं कैसी जाली ।

म्हणावी ते निर्गुणें केली । तरी ते मुळींच मिथ्या ॥ ५३ ॥

मिथ्या शब्दीं कांहींच नाहीं । तेथें केलें कोणें काई ।

करणें निर्गुणाचा ठाईं । हेंहि अघटित ॥ ५४ ॥

कर्ता ठांईचा अरूप । केलें तेंहि मिथ्यारूप ।

तथापी फेडूं आक्षेप । श्रोतयांचा ॥ ५५ ॥

इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे

सूक्ष्मआशंकानिरूपण समास दुसरा ॥ २ ॥

समास तिसरा : सूक्ष्मआशंकानिरूपण

॥ श्रीराम ॥

अरे जे जालेंचि नाहीं । त्याची वार्ता पुससी काई ।

तथापि सांगों जेणें कांहीं । संशय नुरे ॥ १ ॥

दोरीकरितां भुजंग । जळाकरितां तरंग ।

मार्तंडाकरितां चांग । मृगजळ वाहे ॥ २ ॥

कल्पेनिकरितां स्वप्न दिसे । सिंपीकरितां रुपें भासे ।

जळाकरितां गार वसे । निमिष्य येक ॥ ३ ॥

मातीकरितां भिंती जाली । सिन्धुकरितां लहरी आली ।

तिळाकरितां पुतळी । दिसों लागे ॥ ४ ॥

सोन्याकरितां अळंकार । तंतुकरितां जालें चीर ।

कासवाकरितां विस्तार । हातापायांचा ॥ ५ ॥

तूप होतें तरी थिजलें । तरीकरितां मीठ जालें ।

बिंबाकरितां बिंबलें । प्रतिबिंब ॥ ६ ॥

पृथ्वीकरितां जालें झाड । झाडाकरितां च्ह्याया वाड ।

धातुकरितां पवाड । उंच नीच वर्णाचा ॥ ७ ॥

आतां असो हा दृष्टांत । अद्वैतास कैंचें द्वैत ।

द्वैतेंविण अद्वैत । बोलतांच न ये ॥ ८ ॥

भासाकरितां भास भासे । दृश्याकरितां अदृश्य दिसे ।

अदृश्यास उपमा नसे । म्हणोनि निरोपम ॥ ९ ॥

कल्पेनेविरहित हेत । दृश्यावेगळा दृष्टांत ।

द्वैतावेगळें द्वैत । कैसें जालें ॥ १० ॥

विचित्र भगवंताची करणी । वर्णवेना सहस्त्रफणी ।

तेणें केली उभवणी । अनंत ब्रह्मांडाची ॥ ११ ॥

परमात्मा परमेश्वरु । सर्वकर्ता जो ईश्वरू ।

तयापासूनि विस्तारु । सकळ जाला ॥ १२ ॥

ऐसीं अनंत नामें धरी । अनंत शक्ती निर्माण करी ।

तोचि जाणावा चतुरीं । मूळपुरुष ॥ १३ ॥

त्या मूळपुरुषाची वोळखण । ते मूळमायाचि आपण ।

सकळ कांहीं कर्तेपण । तेथेंचि आलें ॥ १४ ॥

॥ श्लोक ॥ कार्यकारण कर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ॥

हे उघड बोलतां न ये । मोडों पाहातो उपाये ।

येरवीं हें पाहतां काय । साच आहे ॥ १५ ॥

देवापासून सकळ जालें । हें सर्वांस मानलें ।

परी त्या देवास वोळखिलें । पाहिजे कीं ॥ १६ ॥

सिद्धांचे जें निरूपण । जें साधकांस न मने जाण ।

पक्व नाहीं अंतःकर्ण । म्हणोनियां ॥ १७ ॥

अविद्यागुणें बोलिजे जीव । मायागुणें बोलिजे शिव ।

मूळमाया गुणें देव । बोलिजेतो ॥ १८ ॥

म्हणौनि कारण मूळमाया । अनंत शक्ती धरावया ।

तेथीचा अर्थ जाणावया । अनुभवी पाहिजे ॥ १९ ॥

मूळमाया तोचि मूळपुरुष । तोचि सर्वांचा ईश ।

अनंतनामी जगदीश । तयासीचि बोलिजे ॥ २० ॥

अवघी माया विस्तारली । परी हे निशेष नाथिली ।

ऐसिया वचनाची खोली । विरुळा जाणे ॥ २१ ॥

ऐसें अनुर्वाच्य बोलिजे । परी हें स्वानुभवें जाणिजे ।

संतसंगेविण नुमजे । कांही केल्यां ॥ २२ ॥

माया तोचि मूळपुरुष । साधकां न मने हें निशेष ।

परी अनंतनामी जगदीश । कोणास म्हणावें ॥ २३ ॥

नामरूप माये लागलें । तरी हें बोलणें नीटचि जालें ।

येथें श्रोतीं अनुमानिलें । कासयासी ॥ २४ ॥

आतां असो हे सकळ बोली । मागील आशंका राहिली ।

निराकारीं कैसी जाली । मूळमाया ॥ २५ ॥

दृष्टीबंधन मिथ्या सकळ । परी तो कैसा जाला खेळ ।

हेंचि आतां अवघें निवळ । करून दाऊं ॥ २६ ॥

आकाश असतां निश्चळ । मधें वायो जाला चंचळ ।

तैसी जाणावी केवळ । मूळमाया ॥ २७ ॥

रूप वायोचें जालें । तेणें आकाश भंगलें ।

ऐसें हें सत्य मानलें । नवचे किं कदा ॥ २८ ॥

तैसी मूळमाया जाली । आणी निर्गुणता संचली ।

येणें दृष्टांतें तुटली । मागील आशंका ॥ २९ ॥

वायु नव्हता पुरातन । तैसी मूळमाया जाण ।

साच म्हणतां पुन्हा लीन । होतसे ॥ ३० ॥

वायो रूपें कैसा आहे । तैसी मूळमाया पाहें ।

भासे परी तें न लाहे । रूप तयेचें ॥ ३१ ॥

वायो सत्य म्हणो जातां । परी तो न ये दाखवितां ।

तयाकडे पाहों जातां । धुळीच दिसे ॥ ३२ ॥

तैसी मूळमाया भासे । भासी परी ते न दिसे ।

पुढें विस्तारली असे । माया अविद्या ॥ ३३ ॥

जैसें वायोचेनि योगें । दृश्य उडे गगनमार्गें ।

मूळमायेच्या संयोगें । तैसें जग ॥ ३४ ॥

गगनीं आभाळ नाथिलें । अकस्मात उद्भवलें ।

मायेचेनि गुणें जालें । तैसें जग ॥ ३५ ॥

नाथिलेंचि गगन नव्हतें । अकस्मात आलें तेथें ।

तैसें दृश्य जालें येथें । तैसियापरी ॥ ३६ ॥

परी त्या आभाळाकरितां । गगनाची गेली निश्चळता ।

वाटे परी ते तत्वता । तैसीच आहे ॥ ३७ ॥

तैसें मायेकरितां निर्गुण । वाटे जालें सगुण ।

परी तें पाहतां संपूर्ण । जैसें तैसें ॥ ३८ ॥

आभाळ आले आणि गेलें । तरी गगन तें संचलें ।

तैसें गुणा नाहीं आलें । निर्गुण ब्रह्म ॥ ३९ ॥

नभ माथा लागलें दिसे । परी तें जैसें तैसें असे ।

तैसें जाणावें विश्वासें । निर्गुण ब्रह्म ॥ ४० ॥

ऊर्ध पाहातां आकाश । निळिमा दिसे सावकास ।

परि तो जाणिजे मिथ्याभास । भासलासे ॥ ४१ ॥

आकाश पालथें घातलें । चहूंकडे आटोपलें ।

वाटे विश्वास कोंडिले । परी तें मोकळेचि असे ॥ ४२ ॥

पर्वतीं निळा रंग दिसे । परी तो तया लागला नसे ।

अलिप्त जाणावे तैसें । निर्गुण ब्रह्म ॥ ४३ ॥

रथ धावतां पृथ्वी चंचळ । वाटे परी ते असे निश्चळ ।

तैसें परब्रह्म केवळ । निर्गुण जाणावें ॥ ४४ ॥

आभाळाकरितां मयंक । वाटे धावतो निशंक ।

परी तें अवघें माईक । आभाळ चळे ॥ ४५ ॥

झळे अथवा अग्निज्वाळ । तेणें कंपित दिसे अंत्राळ ।

वाटे परी तें निश्चळ । जैसें तैसें ॥ ४६ ॥

तैसें स्वरूप हें संचलें । असतां वाटे गुणा आलें ।

ऐसें कल्पनेसि गमलें । परी ते मिथ्या ॥ ४७ ॥

दृष्टिबंधनाचा खेळ । तैसी माया हे चंचळ ।

वस्तु शाश्वत निश्चळ । जैसी तैसी ॥ ४८ ॥

ऐसी वस्तु निरावेव । माया दाखवी अवेव ।

ईचा ऐसा स्वभाव । नाथिलीच हे ॥ ४९ ॥

माया पाहातां मुळीं नसे । परी हे साचा ऐसी भासे ।

उद्भवे आणि निरसे । आभाळ जैसें ॥ ५० ॥

ऐसी माया उद्भवली । वस्तु निर्गुण संचली ।

अहं ऐसी स्फुर्ति जाली । तेचि माया ॥ ५१ ॥

गुणमायेचे पवाडे । निर्गुणीं हें कांहींच न घडे ।

परी हें घडे आणी मोडे । सस्वरूपीं ॥ ५२ ॥

जैसी दृष्टी तरळली । तेणें सेनाच भासली ।

पाहातां आकाशींच जाली । परी ते मिथ्या ॥ ५३ ॥

मिथ्या मायेचा खेळ । उद्भव बोलिला सकळ ।

नानातत्वांचा पाल्हाळ । सांडूनियां ॥ ५४ ॥

तत्वें मुळींच आहेती । वोंकार वायोची गती ।

तेथीचा अर्थ जाणती । दक्ष ज्ञानी ॥ ५५ ॥

मूळमायेचे चळण । तेंचि वायोचें लक्षण ।

सूक्ष्म तत्वें तेंचि जाण । जडत्वा पावलीं ॥ ५६ ॥

ऐसीं पंचमाहांभूतें । पूर्वीं होती अवेक्तें ।

पुढें जालीं वेक्तें । सृष्टिरचनेसी ॥ ५७ ॥

मूळमायेचें लक्षण । तेंचि पंचभूतिक जाण ।

त्याची पाहें वोळखण । सूक्ष्मदृष्टीं ॥ ५८ ॥

आकाश वायोविण । इच्ह्याशब्द करी कोण ।

इच्हाशक्ती तेचि जाण । तेजस्वरूप ॥ ५९ ॥

मृदपण तेचि जळ । जडत्व पृथ्वी केवळ ।

ऐसी मूळमाया सकळ । पंचभूतिक जाणावी ॥ ६० ॥

येक येक भूतांपोटीं । पंचभूतांची राहाटी ।

सर्व कळे सूक्ष्मदृष्टी । घालून पाहातां ॥ ६१ ॥

पुढें जडत्वास आलीं । तरी असतीं कालवलीं ।

ऐसी माया विस्तारली । पंचभूतिक ॥ ६२ ॥

मूळमाया पाहातां मुळीं । अथवा अविद्या भूमंडळीं ।

स्वर्ग्य मृत्य पाताळीं । पांचचि भूतें ॥ ६३ ॥

॥ श्लोक ॥ स्वर्गे मृत्यौ पाताले वा यत्किंचित्सचराचरं ।

सर्वपंचभूतकं राम षष्ठें किंचिन्न दृश्यते ॥

सत्य स्वरूप आदिअंतीं । मध्यें पंचभूतें वर्तती ।

पंचभूतिक जाणिजे श्रोतीं । मूळमाया ॥ ६४ ॥

येथें उठिली आशंका । सावध होऊन ऐका ।

पंचभूतें जालीं येका । तमोगुणापासुनी ॥ ६५ ॥

मूळमाया गुणापरती । तेथें भूतें कैंचि होतीं ।

ऐसी आशंका हे श्रोतीं । घेतली असे ॥ ६६ ॥

ऐसें श्रोतीं आक्षेपिलें । संशयास उभें केलें ।

याचें उत्तर दिधलें । पुढिले समासीं ॥ ६७ ॥

इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे

सूक्ष्मआशंकानाम समास तिसरा ॥ ३ ॥

समास चवथा : सूक्ष्मपंचभूतेंनिरूपण

॥ श्रीराम ॥

मागील आशंकेचें मूळ । आतां होईल प्रांजळ ।

वृत्ति करावी निवळ । निमिष्य येक ॥ १ ॥

ब्रह्मीं मूळमाया जाली । तिच्या पोटा माया आली ।

मग ते गुणा प्रसवली । म्हणौनि गुणक्षोभिणी ॥ २ ॥

पुढें तिजपासाव कोण । सत्वरजतमोगुण ।

तमोगुणापासून निर्माण । जाली पंचभूतें ॥ ३ ॥

ऐसीं भूतें उद्भवलीं । पुढें तत्वें विस्तारलीं ।

एवं तमोगुणापासून जालीं । पंचमाहांभूतें ॥ ४ ॥

मूळमाया गुणापरती । तेथें भूतें कैंचीं होतीं ।

ऐसी आशंका हे श्रोतीं । घेतली मागां ॥ ५ ॥

आणिक येक येके भूतीं । पंचभूतें असती ।

ते हि आतां कैसी स्थिती । प्रांजळ करूं ॥ ६ ॥

सूक्ष्मदृष्टीचें कौतुक । मूळमाया पंचभूतिक ।

श्रोतीं विमळ विवेक । केला पाहिजे ॥ ७ ॥

आधीं भूतें तीं जाणावीं । रूपें कैसीं वोळखावी ।

मग तें शोधून पाहावीं । सूक्ष्मदृष्टीं ॥ ८ ॥

वोळखी नाही अंतरी । ते वोळखावी कोणेपरी ।

म्हणोनि भूतांची वोळखी चतुरीं । नावेक परिसावी ॥ ९ ॥

जें जें जड आणी कठिण । तें तें पृथ्वीचें लक्षण ।

मृद आणी वोलेपण । तितुकें आप ॥ १० ॥

जें जें उष्ण आणी सतेज । तें तें जाणावें पैं तेज ।

आतां वायोहि सहज । निरोपिजेल ॥ ११ ॥

चैतन्य आणी चंचळ । तो हा वायोचि केवळ ।

सून्य आकाश निश्चळ । आकाश जाणावें ॥ १२ ॥

ऐसीं पंचमाहांभूतें । वोळखी धरावी संकेतें ।

आतां येकीं पांच भूतें । सावध ऐका ॥ १३ ॥

जें त्रिगुणाहूनि पर । त्याचा सूक्ष्म विचार ।

यालागीं अति तत्पर । होऊन ऐका ॥ १४ ॥

सूक्ष्म आकाशीं कैसी पृथ्वी । तेचि आधीं निरोपावी ।

येथें धारणा धरावी । श्रोतेजनीं ॥ १५ ॥

आकाश म्हणजे अवकाश सून्य । सून्य म्हणिजे तें अज्ञान ।

अज्ञान म्हणिजे जडत्व जाण । तेचि पृथ्वी ॥ १६ ॥

आकाश स्वयें आहे मृद । तेंचि आप स्वतसिद्ध ।

आतां तेज तेंहि विशद । करून दाऊं ॥ १७ ॥

अज्ञानें भासला भास । तोचि तेजाचा प्रकाश ।

आतां वायो सावकाश । साकल्य सांगों ॥ १८ ॥

वायु आकाश नाहीं भेद । आकाशाइतुका असे स्तब्ध ।

तथापी आकाशीं जो निरोध । तोचि वायो ॥ १९ ॥

आकाशीं आकाश मिसळलें । हें तों नलगे किं बोलिलें ।

येणें प्रकारें निरोपिलें । आकाश् पंचभूत ॥ २० ॥

वायोमध्यें पंचभूतें । तेंहि ऐका येकचित्तें ।

बोलिजेती ते समस्तें । येथान्वयें ॥ २१ ॥

हळु फूल तरी जड । हळु वारा तरी निबिड ।

वायो लागतां कडाड । मोडती झाडें ॥ २२ ॥

तोलेंविण झाड मोडे । ऐसें हें कहिंच न घडे ।

तोल तोचि तये जडे । पृथ्वीचा अंश ॥ २३ ॥

येथें श्रोते आशंका घेती । तेथें कैचीं झाडें होतीं ।

झाडें नव्हतीं तरी शक्ती । कठिणरूप आहे ॥ २४ ॥

वन्हीस्फुलींग लाहान । कांहीं तऱ्ही असे उष्ण ।

तैसें सुक्ष्मीं जडपण । सूक्ष्मरूपें ॥ २५ ॥

मृदपण तेंचि आप । भास तेजाचें स्वरूप ।

वायो तेथें चंचळरूप । सहजचि आहे ॥ २६ ॥

सकळांस मिळोन आकाश । सहजचि आहे अवकाश ।

पंचभूतांचे अंश । वायोमधें निरोपिले ॥ २७ ॥

आतां तेजाचें लक्षण । भासलेंपण तें कठीण ।

तेजीं ऐसी वोळखण । पृथ्वीयेची ॥ २८ ॥

भासला भास वाटे मृद । तेजीं आप तेचि प्रसिद्ध ।

तेजीं तेज स्वतसिद्ध । सांगणेंचि नलगे ॥ २९ ॥

तेजीं वायो तो चंचळ । तेजीं आकाश निश्चळ ।

तेजीं पंचभूतें सकळ । निरोपिलीं ॥ ३० ॥

आतां आपाचें लक्षण । आप तेंचि जें मृदपण ।

मृदपण तें कठिण । तेचि पृथ्वी ॥ ३१ ॥

आपीं आप सहजचि असे । तेज मृदपणें भासे ।

वायो स्तब्धपणें दिसे । मृदत्वाआंगी ॥ ३२ ॥

आकाश न लगे सांगावें । तें व्यापकचि स्वभावें ।

आपीं पंचभूतांचीं नांवें । सूक्ष्म निरोपिलीं ॥ ३३ ॥

आतां पृथ्वीचें लक्षण । कठीण पृथ्वी आपण ।

कठिणत्वीं मृदपण । तेंचि आप ॥ ३४ ॥

कठिणत्वाचा जो भास । तोचि तेजाचा प्रकाश ।

कठिणत्वीं निरोधांश । तोचि वायो ॥ ३५ ॥

आकश सकळांस व्यापक । हा तों प्रगटचि विवेक ।

आकाशींच कांहीं येक । भास भासे ॥ ३६ ॥

आकाश तोडितां तुटेना । आकाश फोडितां फुटेना ।

आकाश परतें होयेना । तिळमात्र ॥ ३७ ॥

असो आतां पृथ्वीअंत । दाविला भूतांचा संकेत ।

येक भूतीं पंचभूत । तेंहि निरोपिलें ॥ ३८ ॥

परी हें आहाच पाहातां नातुडे । बळेंचि पोटीं संदेह पडे ।

भ्रांतिरूपें अहंता चढे । अकस्मात ॥ ३९ ॥

सूक्ष्मदृष्टीनें पाहातां । वायोचि वाटे तत्वता ।

सूक्ष्म वायो शोधूं जातां । पंचभूतें दिसती ॥ ४० ॥

एवं पंचभूतिक पवन । तेचि मूळमाया जाण ।

माया आणी सूक्ष्म त्रिगुण । तेहि पंचभूतिक ॥ ४१ ॥

भूतें गुण मेळविजे । त्यासी अष्टधा बोलिजे ।

पंचभूतिक जाणिजे । अष्टधा प्रकृति ॥ ४२ ॥

शोधून पाहिल्यावीण । संदेह धरणें मूर्खपण ।

याची पाहावी वोळखण । सूक्ष्मदृष्टीं ॥ ४३ ॥

गुणापासूनि भूतें । पावलीं पष्ट दशेतें ।

जडत्वा येऊन समस्तें । तत्वें जालीं ॥ ४४ ॥

पुढें तत्वविवंचना । पिंडब्रह्मांड तत्वरचना ।

बोलिली असे ते जना । प्रगटचि आहे ॥ ४५ ॥

हा भूतकर्दम बोलिला । सूक्ष्म संकेतें दाविला ।

ब्रह्मगोळ उभारला । तत्पूर्वीं ॥ ४६ ॥

या ब्रह्मांडापैलिकडिल गोष्टी । जैं जाली नव्हती सृष्टी ।

मूळमाया सूक्ष्मदृष्टीं । वोळखावी ॥ ४७ ॥

सप्तकंचुक प्रचंड । जालें नव्हतें ब्रह्मांड ।

मायेअविद्येचें बंड । ऐलिकडे ॥ ४८ ॥

ब्रह्मा विष्णु महेश्वर । हा ऐलिकडिल विचार ।

पृथ्वी मेरु सप्त सागर । ऐलिकडे ॥ ४९ ॥

नाना लोक नाना स्थानें । चन्द्र सूर्य तारांगणें ।

सप्त द्वीपें चौदा भुवनें । ऐलिकडे ॥ ५० ॥

शेष कूर्म सप्त पाताळ । येकविस स्वर्गें अष्ट दिग्पाळ ।

तेतिस कोटि देव सकळ । ऐलिकडे ॥ ५१ ॥

बारा आदित्य । अक्रा रुद्र । नव नाग सप्त ऋषेश्वर ।

नाना देवांचे अवतार । ऐलिकडे ॥ ५२ ॥

मेघ मनु चक्रवती । नाना जीवांची उत्पति ।

आतां असो सांगों किती । विस्तार हा ॥ ५३ ॥

सकळ विस्ताराचें मूळ । ते मूळ मायाच केवळ ।

मागां निरोपिली सकळ । पंचभूतिक ॥ ५४ ॥

सूक्ष्मभूतें जे बोलिलीं । तेचि पुढें जडत्वा आलीं ।

ते सकळहि बोलिलीं । पुढिले समासीं ॥ ५५ ॥

पंचभूतें पृथकाकारें । पुढें निरोपिलीं विस्तारें ।

वोळखीकारणें अत्यादरें । श्रोतीं श्रवण करावीं ॥ ५६ ॥

पंचभूतिक ब्रह्मगोळ । जेणें कळे हा प्रांजळ ।

दृश्य सांडून केवळ । वस्तुच पाविजे ॥ ५७ ॥

माहाद्वार वोलांडावें । मग देवदर्शन घ्यावें ।

तैसें दृश्य हे। सांडावें । जाणोनियां ॥ ५८ ॥

म्हणोनि दृश्याचा पोटीं । आहे पंचभूतांची दाटी ।

येकपणें पडिली मिठी । दृश्य पंचभूतां ॥ ५९ ॥

एवं पंचभूतांचेंचि दृश्य । सृष्टी रचली सावकास ।

श्रोतीं करून अवकाश । श्रवण करावें ॥ ६० ॥

इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे

सूक्ष्मपंचभूतेंनिरूपणनाम समास चवथा ॥ ४ ॥

समास पांचवा : स्थूळपंचमहाभूतेंस्वरूपाकाशभेदोनाम

॥ श्रीराम ॥

केवळ मूर्ख तें नेणे । म्हणौन घडलें सांगणे ।

पंचभूतांचीं लक्षणें । विशद करूनि ॥ १ ॥

पंचभूतांचा कर्दम जाला । आतां न वचे वेगळा केला ।

परंतु कांहीं येक वेगळाला । करून दाऊं ॥ २ ॥

पर्वत पाषाण शिळा शिखरें । नाना वर्णें लहान थोरें ।

खडे गुंडे बहुत प्रकारें । जाणिजे पृथ्वी ॥ ३ ॥

नाना रंगांची मृत्तिका । नाना स्थळोस्थळीं जे कां ।

वाळुकें वाळु अनेका । मिळोन पृथ्व

समास सहावा : दुश्चीतनिरूपण

॥ श्रीराम ॥

श्रोता विनवी वक्तयासी । सत्संगाची महिमा कैसी ।

मोक्ष लाभे कितां दिवसीं । हें मज निरोपावें ॥ १ ॥

धरितां साधूची संगती । कितां दिवसां होते मुक्ती ।

हा निश्चय कृपामुर्ती । मज दिनास करावा ॥ २ ॥

मुक्ती लाभे तत्क्षणीं । विश्वासतां निरूपणीं ।

दुश्चितपणीं हानी । होतसे ॥ ३ ॥

सुचितपणें दुश्चीत । मन होतें अकस्मात ।

त्यास करावें निवांत । कोणे परीं ॥ ४ ॥

मनाच्या तोडून वोढी । श्रवणीं बैसावें आवडीं ।

सावधपणें घडीनें घडी । काळ सार्थक करावा ॥ ५ ॥

अर्थ प्रमेय ग्रंथांतरीं । शोधून घ्यावें अभ्यांतरीं ।

दुश्चीतपण आलें तरी । पुन्हां श्रवण करावें ॥ ६ ॥

अर्थांतर पाहिल्यावीण । उगेंचि करी जो श्रवण ।

तो श्रोता नव्हे पाषण । मनुष्यवेषें ॥ ७ ॥

येथें श्रोते मानितील सीण । आम्हांस केलें पाषाण ।

तरी पाषाणाचें लक्षण । सावध ऐका ॥ ८ ॥

वांकुडा तिकडा फोडिला । पाषाण घडून नीट केला ।

दुसरे वेळेसी पाहिला । तरी तो तैसाचि असे ॥ ९ ॥

टांकीनें खपली फोडिली । ते मागुती नाहीं जडली ।

मनुष्याची कुबुद्धि झाडिली । तरी ते पुन्हा लागे ॥ १० ॥

सांगतां अवगुण गेला । पुन्हा मागुतां जडला ।

याकरणें माहांभला । पाषाणगोटा ॥ ११ ॥

ज्याचा अवगुण झडेना । तो पाषाणाहून उणा ।

पाषाण आगळा जाणा । कोटिगुणें ॥ १२ ॥

कोटिगुणें कैसा पाषाण । त्याचेंहि ऐका लक्षण ।

श्रोतीं करावें श्रवण । सावध होऊनी ॥ १३ ॥

माणीक मोतीं प्रवाळ । पाचि वैडुर्य वज्रनीळ ।

गोमेदमणी परिस केवळ । पाषाण बोलिजे ॥ १४ ॥

याहि वेगळे बहुत । सूर्यकांत सोमकांत ।

नाना मोहरे सप्रचित । औषधाकारणें ॥ १५ ॥

याहि वेगळे पाषाण भले । नाना तिर्थीं जे लागले ।

वापी कूप सेखीं जाले । हरिहरमुर्ती ॥ १६ ॥

याचा पाहातं विचार । पाषाणा ऐसें नाहीं सार ।

मनुष्य तें काये पामर । पाषाणापुढें ॥ १७ ॥

तरी तो ऐसा नव्हे तो पाषाण। जो अपवित्र निःकारण ।

तयासातिखा देह जाण । दुश्चीत अभक्तांचा ॥ १८ ॥

आतां असो हें बोलणें । घात होतो दुश्चीतपणें ।

दुश्चीतपणाचेनि गुणें । प्रपंच ना परमार्थ ॥ १९ ॥

दुश्चीतपणें कार्य नासे । दुश्चीतपणें चिंता वसे ।

दुश्चीतपणें स्मरण नसे । क्षण येक पाहातां ॥ २० ॥

दुश्चीतपणें शत्रुजिणें । दुश्चीतपणें जन्ममरणें ।

दुश्चीतपणाचेनि गुणें । हानी होय ॥ २१ ॥

दुश्चीतपणें नव्हे साधन । दुश्चीतपणें न घडे भजन ।

दुश्चीतपणें नव्हे ज्ञान । साधकांसी ॥ २२ ॥

दुश्चीतपणें नये निश्चयो । दुश्चीतपणें न घडे जयो ।

दुश्चीतपणें होये क्षयो । आपुल्या स्वहिताचा ॥ २३ ॥

दुश्चीतपणें न घडे श्रवण । दुश्चीतपणें न घडे विवरण ।

दुश्चीतपणें निरूपण । हातींचे जाये ॥ २४ ॥

दुश्चीत बैसलाचि दिसे । परी तो असतचि नसे ।

चंचळ चक्रीं पडिलें असे । मानस तयाचें ॥ २५ ॥

वेडें पिशाच्य निरंतर । अंध मुके आणी बधिर ।

तैसा जाणावा संसार । दुश्चीत प्राणियांचा ॥ २६ ॥

सावध असोन उमजेना । श्रवण असोन ऐकेना ।

ज्ञान असोन कळेना । सारासारविचार ॥ २७ ॥

ऐसा जो दुश्चीत आळसी । परलोक कैंचा त्यासी ।

जयाचे जिवीं अहर्निशीं । आळस वसे ॥ २८ ॥

दुश्चीतपणापासुनि सुटला । तरी तो सवेंच आळस आला ।

आळसाहातीं प्राणीयांला । उसंतचि नाहीं ॥ २९ ॥

आळसें राहिला विचार । आळसें बुडाला आचार ।

आळसे नव्हे पाठांतर । कांहीं केल्यां ॥ ३० ॥

आळसें घडेना श्रवण । आळसें नव्हें निरूपण ।

आळसें परमार्थाची खूण । मळिण जाली ॥ ३१ ॥

आळसें नित्यनेम राहिला । आळसें अभ्यास बुडाला ।

आळसें आळस वाढला । असंभाव्य ॥ ३२ ॥

आळसें गेली धारणा धृती । आळसें मळिण जाली वृत्ती ।

आळसें विवेकाची गती । मंद जाली ॥ ३३ ॥

आळसें निद्रा वाढली । आळसें वासना विस्तारली ।

आळसें सुन्याकार जाली । सद्बुद्धि निश्चयाची ॥ ३४ ॥

दुश्चीतपणासवें आळस । आळसें निद्राविळास ।

निद्राविळासें केवळ नास । आयुष्याचा ॥ ३५ ॥

निद्रा आळस दुश्चीतपण । हेंचि मूर्खाचें लक्षण ।

येणेंकरिता निरूपण । उमजेचिना ॥ ३६ ॥

हें तिन्ही लक्षणें जेथें । विवेक कैंचा असेल तेथें ।

अज्ञानास यापरतें । सुखचि नाहीं ॥ ३७ ॥

क्षुधां लागतांच जेविला । जेऊन उठतां आळस आला ।

आळस येतां निजेला । सावकास ॥ ३८ ॥

निजोन उठतांच दुश्चीत । कदा नाहीं सावचित ।

तेथें कैचें आत्महित । निरूपणीं ॥ ३९ ॥

मर्कटापासीं दिल्हें रत्न । पिशाच्याहातीं निधान ।

दुश्चीतापुढें निरूपण । तयापरी होये ॥ ४० ॥

आतां असो हे उपपत्ती । आशंकेची कोण गती ।

कितां दिवसाइं होते मुक्ती । सज्जनाचेनि संगें ॥ ४१ ॥

ऐका याचें प्रत्योत्तर । कथेंसि व्हावें निरोत्तर ।

संतसंगाचा विचार । ऐसा असे ॥ ४२ ॥

लोहो परियेसी लागला । थेंबुटा सागरीं मिळाला ।

गंगे सरिते संगम जाला । तत्क्षणीं ॥ ४३ ॥

सावध साक्षपी आणी दक्ष । तयास तत्काळचि मोक्ष ।

इतरांस तें अलक्ष । लक्षिलें नवचे ॥ ४४ ॥

येथें शिष्यप्रज्ञाच केवळ । प्रज्ञावंतां नलगे वेळे ।

अनन्यास तत्काळ । मोक्ष लाभे ॥ ४५ ॥

प्रज्ञावंत आणी अनन्य । तयास नलगे येक क्षण ।

अनन्य भावार्थेंविण । प्रज्ञा खोटी ॥ ४६ ॥

प्रज्ञेविण अर्थ न कळे । विश्वासेंविण वस्तु ना कळे ।

प्रज्ञाविश्वासें गळे । देहाभिमान ॥ ४७ ॥

देहाभिमानाचे अंतीं । सहजचि वस्तुप्राप्ती ।

सत्संगें सद्गती । विलंबचि नाही ॥ ४८ ॥

सावध साक्षपी विशेष । प्रज्ञावंत आणी विश्वास ।

तयास साधनीं सायास । करणेंचि नलगे ॥ ४९ ॥

इतर भाविक साबडे । तयांसहि साधनें मोक्ष जोडे ।

साधुसंगें तत्काळ उडे । विवेकदृष्टी ॥ ५० ॥

परी तें साधन मोडुं नये । निरूपणाचा उपाये ।

निरूपणें लागे सोय । सर्वत्रांसी ॥ ५१ ॥

आतां मोक्ष आहे कैसा । कैसी स्वरूपाची दशा ।

त्याचे प्राप्तीचा भर्वसा । सत्संगें केवी ॥ ५२ ॥

ऐसें निरूपण प्रांजळ । पुढें बोलिलें असे सकळ ।

श्रोतीं होऊनियां निश्चळ । अवधान द्यावें ॥ ५३ ॥

अवगुण त्यागावयाकारणें । न्यायनिष्ठुर लागे बोलणें ।

श्रोतीं कोप न धरणें । ऐसिया वचनाचा ॥ ५४ ॥

इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे दुश्चीतनिरूपणनाम समास सहावा ॥

समास सातवा : मोक्षलक्षण

॥ श्रीराम ॥

मागां श्रोतयांचा पक्ष । कितां दिवसां होतो मोक्ष ।

तेचि कथा श्रोते दक्ष । होऊन ऐका ॥ १ ॥

मोक्षास कैसें जाणावें । मोक्ष कोणास म्हणावें ।

संतसंगें पावावें । मोक्षास कैसें ॥ २ ॥

तरी बद्ध म्हणिजे बांधला । आणि मोक्ष म्हणिजे मोकळा जाला ।

तो संतसंगें कैसा लाधला । तेंचि ऐका ॥ ३ ॥

प्राणी संकल्पें बांधला । जीवपणें बद्ध जाला ।

तो विवेकें मुक्त केला । साधुजनीं ॥ ४ ॥

मी जीव ऐसा संकल्प । दृढ धरितां गेले कल्प ।

तेणें प्राणी जाला अल्प । देहबुद्धीचा ॥ ५ ॥

मी जीव मज बंधन । मज आहे जन्ममरण ।

केल्या कर्माचें फळ आपण । भोगीन आतां ॥ ६ ॥

पापाचें फळ तें दुःख । आणी पुण्याचें फळ तें सुख ।

पापपुण्य अवश्यक । भोगणें लागे ॥ ७ ॥

पापपुण्य भोग सुटेना । आणी गर्भवासहि तुटेना ।

ऐसी जयाची कल्पना । दृढ जाली ॥ ८ ॥

तया नाव बांधला। जीवपणें बद्ध जाला ।

जैसा स्वयें बांधोन कोसला । मृत्यु पावे ॥ ९ ॥

तैसा प्राणी तो अज्ञान । नेणें भगवंताचें ज्ञान ।

म्हणे माझें जन्ममरण । सुटेचिना ॥ १० ॥

आतां कांहीं दान करूं । पुढिलया जन्मास आधारु ।

तेणें सुखरूप संसारु । होईल माझा ॥ ११ ॥

पूर्वीं दान नाहीं केलें । म्हणोन दरिद्र प्राप्त जालें ।

आतां तरी कांहीं केलें । पाहिजे कीं ॥ १२ ॥

म्हणौनी दिलें वस्त्र जुनें । आणी येक तांब्र नाणें ।

म्हणे आतां कोटिगुणें । पावेन पुढें ॥ १३ ॥

कुशावर्तीं कुरुक्षेत्रीं । महिमा ऐकोन दान करी ।

आशा धरिली अभ्यांतरीं । कोटिगुणांची ॥ १४ ॥

रुका आडका दान केला । अतितास टुक्डा घातला ।

म्हणे माझा ढीग जाला । कोटि टुकड्यांचा ॥ १५ ॥

तो मी खाईन पुढिलिये जन्मीं । ऐसें कल्पीं अंतर्यामीं ।

वासना गुंतली जन्मकर्मीं । प्राणीयांची ॥ १६ ॥

आतां मी जें देईन । तें पुढिले जन्मीं पावेन ।

ऐसें कल्पी तो अज्ञान । बद्ध जाणावा ॥ १७ ॥

बहुतां जन्माचे अंतीं । होये नरदेहाची प्राप्ती ।

येथें न होतां ज्ञानें सद्गती । गर्भवस चुकेना ॥ १८ ॥

गर्भवास नरदेहीं घडे । ऐसें हें सर्वथा न घडे ।

अकस्मात भोगणें पडे । पुन्हा नीच योनी ॥ १९ ॥

ऐसा निश्चयो शास्त्रांतरीं । बहुतीं केला बहुतांपरीं ।

नरदेह संसारीं । परम दुल्लभ असे ॥ २० ॥

पापपुण्य समता घडे । तरीच नरदेह जोडे ।

येरवीं हा जन्म न घडे । हें व्यासवचन भागवतीं ॥ २१ ॥

॥ श्लोक ॥ नरदेहमाद्यं सुलभं सुदुर्लभं । प्लवं सुकल्पं गुरुकर्णधारं ।

मायानुकुलेन नभस्वतेरितं । पुमान्भबाब्धिं न तरेत्स आत्महा ॥

नरदेह दुल्लभ । अल्प संकल्पाचा लाभ ।

गुरु कर्णधारी स्वयंभ । सुख पाववी ॥ २२ ॥

दैव अनुकुळ नव्हे जया । स्वयें पापी तो प्राणीया ।

भवब्धी न तरवे तया । आत्महत्यारा बोलिजे ॥ २३ ॥

ज्ञानेंविण प्राणीयांसी । जन्ममृत्य लक्ष चौर्यासी ।

तितुक्या आत्महत्या त्यासी । म्हणोन आत्महत्यारा ॥ २४ ॥

नरदेहीं ज्ञानेंविण । कदा न चुके जन्ममरण ।

भोगणें लागती दारुण । नाना नीच योनी ॥ २५ ॥

रीस मर्कट श्वान सूकर । अश्व वृषभ म्हैसा खर ।

काक कुर्कूट जंबुक मार्जर । सरड बेडुक मक्षिका ॥ २६ ॥

इत्यादिक नीच योनी । ज्ञान नस्तां भोगणें जनीं ।

आशा धरी मुर्ख प्राणी ॥ पुढिलिया जन्माची ॥ २७ ॥

हा नरदेह पडतां । तोंचि पाविजे मागुतां ।

ऐसा विश्वास धरिजां । लाज नाहीं ॥ २८ ॥

कोण पुण्याच संग्रहू । जे पुन्हा पाविजे नरदेहो ।

दुराशा धरिली पाहो । पुढिलिया जन्माची ॥ २९ ॥

ऐसा मुर्ख अज्ञान जन । केलें संकल्पें बंधन ।

शत्रु आपणासि आपण । होऊन ठेला ॥ ३० ॥

॥ श्लोक ॥ अत्मैव ह्यात्मनो बंधुरात्मैव रिपुरात्मनः ।

ऐसे संकल्पाचें बंधन । संतसंगे तुटे जाण ।

ऐक तयाचें लक्षण । सांगिजेल ॥ ३१ ॥

पांचा भूतांचें शरीर । निर्माण जालें सचराचर ।

प्रकृतिस्वभावें जगदाकार । वर्तों लागे ॥ ३२ ॥

देह अवस्ता अभिमान । स्थानें भोग मात्रा गुण ।

शक्ती आदिकरुन लक्षण । चौपुटी तत्वांचें ॥ ३३ ॥

ऐसी पिंडब्रह्मांड रचना । विस्तारें वाढली कल्पना ।

निर्धारितां तत्वज्ञाना । मतें भांबावलीं ॥ ३४ ॥

नाना मतीं नाना भेद । भेदें वाढती वेवाद ।

परी तो ऐक्यतेचा संवाद । साधु जाणती ॥ ३५ ॥

तया संवादाचे लक्षण । पंचभूतिक देह जाण ।

त्या देहामधें कारण । आत्मा वोळखावा ॥ ३६ ॥

देह अंती नासोन जाये । त्यास आत्मा म्हणों नये ।

नाना तत्वांचा समुदाय । देहामधें आला ॥ ३७ ॥

अंतःकर्ण प्राणादिक । विषये इंद्रियें दशक ।

हा सूक्ष्माच विवेक । बोलिला शास्त्रीं ॥ ३८ ॥

घेतां सूक्ष्माची शुद्धी । भिन्न अंतःकरण मन बुद्धी ।

नाना तत्वांचे उपाधी । वेगळा आत्मा ॥ ३९ ॥

स्थूळ सूक्ष्म कारण । माहाकारण विराट हिरण्य ।

अव्याकृत मूळप्रकृति जाण । ऐसे अष्टदेह ॥ ४० ॥

च्यारी पिंडी च्यारी ब्रह्मांडीं । ऐसी अष्टदेहाची प्रौढी ।

प्रकृती पुरुषांची वाढी । दशदेह बोलिजे ॥ ४१ ॥

ऐसें तत्वांचे लक्षण । आत्मा साक्षी विलक्षण ।

कार्य कर्ता कारण । दृश्या तयाचें ॥ ४२ ॥

जीवशिव पिंडब्रह्मांड । मायेअविद्येचें बंड ।

हें सांगता असे उदंड । परी आत्मा तो वेगळा ॥ ४३ ॥

पाहों जातां आत्मे च्यारी । त्यांचे लक्षण अवधारीं ।

हें जाणोनि अभ्यांतरीं । सदृढ धरावें ॥ ४४ ॥

एक जीवात्मा दुसरा शिवात्मा । तिसरा परमात्मा जो विश्वात्मा ।

चौथा जाणिजे निर्मळात्मा । ऐसे च्यारी आत्मे ॥ ४५ ॥

भेद उंच नीच भासती । परी च्यारी एकचि असती ।

येविषीं दृष्टांत संमती। सावध ऐका ॥ ४६ ॥

घटाकाश मठाकाश । महदाकाश चिदाकाश ।

अवघे मिळोन आकाश । येकचि असे ॥ ४७ ॥

तैसा जीवात्मा आणि शिवात्मा । परमात्मा आणी निर्मळाता ।

अवघा मिळोन आत्मा । येकचि असे ॥ ४८ ॥

घटीं व्यापक जें आकाश । तया नाव घटाकाश ।

पिंडी व्यापक ब्रह्मांश । त्यास जीवात्मा बोलिजे ॥ ४९ ॥

मठीं व्यापक जें आकाश । तया नाव मठाकाश ।

तैसा ब्रह्मांडीं जो ब्रह्मांश । त्यास शिवात्मा बोलिजे ॥ ५० ॥

मठाबाहेरील आकाश । तयाअ नांव महदाकाश ।

ब्रह्मांडाबाहेरील ब्रह्मांश । त्यास परमात्मा बोलिजे ॥ ५१ ॥

उपधीवेगळें आकाश । तया नाव चिदाकाश ।

तैसा निर्मळात्मा परेश । तो उपधिवेगळा ॥ ५२ ॥

उपाधियोगें वाटे भिन्न । परी तें आकाश अभिन्न ।

तैसा अत्मा स्वानंदघन । येकचि असे ॥ ५३ ॥

दृश्या सबाह्य अंतरीं । सूक्ष्मात्मा निरंतरीं ।

त्याचि वर्णावया थोरी । शेष समर्थ नव्हे ॥ ५४ ॥

ऐसे आत्म्याचें लक्षण । जाणतां नाहीं जीवपण ।

उपाधी शोधतां अभिन्न । मुळींच आहे ॥ ५५ ॥

जीवपणें येकदेसी । अहंकारें जन्म सोसी ।

विवेक पाहतां प्राणीयांसी । जन्म कैंचा ॥ ५६ ॥

जन्ममृत्यापासून सुटला । या नाव जाणिजे मोक्ष जाला ।

तत्वें शोधितां पावला । तत्वता वस्तु ॥ ५७ ॥

तेचि वस्तु ते आपण । हें माहावाक्याचें लक्षण ।

साधु करीती निरूपण । आपुलेन मुखें ॥ ५८ ॥

जेचि क्षणी अनुग्रह केला । तेचि क्षणीं मोक्ष जाला ।

बंधन कांहीं आत्मयाला । बोलोंचि नये ॥ ५९ ॥

आतां आशंका फिटली । संदेहवृत्ती मावळली ।

संतसंगें तत्काळ जाली । मोक्षपदवी ॥ ६० ॥

स्वप्नामधें जो बांधला । तो जागृतीनें मोकळा केला ।

ज्ञानविवेकें प्राणीयाला । मोक्षप्राप्ती ॥ ६१ ॥

अज्ञाननिसीचा अंतीं । संकल्पदुःखें नासती ।

तेणें गुणें होये प्राप्ती । तत्काळ मोक्षाची ॥ ६२ ॥

तोडावया स्वप्नबंधन । नलगे आणिक साधन ।

तयास प्रेत्न जागृतीवीण । बोलोंचि नये ॥ ६३ ॥

तैसा संकल्पें बांधला जीव । त्यास आणिक नाही उपाव ।

विवेक पाहतां वाव । बंधन होये ॥ ६४ ॥

विवेक पाहिल्याविण । जो जो उपाव तो तो सीण ।

विवेक पाहातां आपण । आत्माच असे ॥ ६५ ॥

आत्मयाचा ठांई कांहीं । बद्ध मोक्ष दोनी नाहीं ।

जन्ममृत्य हें सर्वहि । आत्मत्वीं न घडे ॥ ६६ ॥

इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे मोक्षलक्षणनाम समास सातवा ॥ ७ ॥

समास आठवा : आत्मदर्शन

॥ श्रीराम ॥

मागां जाले निरूपण । परमात्मा तो तूंचि जाण ।

तया परमात्मयाचें लक्षण । तें हें ऐसें असे ॥ १ ॥

जन्म नाही मृत्यु नाहीं । येणें नाहीं जाणें नाहीं ।

बद्ध मोक्ष दोनी नाहीं । परमात्मयासी ॥ २ ॥

परमात्मा निर्गुण निराकार । परमात्मा अनंत अपार ।

पर्मात्मा नित्य निरंतर । जैसा तैसा ॥ ३ ॥

पर्मात्मा सर्वांस व्यापक । परमात्मा अनेकीं येक ।

परमात्मयाचा विवेक । अतर्क्य आहे ॥ ४ ॥

ऐसी परमात्मयाची स्थिती । बोलताती वेद श्रुती ।

परमात्मा पाविजे भक्तीं । येथें संशय नाही ॥ ५ ॥

तये भक्तीचें लक्षण । भक्ती नवविधा भजन ।

नवविधा भजनें पावन । बहु भक्त जाले ॥ ६ ॥

तया नवविधामध्यें सार । आत्मनिवेदन थोर ।

तयेचा करावा विचार । स्वानुभवें स्वयें ॥ ७ ॥

आपुलिया स्वानुभवें । आपणास निवेदावें ।

आत्मनिवेदन जाणावें । ऐसें असे ॥ ८ ॥

महत्पूजेचा अंतीं । देवास मस्तक वाहाती ।

तैसी आहे निकट भक्ती । आत्मनिवेदनाची ॥ ९ ॥

आपणांस निवेदिती । ऐसे भक्त थोडे असती ।

तयांस परमात्मा मुक्ती । तत्काळ देतो ॥ १० ॥

आपणांस कैसें निवेदावें । कोठें जाऊन पडावें ।

किंवा मस्तक तोडावें । देवापुढें ॥ ११ ॥

ऐसें ऐकोन बोलणें । वक्ता वदे सर्वज्ञपणें ।

श्रोतां सावधान होणें । येकाग्र चित्तें ॥ १२ ॥

आत्मनिवेदनाचें लक्षण । आधीं पाहावें मी कोण ।

मग परमात्मा निर्गुण । तो वोळखावा ॥ १३ ॥

देवभक्ताचें शोधन । करितां होतें आत्मनिवेदन ।

देव आहे पुरातन । भक्त पाहे ॥ १४ ॥

देवास वोळखों जातां । तेथें जाली तद्रूपता ।

देवभक्तविभक्तता । मुळींच नाहीं ॥ १५ ॥

विभक्त नाहीं म्हणोन भक्त । बद्ध नाहीं म्हणोन मुक्त ।

अयुक्त नाहीं बोलणें युक्त । शास्त्राधारें ॥ १६ ॥

देवाभक्ताचें पाहातां मूळ । होये भेदाचें निर्मूळ ।

येक परमात्मा सकळ । दृश्यावेगळा ॥ १७ ॥

तयासि होतां मिळणी । उरी नाहीं दुजेपणीं ।

देवभक्त हे कडसणी । निरसोन गेली ॥ १८ ॥

आत्मनिवेदनाचे अंतीं । जे कां घडली अभेदभक्ती ।

तये नाव सायोज्यमुक्ती । सत्य जाणावी ॥ १९ ॥

जो संतांस शरण गेला । अद्वैतनिरूपणें बोधला ।

मग जरी वेगळा केला । तरी होणार नाहीं ॥ २० ॥

नदीं मिळाली सागरीं । ते निवडावी कोणेपरी ।

लोहो सोनें होतां माघारी । काळिमा न ये ॥ २१ ॥

तैसा भगवंतीं मिळाला । तो नवचे वेगळा केला ।

देव भक्त आपण जाला । विभक्त नव्हे ॥ २२ ॥

देव भक्त दोनी येक । ज्यासी कळला विवेक ।

साधुजनीं मोक्षदायेक । तोचि जाणावा ॥ २३ ॥

आतां असो हें बोलणें । देव पाहावा भक्तपणें ।

तेणें त्यांचें ऐश्वर्य बाणे । तत्काळ आंगीं ॥ २४ ॥

देहचि होऊन राहिजे । तेणें देहदुःख साहिजे ।

देहातीत होतां पाविजे । परब्रह्म तें ॥ २५ ॥

देहातीत कैसें होणें । कैसें परब्रह्म पावणें ।

ऐश्वर्याची लक्षणें । कवण सांगिजे ॥ २६ ॥

ऐसें श्रोतां आक्षेपिलें । याचे उत्तर काये बोलिलें ।

तेंचि आतां निरोपिलें । सावध ऐका ॥ २७ ॥

देहातीत वस्तु आहे । तें तूं परब्रह्म पाहें ।

देहसंग हा न साहे । तुज विदेहासी ॥ २८ ॥

ज्याची बुद्धी होये ऐसी । वेद वर्णिती तयासी ।

शोधितां नाना शास्त्रांसी । न पडे ठांई ॥ २९ ॥

ऐश्वर्य ऐसें तत्वता । बाणें देहबुद्धि सोडितां

देह मी ऐसें भावितां । अधोगती ॥ ३० ॥

याकारणें साधुवचन । मानूं नये अप्रमाण ।

मिथ्या मानितां दूषण । लागों पाहे ॥ ३१ ॥

साधुवचन तें कैसें । काये धरावें विश्वासें ।

येक वेळ स्वामी ऐसें । मज निरोपावें ॥ ३२ ॥

सोहं आत्मा स्वानंदघन । अजन्मा तो तूंचि जाण ।

हेंचि साधूचें वचन । सदृढ धरावें ॥ ३३ ॥

महावाक्याचें अंतर । तुंचि ब्रह्म निरंतर ।

ऐसिया वचनाचा विसर । पडोंचि नये ॥ ३४ ॥

देहासि होईल अंत । मग मी पावेन अनंत ।

ऐसें बोलणें निभ्रांत । मानूंचि नये ॥ ३५ ॥

येक मुर्ख ऐसें म्हणती । माया नासेल कल्पांतीं ।

मग आम्हांस ब्रह्मप्राप्ती । येरवीं नाहीं ॥ ३६ ॥

मायेसी होईल कल्पांत । अथवा देहासी येईल अंत ।

तेव्हां पावेन निवांत । परब्रह्म मी ॥ ३७ ॥

हें बोलणें अप्रमाण । ऐसें नव्हे समाधान ।

समाधानाचें लक्षण । वेगळेंचि असे ॥ ३८ ॥

शैन्य अवघेंचि मरावें । मग राज्यपद प्राप्त व्हावें ।

शैन्य अस्तांचि राज्य करावें । हें कळेना ॥ ३९ ॥

माया असोनिच नाहीं । देह असतांच विदेही ।

ऐसें समाधान कांहीं । वोळखावें ॥ ४० ॥

राज्यपद हातासी आलें । मग परिवारें काय केलें ।

परिवारा देखतां राज्य गेलें । हें तों घडेना ॥ ४१ ॥

प्राप्त जालियां आत्मज्ञान । तैसें दृश्य देहभान ।

दृष्टीं पडतां समाधान । जाणार नाही ॥ ४२ ॥

मार्गीं मूळी सर्पाकार । देखतां भये आलें थोर ।

कळतां तेथील विचार । मग मारणें काये ॥ ४३ ॥

तैसी माया भयानक । विचार पाहातां माईक ।

मग तयेचा धाक । कायसा धरावा ॥ ४४ ॥

देखतां मृगजळाचे पूर । म्हणे कैसा पावों पैलपार ।

कळतां तेथीचा विचार । सांकडें कैंचें ॥ ४५ ॥

देखतां स्वप्न भयानक । स्वप्नीं वाटे परम धाक ।

जागृती आलीयां साशंक । कासया व्हावें ॥ ४६ ॥

तथापी माया कल्पनेसी दिसे । आपण कल्पनेतीत असे ।

तेथें उद्वेग काईसे । निर्विकल्पासी ॥ ४७ ॥

अंतीं मतीं तेचि गती । ऐसें सर्वत्र बोलती ।

तुझा अंतीं तुझी प्राप्ती । सहजचि जाली ॥ ४८ ॥

चौंदेहाचा अंत । आणी जन्म मुळाचा प्रांत ।

अंतांप्रांतासी अलिप्त । तो तुं आत्मा ॥ ४९ ॥

जयासी ऐसी आहे मती । तयास ज्ञानें आत्मगती ।

गती आणी अवगती । वेगळाचि तो ॥ ५० ॥

मति खुंटली वेदांची । तेथें गती आणी अवगती कैंची ।

आत्मशास्त्रगुरुप्रचिती । ऐक्यता आली ॥ ५१ ॥

जीवपणाची फिटली भ्रांती । वस्तु आली आत्मप्रचिती ।

प्राणी पावला उत्तमगती । सद्गुरुबोधें ॥ ५२ ॥

सद्गुरुबोध जेव्हां जाला । चौंदेहांस अंत आला ।

तेणें निजध्यास लागला । सस्वरूपीं ॥ ५३ ॥

तेणें निजध्यासें प्राणी । धेयंचि जाला निर्वाणीं ।

सायोज्यमुक्तीचा धनी । होऊन बैसला ॥ ५४ ॥

दृश्य पदार्थ वोसरतां । आवघा आत्माचि तत्वता ।

नेहटून विचारें पहातां । दृश्य मुळींच नाहीं ॥ ५५ ॥

मिथ्या मिथ्यत्वें पाहिलें । मिथ्यापणें अनुभवा आलें ।

श्रोतीं पाहिजे ऐकिलें । या नाव मोक्ष ॥ ५६ ॥

सद्गुरुवचन हृदईं धरी । तोचि मोक्षाचा अधिकारी ।

श्रवण मनन केलेंचि करी । अत्यादरें ॥ ५७ ॥

जेथें आटती दोन्ही पक्ष । तेथें लक्ष ना अलक्ष ।

या नाव जाणिजे मोक्ष । नेमस्त आत्मा ॥ ५८ ॥

जेथें ध्यान धारणा सरे । कल्पना निर्विकल्पीं मुरे ।

केवळ ज्ञेप्तिमात्र उरे । सूक्ष्म ब्रह्म ॥ ५९ ॥

भवमृगजळ आटलें । लटिकें बंधन सुटलें ।

अजन्म्यास मुक्त केलें । जन्मदुःखापासुनी ॥ ६० ॥

निःसंगाची संगव्याधी । विदेहाची देहबुद्धी ।

विवेकें तोडिली उपाधी । निःप्रपंचाची ॥ ६१ ॥

अद्वैताचें तोडिलें द्वैत । येकांतास दिला एकांत ।

अनंतास दिला अंत । अनंताचा ॥ ६२ ॥

जागृतीस चेवविलें । चेईर्यास सावध केलें ।

निजबोधास प्रबोधिलें । आत्मज्ञान ॥ ६३ ॥

अमृतास केलें अमर । मोक्षास मुक्तीचें घर ।

संयोगास निरंतर । योग केला । ६४ ॥

निर्गुणास निर्गुण केलें । सार्थकाचें सार्थक जालें ।

बहुतां दिवसां भेटलें । आपणासि आपण ॥ ६५ ॥

तुटला द्वैताचा पडदा । अभेदें तोडिलें भेदा ।

भूतपंचकाची बाधा । निरसोन गेली ॥ ६६ ॥

जालें साधनाचें फळ । निश्चळास केलें निश्चळ ।

निर्मळाचा गेला मळ । विवेकबळें ॥ ६७ ॥

होतें सन्निध चुकलें । ज्याचें त्यास प्राप्त जालें ।

आपण देखतां फिटलें । जन्मदुःख ॥ ६८ ॥

दुष्टस्वप्नें जाजावला । ब्रह्मण नीच याती पावला ।

आपणांसी आपण सांपडला । जागेपणें ॥ ६९ ॥

ऐसें जयास जालें ज्ञान । तया पुरुषाचें लक्षण ।

पुढिले समासीं निरूपण । बोलिलें असे ॥ ७० ॥

इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे आत्मदर्शननाम समास आठवा ॥ ८ ॥

समास नववा : सिद्धलक्षण

॥ श्रीराम ॥

अंतरी गेलीयां अमृत । बाह्या काया लखलखित ।

अंतरस्थिति बाणतां संत । लक्षणें कैसीं ॥ १ ॥

जालें आत्मज्ञान बरवें । हे कैसेनि पां जाणावें ।

म्हणौनि बोलिलीं स्वभावें । साधुलक्षणें ॥ २ ॥

ऐक सिद्धांचे लक्षण । सिद्ध म्हणिजे स्वरूप जाण ।

तेथें पाहातां वेगळेपण । मुळीच नाहीं ॥ ३ ॥

स्वरूप होऊन राहिजे । तया नाव सिद्ध बोलिजे ।

सिद्धस्वरूपींच साजे । सिद्धपण ॥ ४ ॥

वेदशास्त्रीं जें प्रसिद्ध । सस्वरूप स्वतसिद्ध ।

तयासिच बोलिजे सिद्ध । अन्यथा न घडे ॥ ५ ॥

तथापी बोलों काहीं येक । साधकास कळाया विवेक ।

सिद्धलक्षणाचें कौतुक । तें हें ऐसें असे ॥ ६ ॥

अंतरस्थित स्वरूप जाली । पुढें काया कैसी वर्तली ।

जैसी स्वप्नीची नाथिली । स्वप्नरचना ॥ ७ ॥

तथापि सिद्धांचें लक्षण । कांहीं करूं निरूपण ।

जेणें बाणे अंतर्खूण । परमार्थाची ॥ ८ ॥

सदा स्वरूपानुसंधान। हें मुख्य साधूचें लक्षण ।

जनीं असोन आपण । जनावेगळा ॥ ९ ॥

स्वरूपीं दृष्टी पडतां । तुटोन गेली संसारचिंता ।

पुढें लागली ममता । निरूपणाची ॥ १० ॥

हें साधकाचें लक्षण । परी सिद्धाआंगीं असे जाण ।

सिद्धलक्षण साधकेंविण । बोलोंच नये ॥ ११ ॥

बाह्य साधकाचें परी । आणी स्वरूपाकार अंतरीं ।

सिद्धलक्षण चतुरीं । जाणिजे ऐसें ॥ १२ ॥

संदेहरहीत साधन । तेचि सिद्धांचे लक्षण ।

अंतर्बाह्य समाधान । चळेना ऐसें ॥ १३ ॥

अचळ जाली अंतरस्थिती । तेथें चळणास कैची गती ।

स्वरूपीं लागतां वृत्ती । स्वरूपचि जाली ॥ १४ ॥

मग तो चळतांच अचळ । चंचळपणें निश्चळ ।

निश्चळ असोन चंचळ । देह त्याचा ॥ १५ ॥

स्वरूपीं स्वरूपचि जाला । मग तो पडोनिच राहिला ।

अथवा उठोनि पळाला । तरी चळेना ॥ १६ ॥

येथें कारण अंतरस्थिती । अंतरींच पाहिजे निवृत्ती ।

अंतर लागलें भगवंतीं । तोचि साधु ॥ १७ ॥

बाह्य भलतैसें असावे । परी अंतर स्वरूपीं लागावें ।

लक्षणे दिसती स्वभावें । साधुआंगीं ॥ १८ ॥

राजीं बैसतां अवलिळा । आंगीं बाणे राजकळा ।

स्वरूपीं लागतां जिव्हाळा । लक्षणे बाणती ॥ १९ ॥

येरव्ही अभ्यास करितां । हाता न चढती सर्वथा ।

स्वरूपीं राहावें तत्त्वतां । स्वरूप हौनी ॥ २० ॥

अभ्यासाचा मुगुटमणी । वृत्ती राहावी निर्गुणीं ।

संतसंगें निरूपणीं । स्थिती बाणे ॥ २१ ॥

ऐसीं लक्षणें बरवीं । स्वरूपाकारें अभ्यासावीं ।

स्वरूप सोडितां गोसावी । भांबावती ॥ २२ ॥

आतां असो हें बोलणें । ऐका साधूची लक्षणें ।

जेणें समाधान बाणे । साधकाअंगीं ॥ २३ ॥

स्वरूपीं भरतां कल्पना । तेथें कैंची उरेल कामना ।

म्हणौनियां सधुजना । कामचि नाहीं ॥ २४ ॥

कल्पिला विषयो हातींचा जावा । तेणें गुणें क्रोध यावा ।

साधुजनाचा अक्षै ठेवा । जाणार नाहीं ॥ २५ ॥

म्हणोनि ते क्रोधरहित । जाणती स्वरूप संत ।

नासिवंत हे पदार्थ । सांडुनिया ॥ २६ ॥

जेथें नाहीं दुसरी परी । क्रोध यावा कोणावरी ।

क्रोधरहित चराचरीं । साधुजन वर्तती ॥ २७ ॥

आपुला आपण स्वानंद । कोणावरी करावा मद ।

याकारणें वादवेवाद । तुटोन गेला ॥ २८ ॥

साधु स्वरूप निर्विकार । तेथें कैंचा तिरस्कार ।

आपला आपण मत्सर । कोणावरी करावा ॥ २९ ॥

साधु वस्तु अनायासें । याकारणें मत्सर नसे ।

मदमत्सराचें पिसें । साधुसी नाहीं ॥ ३० ॥

साधु स्वरूप स्वयंभ । तेथें कैंचा असेल दंभ ।

जेथेन् द्वैताचा आरंभ जालाच नाही ॥ ३१ ॥

जेणें दृष्य केलें विसंच । तयास कैंचा हो प्रपंच ।

याकारणें निःप्रपंच । साधु जाणावा ॥ ३२ ॥

अवघें ब्रह्मांड त्याचे घर । पंचभूतिक हा जोजार ।

मिथ्या जाणोन सत्वर । त्याग केला ॥ ३३ ॥

याकारणें लोभ नसे । साधु सदा निर्लोभ असे ।

जयाची वासना समरसे । शुद्धस्वरूपीं ॥ ३४ ॥

आपुला आपण आघवा । स्वार्थ कोणाचा करावा ।

म्हणोनि साधु तो जाणावा । शोकरहित ॥ ३५ ॥

दृष्य सांडुन नासिवंत । स्वरूप सेविलें शाश्वत ।

याकारणें शोकरहित । साधु जाणावा ॥ ३६ ॥

शोकें दुखवावी वृत्ती । तरी ते जाहली निवृत्ती ।

म्हणोनि साधु आदिअंतीं । शोकरहीत ॥ ३७ ॥

मोहें झळंबावें मन । तरी तें जाहालें उन्मन ।

याकारणें साधुजन । मोहातीत ॥ ३८ ॥

सधु वस्तु अद्वये । तेथें वाटेल भये ।

परब्रह्म तें निर्भये । तोचि साधु ॥ ३९ ॥

याकारणें भयातीत । साधु निर्भय निवांत ।

सकळांस मांडेल अंत । साधु अनंतरूपी ॥ ४० ॥

सत्यस्वरूपें अमर जाला । भये कैंचें वाटेल त्याला ।

याकारणें साधुजनाला । भयेचि नाहीं ॥ ४१ ॥

जेथें नाहीं द्वंद्वभेद । आपला आपण अभेद ।

तेथें कैंचा उठेल खेद । देहबुद्धीचा ॥ ४२ ॥

बुद्धिनें नेमिलें निर्गुणा । त्यास कोणीच नेईना ।

याकारणें साधुजना । खेदचि नाहीं ॥ ४३ ॥

आपण एकला ठाईचा । स्वार्थ करावा कोणाचा ।

दृष्य नसतां स्वार्थाचा । ठावचि नाहीं ॥ ४४ ॥

साधु आपणचि येक । तेथें कैंचा दुःखशोक ।

दुजेविण अविवेक । येणार नाहीं ॥ ४५ ॥

आशा धरितां परमार्थाची । दुराशा तुटली स्वार्थाची ।

म्हणोनि नैराशता साधूची । वोळखण ॥ ४६ ॥

मृदपणें जैसे गगन । तैसें साधुचें लक्षण ।

याकरणें साधुवचन । कठीण नाहीं ॥ ४७ ॥

स्वरूपाचा संयोगीं । स्वरूपचि जाला योगी ।

याकरणें वीतरागी । निरंतर ॥ ४८ ॥

स्थिती बाणतां स्वरूपाची । चिंता सोडीली देहाची ।

याकरणें होणाराची । चिंता नसे ॥ ४९ ॥

स्वरूपीं लागतां बुद्धी । तुटे अवघी उपाधी ।

याकारणें निरोपाधी । साधुजन ॥ ५० ॥

साधु स्वरूपींच राहे । तेथें संगचि न साहे ।

म्हणोनि साधु तो न पाहे । मानापमान ॥ ५१ ॥

अलक्षास लावी लक्ष । म्हणोनि साधु परम दक्ष ।

वोढूं जाणती कैपक्ष । परमार्थाचा ॥ ५२ ॥

स्वरूपीं न साहे मळ । म्हणोनि साधु तो निर्मळ ।

साधु स्वरूपचि केवळ । म्हणोनियां ॥ ५३ ॥

सकळ धर्मामधें धर्म । स्वरूपीं राहाणें हा स्वधर्म ।

हेंचि जाणें मुख्य वर्म । साधुलक्षणाचें ॥ ५४ ॥

धरीतां साधूची संगती । आपषाच लागे स्वरूपस्थिती ।

स्वरूपस्थितीनें बाणती । लक्षणें आंगीं ॥ ५५ ॥

ऐसीं साधूचीं लक्षणें । आंगीं बाणती निरूपणें ।

परंतु स्वरूपीं राहाणें । निरंतर ॥ ५६ ॥

निरंतर स्वरूपीं साहातां । स्वरूपचि होईजे तत्त्वतां ।

मग लक्षणें आंगीं बाणतां । वेळ नाहीं ॥ ५७ ॥

स्वरूपीं राहिल्यां मती । अवगुण अवघेचि साडती ।

परंतु यासी सत्संगती । निरूपण पाहिजे ॥ ५८ ॥

सकळ सृष्टीचा ठाईं । अनुभव येकचि नाहीं ।

तो बोलिजेल सर्वहि । पुढि

वेबदुनिया वर वाचा

• मराठी ज्योतिष
• लाईफस्टाईल
• बॉलीवूड
• मराठी बातम्या