लघुभागवत - अध्याय ८ वा

एकदां नारद ऋषीश्वर । इंद्रलोकीं बोलिले सादर ।

जैसा पुरुरवा नृप सुंदर । तैसा कोणी दिसेना ॥१॥

तें एकोनि अप्सरा उर्वशी । मोहें इच्छा धरी मानसीं ।

वरुनि ऐशाचि वरासी । देह सार्थकीं लावीन ॥२॥

मग पुरुरव्यासी भेटोनी । ह्मणे इच्छा उदेली मन्मनीं ।

अर्पीन काया करग्रहणीं । तुझिया हातीं राजया ॥३॥

परी माझ्या  प्रतिज्ञा दोन । पाळीन ऐसें देसी  वचन ।

तरी तुजसंगें रात्रदिन । आयुष्य वेंचीन निर्धारें ॥४॥

माझे दोन अज प्रेमळ । पाळिले जैसे पोटीचें बाळ ।

त्यांसी उपद्रव होतां तत्काळ । स्वर्गलोकीं जाईन मी ॥५॥

तैसेंचि दुर्मिळ अमृत । त्याच्या अभावीं प्राशीन घृत ।

आणि अन्न वर्जीन सतत । इतुकें मान्य असावें ॥६॥

मग मी राजया । होईन आपली जाया ।

येविषयीं संशया । धरुं नये अंतरी ॥७॥

येरु ह्मणे शपथपूर्वक । सांगते घडेल ऐच्छिक ।

अनुभवें कळेल, आज अधिक । स्वमुखें काय बोलावें ॥८॥

त्यापरी बहु काळ आनंदें । पुरुरव्यासीं उर्वशी नांदे ।

तैसाचि येरु स्वच्छंदें । भोगी सुख तिजसंगें ॥९॥

इकडे स्वर्गी इंद्राप्रती । उर्वशीचा ध्यास चित्तीं ।

गंधर्वासी म्हणे कांहीं युक्ती ।योजूनि उर्वशी आणावी ॥१०॥

मग गंधर्वी कपटाचार। करुनि पळविले अज दूर ।

उर्वशीस कळतां समाचार । स्वर्गी सक्रोध परतली ॥११॥

तेव्हां राजासी विरहकष्ट । असह्य होऊनि जैसा भ्रमिष्ट ।

तैसा रानोमाळ फिरे; अदृष्ट । कोणातेंही चुकेना ॥१२॥

पुरुरवा चतुर गाढा । परी स्त्रीविरहें झाला वेडा ।

म्हणे कैसी टळेल पीडा । प्रारब्धाची कळेना ॥१३॥

मग सरस्वती नदीतटीं । फिरत असतां वाळुवंटीं ।

राजानें देखिली दृष्टीं । उर्वशी तैं अवचित ॥१४॥

तंव त्यासी येऊनि गहिंवर । वाहे अश्रूंचा नयनीं पूर ।

कंठ दाटुनि शब्दोच्चार । स्पष्ट ओष्ठीं उमटेना ॥१५॥

तीस म्हणे मी तुजसाठीं । विरहदु:खे झालों कष्टी ।

दुर्दशा माझी देखोनि दृष्टीं । करीं करुणा वेल्हाळे ॥१६॥

तेव्हां वदे ती नृपनंदना । गंधर्वांची करितां प्रार्थना ।

ते करितील कांहीं सूचना । तैसें तुवां वर्तावें ॥१७॥

तदनुसार पुरुरवा । प्रार्थिता होय गंधर्वा ।

त्यांनीं अर्पिला प्रसाद बरवा । अग्रिस्थाली तयासी ॥१८॥

मग त्या स्थालीची पूजा । नित्य करुं लागे राजा ।

त्या योगें निज उर्वशी भाजा । विसरुनि गेला अविलंबें ॥१९॥

आणि ईश्वराठायीं चित्त । वेधलें तयाचें सतत ।

गंधर्व लोक झाला प्राप्त । पुरुरव्यासी शेवटीं ॥२०॥

आतां परम पवित्र । ऐका रतिदेवाचें चरित्र ।

न देखतां सत्पात्र कुपात्र । दया करीजो सारखी ॥२१॥

रतिदेव नामें नृप एक । परम दयाळु धार्मिक ।

कीर्ति त्याची अलौकिक । भूतदयेकारणें ॥२२॥

राहे वनीं नित्य एकांती । ठेऊनियां संतुष्ट वृत्ती ।

देखतां कोणी क्षुधित अतिथी । त्याची तृप्ति करावी ॥२३॥

आपण आहों उपवासी ।  ही न धरितां स्मृति मानसीं ।

अल्प स्वल्प असेल पाशीं । तें क्षुधितासी अर्पावें ॥२४॥

ऐसा त्याचा नित्य नेम । कुटुंब सोसी केश परम ।

तरी त्याचा दान धर्म । लेशमात्र खंडेना ॥२५॥

एके प्रसंगीं दीड मास । कुटुंबासी घडला उपवास ।

तवं सुदैवें एक मानुष । आला आमान्न घेउनी ॥२६॥

उदक सांजा घृत क्षीर । ऐसे विपुल पदार्थ चार ।

अर्पितां होय संतोष अपार । सकलांतें कुटुंबीं ॥२७॥

कीं येणें होईल क्षुधाशांती । ऐसें निर्धारिलें चित्तीं ।

तंव व्दारीं एक अतिथी । उभा ठेला येउनी ॥२८॥

तेव्हां रतिदेव तोष पावे । त्यासी म्हणे आतृप्त जेवावें ।

मग शेषान्न समस्तीं घ्यावें । तोंचि शूद्र पातला ॥२९॥

शूद्र तरी आहेचि मनुष्य । त्यासी आरोग्य आयुष्य ।

पाहिजेचि अवश्य । म्हणोनि त्यासी वाढिलें ॥३०॥

सर्वांवरी सारखें  प्रेम । ठेवी तोचि मनुष्य उत्तम ।

उच नीच मानावें हा अधर्म । घडे ईश्वरदृष्टीनें ॥३१॥

ऐसें रतिदेवाचें होतें मत । ह्मणूनि शूद्रही केला तृप्त ।

तोंचि आणिक एक अवचित । शुनीसह पातला ॥३२॥

रतिदेवें क्षुधित श्वान । देखूनि द्रवलें दयेनें मन ।

म्हणूनि त्यांतें शेष अन्न । संतुष्ट केलें देउनी ॥३३॥

मग शेष होतें जळ । तंव पातला चांडाळ ।

म्हणे झाले प्राण व्याकुळ । त्यासी उदक पाजिलें ॥३४॥

हे तिघेही नसूनि अतिथी । प्रत्यक्ष देव त्रिमूर्ती ।

औदार्याची प्रतीती । पहावया पातले ॥३५॥

रतिदेवाची भूतदया । देखूनि गमे कौतुक तयां ।

नाहीं उपमा वर्णावया । सकल जगीं शोधिता ॥३६॥

देव होऊनि प्रसन्न । माग म्हणती वरदान ।

येरु म्हणे करुनि नमन । नलगे कांहीं मजलागीं ॥३७॥

कर्तव्य म्हणूनि केलें सकळ । काय मागावें त्याचें फळ ।

उदार बुध्दि सर्वकाळ । ऐशीच माझी असावी ॥३८॥

निष्काम करितां कर्म । प्रसन्न होतो पुरुषोत्तम ।

ऐसें या चरित्राचें वर्म । जाणूनि तैसें  वर्तावें ॥३९॥

आतां यादवांविषयीं । सांगतों तुम्हांसी कांहीं ।

सांठवूनि ठेवा हृदयीं । यादवांचा इतिहास ॥४०॥

जैसे कुरुचे पुत्र कौरव । किंवा पंडुपुत्र पांडव ।

तैसे यदुवंशोत्पन्न यादव । नाम प्रख्यात पावले ॥४१॥

कीर्ति उत्साह शौर्य । धर्मश्रध्दा पराक्रम धैर्य ।

न्याय नीति औदार्य ।  यादवांचे गुण ऐसे ॥४२॥

भागवत ग्रंथीं केवळ । यादवांच्या कथा पुष्कळ ।

त्यांतही विशेषें रसाळ । चरित्र पवित्र कृष्णाचें ॥४३॥

यादवकुळीं अगणित ।उपजले वीर विख्यात ।

परी शेवटीं त्यांनीं आत्मघात । केला कलह करोनी ॥४४॥

जैसा कां कुठारदंड । आपुलेंचि छेदी गोत्र उदंड ।

तैसे यादव अखंड । आत्मनाशीं प्रवर्तले ॥४५॥

ऐसा संपूर्ण यादववंश । परिणामीं पावला नाश ।

इतुका भयंकर व्देष । गोत्रजांत मातला ॥४६॥

किंवा जैसा काननीं । डोंगरीं लागतां अग्री ।

भस्म करी जाळुनी । वृक्ष समस्त तेथींचे ॥४७॥

तैसे कलहाग्रीनें यादव । नामशेष झाले सर्व ।

तेव्हांपासूनि कलहाग्रीचें नांव । यादवी जनीं बोलती ॥४८॥

येथील इतुकाचि सारांश । कलह कोणा न देई यश ।

उभय पक्षांचा होतो नाश । नाहीं लेश सुखाचा ॥४९॥

म्हणूनि कलहापासूनि दूर । असावें तुम्ही निरंतर ।

शब्दांनीं शब्द साचार । वाढूनि वैर वाढतें ॥५०॥

ध्यानीं ठेऊनि हा बोध । बाळांनो रहाल सावध ।

तरी तुम्हा संताप खेद । नाहीं होणार कदापि ॥५१॥

आतां पुढील अनुसंधान । ऐका तुम्ही सावधान ।

होईल निश्चयें चित्त प्रसन्न । तैसेंचि कल्याण जन्माचें ॥५२॥

पूर्वी यादववंशीं शूरसेन । राजा होता सद्रुण संपन्न ।

मथुरा नगरीं बहु दिन । राज्य केलें तयानें ॥५३॥

शूरसेनाचा सुत । वसुदेव नामें विख्यात ।

देवकीसंगें विधियुक्त । लग्र झालें तयाचें ॥५४॥

देवकीचा जनक चतुर । उग्रसेन होता उदार ।

त्याचे पोटीं कुलांगार । जन्मला कंस अति दुष्ट ॥५५॥

असो लग्र झालें दिवस चार । यथायोग्य केला सत्कार ।

सकळांसी आनंद अपार । त्याकारणें जाहला ॥५६॥

वधू चालली सासरीं । वाद्यें वाजती नानापरी ।

कंस ही त्या अवसरीं । तिच्या संगें चालला ॥५७॥

भगिनीसी व्हावया तोष । घेऊनि कनकरथ सुवेष ।

परमानंदें जाय कंस । वरात मिरवे बहु गजरें ॥५८॥

कंस हांकी रथाचे अश्व । कौतुक करी सकल विश्व ।

बंधु भगिनीचें तें प्रेमसर्वस्व । साचार दिसे जन वदले ॥५९॥

तव पडे कंसाचे कर्णी । अवचित अमंगल वाणी ।

कंसा तूं मूर्ख शिरोमणी । अससी वाटे आम्हांते ॥६०॥

करुनि थोर समारंभ । माजविसी वरातीचा दंभ ।

परी इचा अष्टम गर्भ । तुज वधील निश्चयें ॥६१॥

ऐकुनि ऐसी आकाशवाणी । कंस दचके अंत:करणीं ।

त्यासी वाटे ही नव्हे भगिनी । परी वैरिणी जन्माची ॥६२॥

मावळलें हृदयींचें प्रेम । मतीसी पडे थोर भ्रम ।

विपरीत झाला मनोधर्म । आतांचि ईस वधावें ॥६३॥

जियेपासूनि माझी हानी । तीस कैसी म्हणावें भगिनी ।

तरी वध इचा निर्दयपणीं । अवश्य केला पाहिजे ॥६४॥

ऐसें योजूनि, त्याचि अवसरीं । कंठासी तिच्या शस्त्र धरी ।

कळवळोनि ती करुणस्वरीं । गाय जैशी हंबरडे ॥६५॥

अगा सुज्ञा बंधुराया । लागत्यें मी तुझे पायां ।

अन्याय नसतां मज वायां । वधिसी कां हें कळेना ॥६६॥

देखुनि देवकीची स्थिती । वर्‍हाडी सकळ हळहळती ।

उग्रसेनाच्याही चित्तीं । शोकवह्री पेटला ॥६७॥

झाला एकचि हाहा:कार । रडती समस्त नारीनर ।

पुढें काय करावें हा विचार । पडला, कांहीं सुचेना ॥६८॥

तेव्हां वसुदेव विनवी त्यासी । ऐसा अविचारें कां वर्तसी ।

पापार्णवीं वृथा बुडसी । रडसील जाण भोगितां ॥६९॥

परी कंस महादुष्ट ।त्यासी रुचेना हिताची गोष्ट ।

ह्मणे चुकवाया पुढील कष्ट । आधींच सावध असावें ॥७०॥

वसुदेव ह्मणे आइक । घेईं माझी येथेंचि भाक ।

देवकीचा पुत्र नि:शंक । अर्पीन तूर्ते जन्मतां ॥७१॥

परी अबला निरपराध ।वधूं पाहसी हें अघ अगाध ।

ऐसें वागणें नीतिविरुध्द । आहे घातक सर्वथा ॥७२॥

वसुदेव बोलतां ऐसें । देवकी सोडिली कंसें ।

परी तो साशंक मानसें । अहोरात्र संचित ॥७३॥

त्याचें चित्तीं उदेली कल्पना । कीं रिपुहस्तीं निजनंदना ।

मारा वया कोण शाहाणा । देईल जगीं आस्थेनें ॥७४॥

काय वसुदेवाचा विश्वास । पुत्रप्रेमें त्याचें मानस ।

पालटतां मग कैंची आस । उरेल माझिया जीवाची ॥७५॥

ह्मणूनि त्याचें चित्त अस्वस्थ । तंव विचार सुचला अद्भुत ।

वसुदेव देवकी बंदिस्थ । करुनि ठेवूं उभयांसी ॥७६॥

परी हे गोष्ट कैसी आतां । घडेल ऐशी पडली चिंता ।

राज्याधिकारी उग्रसेन पिता । तो न देई अनुज्ञा ॥७७॥

ह्मणूनि प्रत्यक्ष निजपित्यासी । कसें घातलें बंदिशाळेसी ।

आणि नेलें अभीष्ट सिध्दीसी । दुरात्म्याने तेधवां ॥७८॥

कांहीं काळॆं देवकीसी पुत्र । झाला सुकुमार कोमल गात्र ।

रुचिर वदन कमलनेत्र । आनंद मातापितयांसी ॥७९॥

देखोनि बाळ सुंदर । कंसातें फुटे पाझर ।

ह्मणे रिपु तो आठवा कुमार । करुं संहार तयाचा ॥८०॥

तंव नारद येऊनि तेथ । ह्मणती कां भुललें चित्त ।

राजकारणीं हें अनुचित ।कारुण्य कंसा मज दिसे ॥८१॥

आधींच मर्कटचेष्टा अद्भुत । त्यांत वृश्चिकदंश बाधे भूत ।

वरी मदिरापान आतृप्त । मग काय खेळ पुसावा ॥८२॥

तैसा आधींच कंस दुर्मती । वरी नारदें अनुकूल युक्ति ।

बोधितांचि तो निजचित्तीं । आनंदाला अपार ॥८३॥

मग तयानें तत्काळ । वधिलें  देवकींचे बाळ ।

तैसेचि पुढील पांचही सकळ । मारिले पुत्र तियेचे ॥८४॥

यापरी साही गर्भ केले हनन । सतवा गेला पोटीं जिरुन ।

ऐसें भासलें परी त्याचें चलन । केलें योगमायेनें  ॥८५॥

वसुदेवाची दुजी पत्नी । नंदगृहीं होती रोहिणी ।

तिचे उदरीं गर्भ तत्क्षणीं । नेऊनियां स्थापिला ॥८६॥

त्यापासूनि बळिराम । शेषावतार घेई जन्म ।

पुढील कथा पवित्र परम । सावधान परिसावी ॥८७॥

पुन: देवकी झाली गर्भवती । ऐकुनि कंस भयाकुल चित्तीं ।

कीं आपुला मृत्यु आठव्याचे हातीं । तो आठवा गर्भ हा ॥८८॥

बंदिशाळेसी अनेक । कंसें ठेविले दक्ष रक्षक ।

जाणवाया वृत्त भयसूचक । आज्ञापूनी सकळां तें ॥८९॥

देवकीचा प्रसूतिकाळ । येई जैसा जवळ जवळ ।

तैसा कंस भयें व्याकुळ । मृतप्राय जाहला ॥९०॥

श्रावण कृष्ण अष्टमीसी । बुधवारीं मध्यरात्रीसी ।

जन्मले देवकीच्या कुशीं । श्रीकृष्णदेव जगत्पती ॥९१॥

देवकीतें प्रसूतिवेदना । असह्य होऊनि आली मूर्च्छना ।

प्रात:- काळपर्यंत ते अंगना । असावध राहिली ॥९२॥

तेव्हां रक्षावया आठवा पुत्र ।वसुदेव करी युक्ति विचित्र ।

गोकुळीं त्याचा परम मित्र । नंद नामें वसतसे ॥९३॥

त्याचे घरीं ठेविला बाळ । योग होता अनुकूळ ।

ह्मणूनि व्दाररक्षक सकळ । निद्रावश जाहले ॥९४॥

नंदभार्या याचवेळीं । कन्या प्रसवे गोकुळीं ।

तीस आणूनि देवकीजवळी । वसुदेवें ठेविलें ॥९५॥

ती कन्या नव्हे साचार । योगमायेचा अवतार ।

हा वसुदेवासी समाचार । होता समग्र ठाउक ॥९६॥

जैशी देवकी होती मूर्च्छित । तैशीच यशोदाही निश्चेष्टित ।

नेणे स्वयें कन्या कीं सुत । निज उदरीं जन्मला ॥९७॥

पाहे होऊनि सावध । तंव देखे श्रीकृष्ण विबुध ।

पुत्र पाहूनि आनंद । मानी मनीं यशोदा ॥९८॥

इकडे कंसासी कळे वृत्त । देवकी होऊनि प्रसूत ।

कन्या उपजली ह्मणूनि धावत । आला स्वयें त्या स्थळीं ॥९९॥

आदळूं पाहे कन्या भूवरीं। तंव ते निसटूनि गेली वरी ।

कंसासी ह्मणे तुझा वैरी । असे अन्यत्र सुरक्षित ॥१००॥

आतां दुष्टा मारुनि मज । काय प्राप्त होईल तुज ।

व्हावयाचें तें होई सहज । प्रयत्नेंही टळेना ॥१०१॥

कंस तळमळे मनीं । व्यर्थ छळिली भगिनी ।

सत्यचि ह्मणती जनीं । होणार कांहीं चुकेना ॥१०२॥

कंस भयें घाबरे । तंव मंत्री बोधिती सारे ।

मारावीं तान्हुलीं लेंकुरें । सहज अपाय चुकेल ॥१०३॥

ऐशी ऐकतां सूचना । टळली कंसविवंचना ।

मग तैशी दिधली आज्ञा । कंसरायें तत्काळ ॥१०४॥

भागवत ग्रंथ प्रसिध्द । तेथील सार सुबोध ।

गातसे गोविंद सानंद । बालहिताकारणें ॥१०५॥

करितां याचें श्रवण पठण । आयुरारोग्य ऐश्वर्य पूर्ण ।

प्राप्त होईल विद्याधन । ऐसें वरदान व्यासाचें ॥१०६॥

इति श्रीलघुभागवते अष्टमोऽध्याय: ॥८॥

॥श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥