रुक्मिणी स्वयंवर प्रसंग पहिला

श्रीगणेशाय नम: ॥ श्री सरस्वत्यै नम: ॥ श्रीगुरुभ्यो नम: ॥

ॐ नमोजी कृष्णनाथा । गणेशसरस्वती नामें धरिता ।

तूंचि तूं कुळदेवता । कवणा आतां मी प्रार्थू ॥ १ ॥

तूंचि अखिल अवघे जन । सहज गुरु तूं जनार्दन ।

कृष्णकथेसी लावी मन । नित्यात्मगुण गावया ॥ २ ॥

ऎकतां कृष्णकथाश्रवण । तेणें चित्तवृत्ति वेधली जाण ।

कर्माकर्मी अखंडपण । लागलें ध्यान भीमकीसी ॥ ३ ॥

शुकयोगींद्राप्रती प्रश्न करी परीक्षिति । भीमकीहरण श्रीपति ।

काय निमित्त्तीं पैं केलें ॥ ४ ॥

का करितोसी म्हणसि प्रश्न । तरी मी त्यक्तोदक जाण ।

वदें कथामृत श्रवण । तें जीवन मज तुझेनि ॥ ५ ॥

विशेष हें कृष्णचरित्र । तुझेनि शुद्धमुखें पवित्र ।

श्रवण करितां माझे श्रोत्र । अधिकाधिक भुकेले ॥ ६ ॥

इतर कथा नव्हे फुडी । नित्य नूतन इची गोडी ।

सेवूं जाणति आवडी । ते परात्परथडी पावले ॥ ७ ॥

देखोनि प्रश्नाचा आदर । शुक कथेसी झाला सादर ।

कैसा वचन बोलिला गंभीर । कृपा अपार रायाची ॥ ८ ॥

ऎक बापा परीक्षिती । तूं तंव सुखाची सुखमुर्ती ।

भीमकीपाणिग्रहणस्थिती । यथानिगुती सांगेन ॥ ९ ॥

अगा वसुदेवाचिये तप:प्राप्ती । श्रीकृष्ण देवकीउदरा येती ।

कृष्णाची जे कृष्णशक्ती । जालो उतरती भूमंडळीं ॥ १० ॥

कनकासवें जैसी कांती । सूर्यासवे जैसी दीप्ती ।

तैसी अवतरली कृष्णशक्ती । विदर्भदेशी रुक्मिणी ॥ ११ ॥

जैसा मूर्तिमंत विवेक । तैसा जाण राजा भीमक ।

सत्त्वाथिला अतिसात्त्विक । निष्कलंक शोभत ॥ १२ ॥

श्रद्धा पत्‍नी शुद्धमती । झाला गर्भातें धरिती ।

तेथें जन्मली कृष्णशक्ती । चिच्छक्ती रुक्मिणी ॥ १३ ॥

नवविधा तेचि नवमास । गर्भा भरले पूर्ण दिवस ।

साङ्‌ग जन्मली रूपस । नवनिधान रुक्मिणी ॥ १४ ॥

पांचां विषयांचे शेवटीं । सुबुद्धी उपजे गोमटी ।

तैसी पांचांहूनि धाकुटी । जाहली गोरटी रुक्मिणी ॥ १५ ॥

जेंहूनी जन्मली कुशीं । तैंहूनि आवडे रायासी ।

अमान्य करुनि पांचासी । तेची एकी पढियंती ॥ १६ ॥

स्वरूपरूपें अतिसुंदर । लावण्यगुणें गुणगंभीर ।

दिवसेंदिवस जाहली थोर । वरविचार रायासी ॥ १७ ॥

तेथें कीर्तिनामा ब्राह्मण । रायापाशीं आला जाण ।

तेणें कृष्णकीर्तन । तेथें तनमन वेधलें ॥ १८ ॥

बसली होती रायापाशी । सादर देखोनि भीमकीसी ।

मग वर्णिलें कृष्णरूपासीं । चित्स्वरूपेसी साकार ॥ १९ ॥

जो निर्गुण निर्विकार । जो निष्कर्म निरुपचार ।

तोचि जाहला जी साकार । लीलाविग्रही श्रीकृष्ण ॥ २० ॥

अतिसुरंग चरणतळें । उपमें कठिण रातोत्पलें ।

बालसूर्याचेनि उजाळें । तैसीं कवळें टांचांचीं ॥ २१ ॥

ध्वजवज्रांकुशरेखा । चरणींची सामुद्रिकें देखा ।

न वर्णवती सहस्रमुखा । ब्रह्मांदिकां अलक्ष्य ॥ २२ ॥

पिळूनि इंद्रनीळकिळी । वोतली कृष्णतनु सांवळी ।

पाउले सुकुमार कोंवळीं । घोटीं निळीं दोहीं भागीं ॥ २३ ॥

सुनीळ नभाचिया कळीका । तैशा आंगोळिया देखा ।

वरी नखें त्या चंद्ररेखा । चरण पीयूषा लुब्धल्या ॥ २४ ॥

सांडूनि कठिणत्वाचें डिंभ । सचेतन मर्गजस्तंभ ।

तैसे चरण जी स्वयंभ । श्रीकृष्णशरीरीं शोभती ॥ २५ ॥

कृष्णअंगा जडलेंपणें । विजूसी पुट आलें चौगुणें ।

विसरली अस्तमाना जाणें । पीतांबरपणें कांसेसीं ॥ २६ ॥

कृष्णचरणींचीं भूषणें । वांकीने वेदांसी आणिलें उणे ।

ते तंव धरूनि ठेलें मौनें । कृष्णकीर्तनें हे गर्जे ॥ २७ ॥

सोहंभावाचेनि गजरें । चरणीं गर्जती नेपुरें ।

मुमुक्षूचें मन निदसुरें । त्यातें चेइरें करीतसे ॥ २८ ॥

तोडर गर्जे कवणे मानीं । जन्ममरणें हरिचरणीं ।

नाहीं उपासकालागोनी । संकल्प विकल्प गेलिया ॥ २९ ॥

अनंत रूप नाकळे वेदीं । तें आकळीं जेवीं सद्‍बुद्धी ।

तैशी मेखला माजामधीं । चिद्रत्‍नसंधी जडली असे ॥ ३० ॥

स्वपदा पावलियापाठीं । जेवीं वृत्ति होय उफराटी ।

तैशा किंकिणी क्षुद्रघंटी । अधोमुख मेखलेशीं ॥ ३१ ॥

अतिशयेंसी माजू साना । होता अभिमान पंचानना ।

देखोनी श्रीकृष्णमध्यरचना । लाजोनि राना तो गेला ॥ ३२ ॥

पहावया कृष्णमध्यरचना ॥ चित्रींचीं लेपे जाहलीं जाणा ।

सांडूनि अंगींच्या अभिमाना । मेखले खेवणा स्वयें जडिले ॥ ३३ ॥

नाभीशीं नाभी नाभिता । देऊनि स्थापिला विधाता ।

तेथीचा तो पार पाहतां । विधाता पैं नेणेचि ॥ ३४ ॥

म्हणोनी पद्मनाभी नांवा । उदरीं त्रैलोक्याचा सांटोवा ।

जेवीं सागरामाजी ठेवा । तरंगांचा पैं केला ॥ ३५ ॥

सागरीं लहरीची नव्हाळी । तैसी उदरीं त्रिगुणत्रिवळी ।

कर्माकर्म रोमावळी । बहिर्मुखें वाढलिया ॥ ३६ ॥

नकळे ह्रदयींचें महिमान । उपनिषदां पडलें मौन ।

तेथेंही संचरले सज्जन । देहाभिमान सांडोनी ॥ ३७ ॥

शून्य सांडोनि निरवकाश । तेंचि कृष्णह्रदय सावकाश ।

संतीं केला रहिवास । वृत्तिशून्य होऊनि ॥ ३८ ॥

तया पदीं जे सुलीन । तेचि जडीत पदक जाण ।

मुक्त मोतिलग संपूर्ण । गुणेंविण लेइलासे ॥ ३९ ॥

ज्ञानवैराग्य शुक्तिसंपुटीं । निपजलीं मुक्त मोतियें गोमटी ।

तेचि एकावळी कंठीं । श्रीकृष्णाचे शोभत ॥ ४० ॥

जनविजन समान कळा ॥ तेचि आपाद वनमाळा ।

शांति निजशांति निर्मळा । रुळे गळां वैजयंती ॥ ४१ ॥

ओंकार मातृकांसकट । तोची जाणावा कंबुकंठ ।

तेचि वेदांचे मूळपीठ । तेथूनि प्रगटे त्रिकांडी ॥ ४२ ॥

खणोनि उपनिशदांची खाणी । अर्थ काढिला शोधूनि ।

तोचि कंठीं कौस्तुभमणी । निजकिरणीं झळकत ॥ ४३ ॥

गगनगजाचे शुंडादंड। तैसे सरळ बाहुदंड ।

पराक्रमे अतिप्रचंड । अभयदानीं उदित ॥ ४४ ॥

पंचभूतें भिन्नभिन्न । तैसा आंगोळीया जाण ।

तळहात तो अधिष्ठान । पांचही मिळति एकमुष्टी ॥ ४५ ॥

चहूं खाणीं क्रियाशक्ती । त्या चारी भुजा शोभती ।

आयुधें वसविली हातीं । कवणे स्थिती पाहा पां ॥ ४६ ॥

अत्यंत तेजें तेजाकार । द्वेतदलनीं सतेज धार ।

तेंचि धगधगती चक्र । अरिमर्दनीं उद्भट ॥ ४७ ॥

घायें अभिमान करी चेंदा । तेंचि झळकत पैं गदा ।

नि:शब्दीं उठवी शब्दा । वेदानुवाद पांचजन्य ॥ ४८ ॥

अभेदभक्त मज भेटती । तेव्हां सुमनें कैंची मिळती ।

त्यांचिये पूजेलागी हातीं । ह्रदयकमळ वाहतसे ॥ ४९ ॥

बाहुवटे कीर्तिमुखें । चारीं वेद जाहले सुखें ।

करीं कंकणें जडित माणकें । वार्तिकांत वेदांत ॥ ५० ॥

यंत्रउभवणी उपासकां । त्याचि आंगोळीयां मुद्रिका ।

त्रिकोण षट्‍कोण कर्णिका । जडित माणिका आगमोक्त ॥ ५१ ॥

पूर्वोत्तरमीमांसा दोनी । कुंडलें जाहलीं कृष्णकर्णी ।

तीं उपनिषदर्थकिरणीं । झळकताती सतेज ॥ ५२ ॥

एक म्हणती साकार । एक म्हणती निराकार ।

परी साकार ना निराकार । श्रवणें विकार मावळती ॥ ५३ ॥

गाळोनियां मोक्षसुख । तेथींचा मुसावोनि हरिख ।

तेंचि कृष्णाचे श्रीमुख । नित्य निर्दोष मिरवित ॥ ५४ ॥

उपमे चंद्रकळा गहन । तो तंव कृष्णपक्षीं क्षीण ।

उदय अस्ताविण संपूर्ण । वदनेंदु कृष्णाचा ॥ ५५ ॥

उपमेरहित हनुवटी । पाहतां प्रेम दुणावे पोटीं ।

त्रैलोक्यसौंदर्य एकवटी । दाविताहे दृष्टी निमासुरा ॥ ५६ ॥

जीवशिव एकाकार । तैसे मीनले दोन्ही अधर ।

माजी दंतपंक्ती तेजाकार । चिदानंदे झळकती ॥ ५७ ॥

नास्तिका देऊनि नास्तिक । उंचावलें तें नासिक ।

पवन हिंडता पावला दु:ख । कृष्णश्वासें सुखी जाला ॥ ५८ ॥

विशाळ डोळे चैतन्यपणें । तेथें विसावों आले पाहते पाहणें ।

आपआपणिया देखणें । सबाह्याभ्यंतर समदृष्टी ॥ ५९ ॥

ज्ञानअज्ञानांचीं पातीं । मिथ्यापणें लवत होती ।

तेहीं सारूनि मागुती । सहजस्थिती पहातसे ॥ ६० ॥

अधिष्ठान विशाळभाळीं । तैसी शोभा कपाळीं ।

सच्चिदानंद एकमेळीं । तोच त्रिवळीं ललाटीं ॥ ६१ ॥

उगाळूनि अहंपण । सोहं काढिलें शुद्धचंदन ।

तेंही केलें कृष्णार्पण । निजभाळीं मळवट ॥ ६२ ॥

सपूर गगनांकुर सरळ । तैसीं मस्तकीं केश कुरळ ।

कृष्णमुखेंसी विन्मुख सबळ । अधोगती धांविन्नलें ॥ ६३ ॥

म्हणोनि ऎक्याचिये मुष्टी । आणुति बांधिलें वीरगुंठीं ।

सहज भावाचिये मुगुटी । मग दाटलें सुबुद्ध ॥ ६४ ॥

तया मुगुटा-तळवटीं । मुक्तमयूरपिच्छा वेंटी ।

कैसी शोभताहे गोमटी । दृश्यदृष्टीं अतीत ॥ ६५ ॥

सलोक सरूप समीपता । तें तंव सांडी पिसें सर्वथा ॥

देखणेंपणेंविण डोळसता । तेचि माथां स्तबक ॥ ६६ ॥

अलंकारामाजी आवडी । तेथें कृष्णासी अधिक गोडी ।

तेंचि सांगू विसरली फुडी । चुकी गाढी पडियेली ॥ ६७ ॥

सकळ भूषणांमाजी भूषण । ब्राह्मणाचा दक्षिण चरण ।

ह्रदयीं वाहे नारायण । श्रीवत्सलांच्छन गोविंद ॥ ६८ ॥

श्रीकृष्णाची कृष्णमूर्ती । लावण्य आलें त्रिजगतीं ।

बरविया बरवा श्रीपती । वाचा किती अनुवादों ॥ ६९ ॥

जें जें अत्यंत सुंदर दिसे । तें ते कृष्णाचेनि लेशें ।

डोळियां तेणें लाविले पिसें । जालीं मोरपिसें हरिअंगी ॥ ७० ॥

सौंदर्याचा अभिमान । मदनाआंगी संपूर्ण ।

तेणें देखोनिया श्रीकृष्ण । स्वदेहासी विटला ॥ ७१ ॥

मदनें कृष्ण देखिला साङ्‌ग । अंग जाळूनी जाला अनंग ।

पोटी येऊनियां चांग । उत्तमांग पावला ॥ ७२ ॥

बरवेपणें मीच मोठी । हें होतें लक्ष्मीचे पोटीं ।

कृष्ण देखोनियां दृष्टी । तेही उफराटी जाहली ॥ ७३ ॥

रूपा भाळोनिया कैसी । रमा झाली परम पिसी ।

लक्ष्मी नावडे देवासी । जाली दासी पायांची ॥ ७४ ॥

कृष्ण देखिला जिये दृष्टी । ते परतोनि मागुती नुठी ।

अधिकाधिक घाली मिठी । होय तल्लीन हरिरूपीं ॥ ७५ ॥

कृष्ण पहावयाच्या लोभा । नयनीं नयनासी निघती जिभा ।

श्रवणी श्रवणासी वल्लभा । अभिनव शोभा कृष्णाची ॥ ७६ ॥

कृष्णरस जे सेवित । तयांसी फिकें होय अमृत ।

अमर अमृतातें सेवित । तेही चरफडित । हरिरसा ॥ ७७ ॥

श्रिया वाखाणितां अमरेंद्र । कृष्ण इंद्राचाही इंद्र ।

क्षय पावती इंद्र चंद्र । कृष्ण नरेंद्र अक्षयी ॥ ७८ ॥

असुर सुरां उत्थापिती । ते गार्‍हाणें हरीसीं देती ।

इंद्र चंद्र प्रजापती । तेही चरफडती हरिपदा ॥ ७९ ॥

ते वेळीं कृष्णनाथ । कंस केशिया करी घात ।

देवा निजपदीं स्थापित । अमरनाथ श्रीकृष्ण ॥ ८० ॥

कृष्णऎसा त्रिशुद्धी । उदार न देखें स्वात्मबुद्धी ।

सेवकां बैसवी निजपदीं । अक्षय सिद्ध देऊनियां ॥ ८१ ॥

जे नेदी देवकीयशोदेसी । ते गति दिधली पूतनेसी ।

समान येणें अरिमित्रांसी । उदारतेसी काय वानूं ॥ ८२ ॥

निजपदातें श्रीकृष्णनाथ । सद्भक्तांसी आपण देत ।

आपण होय भक्तांकित । राहे तिष्ठत तयांपासी ॥ ८३ ॥

भक्ताआज्ञा मानी मोठी । सिंह सूकर होय जगजेठी ।

प्रकटला कोरडिये काष्ठीं । वचनासाठीं भक्ताच्या ॥ ८४ ॥

ऎसा धीरवीर उदार । गुणागुणी गुणगंभीर ।

पृथ्वीवरी यदुवीर । दुजा नाहीं सर्वथा ॥ ८५ ॥

कृष्णचरणींचा आराम । पाहातां विसरें क्रियाकर्म ।

समाधी तेथे विश्राम । मनोरम हरिपदीं ॥ ८६ ॥

कृष्णरूपाची प्राप्ती । भीमकी सादर श्रवणार्थी ।

ह्रदयीं आविर्भवली मूर्ती । बाह्यस्फूर्ति मावळली ॥ ८७ ॥

आंग जाहलें रोमांचित । कंठी बाष्पें पैं दाटत ।

शरीर चळचळां कांपत । पडे मूर्च्छित धरणीये ॥ ८८ ॥

एक म्हणती धरा धरा ॥ एक पल्लवें घालिती वारा ।

एक म्हणती हे सुंदरा । कृष्णकीर्तनें झडपलीं ॥ ८९ ॥

भक्तीपाशीं भावना जाये । तैसी धांविन्नलि धाये ।

झणी दृष्टी लागेल माये । म्हणोनि कडिये घेतली ॥ ९० ॥

रायासी कळलें चिन्ह । ईस जाहले कृष्णश्रवण ।

तेथेंचि वेधलें असे मन । कृष्णार्पण हे करावी ॥ ९१ ॥

मनीं धरोनि हाचि भाव । अंत:पुरा आला रावो ।

रुक्मिणीसी कृष्णनाहो । राणिये रावो पुसतसे ॥ ९२ ॥

मग बोलली शुद्धमती । हेंचि होतें माझिये चित्तीं ।

कन्या अर्पावी श्रीपती । पुण्य त्रिजगतीं न समाये ॥ ९३ ॥

वर मानला आम्हांसी । कन्यादान श्रीकृष्णासी ।

तरीच सार्थकता जन्मासी । दोहीं पक्षांसी उद्धार ॥ ९४ ॥

विकल्परुक्मिया कृष्णद्वेषी । वचन न मानेचि त्यासी ।

काय म्हणावे वडिलांसी । गोवळीयासीं सोयरीक ॥ ९५ ॥

कृष्ण अगुणांचा अरूप । कन्या सुगण अतिस्वरूप ।

दोहींशीं घटिताचा विकल्प । शून्य संकल्प सोयरिकें ॥ ९६ ॥

रुक्मिया कृष्णनिंदा करित । वाग्देवता स्तुति वदत ।

निंदेसी वागेश्वरी भीत । पाप अद्‍भुत निंदेचे ॥ ९७ ॥

एका जनार्दनीं विनवित । निंदेमाजी स्तुति होत ।

श्रोतीं तेथें ठेवुनि चित्त । कथा निश्चित परिसावी ॥ ९८ ॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे दशमस्कंधे हरिवंशसंहितासंमते

रुक्मिणीस्वयंवरे प्रथम: प्रसंग: ॥ १ ॥

॥ श्रीगोपालकृष्णार्पणमस्तु ॥