संत सावतामाळी अभंग

कां गा रुसलासी कृपाळू बा हरी ।

तुजविण दुसरी भक्ति नेणें ॥

दीन, रंक, पापी, दीन माझी मती ।

सांभाळा श्रीपती, अनाथनाथा ॥

आशा, मोह, माया लागलीसे पाठीं ।

काळ क्रोध-दृष्टीं पाहतसे ॥

सांवता म्हणे देवा, म्हणे नका ठेवुं येथे ।

उचलोनी अनंते, नेई वेगीं ॥१॥

माझी हीन याति । तुम्ही उदार श्रीपती ॥

नका देऊं भुक्तिमुक्ति । माझी परिसावी विनंती ॥

सांवता म्हणे पांडुरंगा । दुजेपण न्यावें भंगा ॥२॥

भली केली हीन याति । नाही वाढली महंती ॥

जरी असतां ब्राह्मण जन्म । तरी हें अंगी लागतें कर्म ॥

स्नान नाहीं, संध्या नाही । याति कुळ संबंध नाहीं ॥

सांवता म्हणे हीन याति । कृपा करावी श्रीपती ॥3॥

कांदा, मुळा भाजी। अवघी विठाबाई माझी ॥

लसूण, मिरची, कोथंबिरी । अवघा झाला माझा हरी ॥

मोट, नाडा, विहीर, दोरी । अवघी व्यापिली पंढरी ॥

सांवता म्हणे केला मळा । विठ्ठल पायीं गोविला गळा ॥४॥

आमुची माळियाची जात । शेत लावूं बागाईत ॥

आम्हां हाती मोट, नाडा । पाणी जातें फुलझाडा ॥

शांति-शेवंती फुलली । प्रेम जाई- जुई व्याली ॥

सांवतानें केला मळा । विठ्ठल देखियला डोळा ॥

स्वकर्मांत व्हावें रत । मोक्ष मिळे हातोहात ॥५॥

नको तुझें ज्ञान, नको तुझा मान ।

माझें आहे मन वेगळेची ॥

नको तुझी भुक्ति, नको तुझी मुक्ति।

मज आहे विश्रांति वेगळीच ॥

चरणीं ठेवुनि माथा, विनवितसे सांवता ।

ऐका पंढरीनाथा, विज्ञापना ॥६॥

मागणें तें आम्हां नाही हो कोणासी ।

आठवावें संतांसी हेंचि खरें ॥

पूर्ण भक्त आम्हां ते भक्ति दाविती ।

घडावी संगति तयाशींच ॥

सांवता म्हणे कृपा करी नारायणा ।

देव तोचि जाणा असे मग ॥७॥

ऐकावें हे विठ्ठल घुरे । विनंती माझी ही सत्वरें ॥

करी संसाराची बोहरी । इतुकें मागतों श्रीहरी ॥

कष्ट करितां जन्म गेला । तुझा विसर पडला ॥

माळी सांवता मागे संतान । देवा करी गा नि:संतान ॥८॥

विकासिले नयन स्फुरण आलें बाहीं ।

दाटले हृदयी करुणा-भरितें ॥

जातां मार्गी भक्त सांवता तो माळी ।

आला तया जवळी पांडुरंग ॥

नामा, ज्ञानदेव राहिले बाहेरी ।

मळिया भीतरी गेला देव ॥

माथा ठेओनि हात, केला सावधान ।

दिलें आलिंगन चहूं भुजीं ॥

चरणीं ठेवोनि माथा, विनवितो सांवता ।

बैसा पंढरीनाथा, करीन पूजा ॥९॥

पूर्वापार कुळीं पंढरीचा नेम ।

मुखीं सदा नाम विठ्ठलाचें ॥

तारी अथवा मारी देवा, तूचि एक ।

न घ्यावी भाक पांडुरंगा ॥

वडिलांचा सेवा-धर्म अजुनि चालवि ।

व्यर्थ न भुलवी मायापाश ॥

सांवता म्हणे देवा, अखंड घ्यावी सेवा ।

आठव असूं द्यावां, माझा बाप ॥१०॥

नामाचिया बळें न भिऊं सर्वथा ।

कळिकाळाच्या माथा सोटे मारूं ॥

वैकुंठींचा देव आणूं या कीर्तनीं ।

विठ्ठल गाऊनी नाचों रंगी ॥

सुखाचा सोहळा करूनी दिवाळी ।

प्रेमे वनमाळी चित्तीं धरूं ॥

सांवता म्हणे ऐसा भक्ति-मार्ग धरा ।

तेणें मुक्ति द्वारां वोळंगती ॥११॥

मंगल, मंगल नाम विठोबाचें ।

उच्चारिता जन्म खंडे ॥

सुलभ, दुर्लभ ब्रह्मादिका वंद्य ।

वेदादिक शुद्ध गाती जया ॥

सांवता म्हणे सर्व सुखाचे आगर ।

रुक्मादेवी – वर विटेवरी ॥१२॥

एक नाम हरी, द्वैत नाम दुरी ।

तोचि कल्पवरी चिरंजीव ॥

ऐसा ज्या भार, नावाचे नारायण ।

नाहीं त्या बंधन कळिकाळाचें ॥

न लगे सायास, न पडे संकट

नामें सोपी वाट, वैकुंठाची ॥

सांवता म्हणे नर, तो प्रत्यक्ष पावन ।

गाई रामकृष्ण सर्व काळ ॥१३॥

ज्या नामें तरले दोषी जे अपार ।

तोचि हा श्रीधर, कर कटीं ॥

मौनेंचि उभा, मौनेंचि उभा विटेवरी ।

सांवता म्हणे ते जन्मा ये अंबरीं ॥१४॥

दुजेपणाचा भाव । नको काही आन ठाव ॥

सदा वाचें नामावळी । गर्जो नित्य वेळोवेळीं ॥

सांवता म्हणे दयाघना । आठव मना असूं द्यावा ॥ १५ ॥

विवाद करितां भागलीं दरुशनें ।

तेंचि आलें केणें भीमा तीरीं ॥

पुंडलिक-पेठ रहिवासु केला ।

शब्द हा मिरविला विठ्ठलनामें ॥

आषाढी- कार्तिकी दोन्हीच पैं हाट ।

वैष्णव भाट गर्जताती ॥ १६ ॥

पुंडलिका भुलोनि आला । उभाचि ठेला अद्यापिही ॥

येती जे जे दुराचारी । दरुशनें उद्धरी नरनारी ॥

सांवता म्हणे वेदश्रुति । अखंड जयासि ते गाति ॥१७॥

शिव, ब्रह्मा, विष्णु तिन्ही एक देव ।

जे निराकार सम्यक, विठ्ठल माझा ॥

विठ्ठलनामाचा महिमा अगाध ।

होणें पूर्ण बोध ऐसा परी ॥

अद्वैत वासना संतांची संगती ।

रायांची उपाधी बोलू नये ॥

हरी, मुकुंद, मुरारी ।

हा मंत्र उच्चारीं, सांवता म्हणें ॥१८॥

विठोबाचे पाय राहो अखंड चित्ती ।

अखंड श्रीपती हेंचि द्यावें ॥

ध्यानीं, मनीं, वनीं असती सर्वकाळ।

साधी काळ वेळ याची परी ॥

नाम हे तारक साचार जिवांचे ।

सांवता म्हणे वाचे सदा घेई ॥१९॥

मागें बहुतांचा लाग । तोडिला पांग, तुम्ही देवा ॥

म्हणोनि येतो काकुळती । पुढती पुढती कीव भाकी ॥

सांवता म्हणे विश्वंभरा । तुम्ही उदारा त्रिभुवनी ॥२०॥

उचित जें तुम्हा गोडी । आवडे जगजेठी करतों ॥

वास देई चरणापाशी । हेंचि तुम्हांसि मागतों ॥

कन्या – पुत्र यांचा भाग । तोडा तोडा हा लिगाड ॥

माळी सांवता लागे चरणीं । करी विनवणी विठ्ठल ॥२१॥

कृपाळू तू हरी । दीन दासातें उद्धरी ॥

नको काही दुजा हेत । सदा जडो नामी चित्त ॥

दुजे आणिक नको काही । ठाव द्यावा संतापायीं ॥

माळी सांवता विनवितो । परिसा, परिसा तुम्ही हरी ॥२२॥

भंगो नेदी माझे प्रेम । चालवावा हाचि नेम ॥

ऐक दयाघना देवा । कोण भाग्य तुझी सेवा ॥

तुझे सेवेवांचूनी कांही । पाहता सुख कोठें नाही ॥

अगा रुक्मिणी-रमणा । सांवता विनवितो चरणा ॥२३॥

विश्रांतीचा ठाव । पंढरीराव विटेवरी ॥

धावोनिया जाईन गांवा । अवघा हेवा चुकवील ॥

दरुशनें होय लाभ । नभानभ दाटणी ॥

सांवता म्हणे जन्म व्याधी । तुटे उपाधी कर्माची ॥२४॥

वेद, श्रुती, शास्त्रें, पुराणें श्रमलीं ।

परि तया विठ्ठल गम्य नाही ॥

ते या पुंडलिका सुलभ पै जाहलें ।

उद्धरावया आलें भीमातटी ॥

सांवता म्हणे विठ्ठल दयाळ ।

लागो नेंदी मळ भाविकांसी ॥२५॥

विश्रांति सुखासि सुख पै जाहलें ।

तें उभें असे ठेलें विटेवरी ॥

डोळियांचे धनी पाहतां न पुरें ।

गोळी तें साजिरें खेळविती ॥

आगमा न कळे, निगमा वेगळें ।

गोकुळी लोणावळें चोरितसे ॥

सांवता म्हणे ज्याचा न कळेचि पार ।

तो हरी साचार चारी गाई ॥२६॥

पैल पहा हो परब्रह्म भुललें ।

जगदीश का हो परतंत्र झाले ॥

काय सुख केलें नेणिजे ।

कोण भाग्य गौळीयाचें वार्णिजे ॥

आदि अंतू नाहीं जया व्यापका ।

माया उखळीं बांधिला देखा ॥

सर्व सुखाचें सुख निर्मळ ।

कैसे दिसताहे श्रीमुखकमळ ॥

योगिया हृदय कमळीचें हें निधान ।

दृष्ट लागे झणीं उतरा निंबलोण ॥

सांवता स्वामी परब्रह्म पुतळा ।

तनुमनाची कुरवंडी ओवाळा ॥२७॥

योग, याग, तप, धर्म । सोपें वर्म नाम घेतां ॥

तीर्थ, व्रत, दान, अष्टांग । याचा पांग आम्हां नको ॥

समाधी आणि समाधान । तुमचे चरण पाहतां ॥

सांवता म्हणे दया क्षमा । हेचि तुम्हां उचित ॥२८॥

साधनांची आटाआटी । कासया पाठीं लावितां ॥

एक तुमचें नामचि पुरें । हेंचि धुरें साधन ॥

भाळी-भोळी करीन सेवा । माना देवा, तुम्ही धन्य ॥

सांवता म्हणे रुक्मिणीवरा । अहो अवधारा वचन माझें ॥२९॥

नेणो योग-याग-तपें । वाचे जपें विठ्ठल ॥

हेंचि आमुचें निजधन । सुखसंपन्न विठ्ठल ॥

न लगे संपत्ति मान । धन आम्हां परिपूर्ण विठ्ठल ॥

सांवता माळी म्हणे देवा । मज निरवा संतांपायी ॥३०॥

जपतप, क्रिया, धर्म-साधन ।

वाउगें बंधन उपाधीचें ॥

येणें काय घडे समाधान सर्वथा ।

वाउगाची शीण व्यथा होत आहे ॥

सांवता म्हणे सार, कांहीं धरा नाम

नको दुजा नेम वाउगाची ॥३१॥

लागलासे कपाळीं ।

कोण तुटी करी त्यासी ॥

ऐका ऐका पंढरीनाथा ।

निवारा भयापासूनी ॥

नको, नको या उपाधी

जोडा संधि काळचक्र ॥

सांवता म्हणे करुणाकरा ।

अहो श्रीधरा दयाळा ॥३२॥

अकराच्या माथा नकार बैसला ।

लकार भारला मिथ्या पाही ॥

ऐसा तो उमज नाही या मानवा ।

उगाच वणवा लागे देहीं ॥

विषयीं गुंतला, नाहीं केलें ध्यान ।

पातकीं दुर्जन अविचारी ॥

सांवता म्हणे भजन करावें देवाचें ।

योगयाग तयांचे कष्ट बहु ॥३३॥

प्रपंचीं असूनि परमार्थ साधावा ।

वाचें आठवावा पांडुरंग ॥

उंच-नीच काही न पाहे सर्वथा ।

पुराणींच्या कथा पुराणींच ॥

घटका आणि पळ साधी उतावीळ ।

वाउगा तो काळ जाऊं नेदी ॥

सांवता म्हणे कांते, जपे नामावळी ।

हृदयकमळीं पांडुरंग ॥ ३४ ॥

प्रपंच घडामोडी न सरे कल्पकोटी ।

वासनेची बेडी पडली पायां ॥

सोडवण करा आलेनि संसारा ।

शरण जा उदारा देवराया ॥

प्रबळ मोहपाश विषयासी गोंवी ।

अखंड भोगवी क्लेश नाना ॥

सांवता म्हणे तुम्ही विचारावे मनीं ।

सोईरा निर्वाणीं हरि एक ॥ ३५ ॥

जगीं तारक एक नाम । उत्तम धाम पंढरी ।

चला जाऊं तया गावा । पाहूं देवा विठ्ठला ॥

वंदू संत चरण-रज । तेणें काज आमुचें ॥

सांवता म्हणे विटेवरी । उभा सम चरणीं हरी ॥३६॥

समयासी सादर व्हावें ।

देवें ठेविले तैसे राहावें ॥ धृ.॥

कोणे दिवशीं बसून हत्तीवर ।

कोणे दिवशीं पालखी सुभेदार ।

कोणे दिवशीं पायाचा चाकर

चालून जावें ॥

कोणे दिवशीं बसून याची मन ।

कोणे दिवशीं घरात नाही धान्य ।

कोणे दिवशी द्रव्याची सांठवण ।

कोठें साठवावे ॥

कोणे दिवशी यम येती चालून ।

कोणे दिवशी प्राण जाती घेऊन ॥

कोणे दिवशी स्मशानीं जाऊन

एकटें रहावें ॥

कोणे दिवशी होईल सदगुरुची कृपा ।

कोणे दिवशी चुकती जन्माच्या खेपा ॥

कोणे दिवशी सांवत्याच्या बापा

दर्शन द्यावें ॥ ३७ ॥

डॉ. हे. वि. इनामदार यांच्या ‘संत सांवता दर्शन’ या ग्रंथातले सावतोबांचे हे ३७ अभंग