श्रीब्रह्मचैतन्य गोंदवलेकर महाराज चरित्र

श्री ब्रह्मचैतन्य गोंदवलेकर महाराज यांचा जन्म माघ शुक्ल पक्ष द्वादशी रोजी सातारा जिल्ह्यातील माण तालुका गोंदवले बुद्रुक येथे झाला. जन्माच्या वेळी त्याचे नाव गणपती असे ठेवले गेले. श्री ब्रह्मचैतन्य हे श्री रामाचे उपासक होते. ते स्वतःला ब्रह्मचैतन्य रामदासी म्हणवत.

वयाच्या 9 व्या वर्षी त्यांनी गुरूच्या शोधात घर सोडले. त्यानंतर वडिलांनी त्यांना कोल्हापुरातून परत आणले. काही काळानंतर त्यांनी पुन्हा घर सोडले आणि आपल्या गुरूच्या शोधात प्रवास सुरू केला. त्यांना अनेक संत आणि सत्पुरुष भेटले. शेवटी मराठवाड्यातील नांदेड जिल्ह्यातील येहलगाव येथील श्रीतुकामाई यांच्याकडून त्यांना शिष्यत्व मिळाले. अत्यंत कठोर नियमांचे पालन करून त्यांनी आपल्या गुरूंची सेवा केली. यावेळी त्यांचे वय 14 वर्षे होते. श्रीतुकामाईने त्यांना ब्रह्मचैतन्य हे नाव दिले, रामाची पूजा आणि कृपा करण्याचा अधिकार दिला. त्यानंतर श्रीतुकामाईंच्या आज्ञेनुसार महाराजजी दीर्घकाळ तीर्थयात्रेला गेले.

9 वर्षांच्या घरातून संन्यास घेतल्यानंतर श्री ब्रह्मचैतन्य महाराज गोंदवलेला परतले. सर्वांना आनंदीआनंद झाला आणि ते इतक्या वर्षे वाट पाहणाऱ्या पत्नीला माहेराहून घेऊन आले. पुढे पत्नीसह पुन: गुरुदर्शनास गेले तेव्हा त्यांनी पत्नीची नामस्मरणात व ध्यानधारणेत उत्कृष्ट तयारी करून घेतली. वर्षभरानंतर त्यांना पुत्ररत्न झाले, पण लवकरच तो मुलगा देवाघरी गेला, आणि पाठोपाठ त्या स्वत:ही वैकुंठवासी झाल्या. नंतर काही काळाने आईच्या आग्रहाखातर त्यांनी एका जन्मांध मुलीशी पुन: विवाह केला. ज्यांना भक्तमंडळी आईसाहेब म्हणत असे. 

येथून त्यांनी पुढील आयुष्य रामनामाचा प्रसार आणि ठिकठिकाणी राममंदिरांची स्थापना करण्यात समर्पित केले. गुरूंच्या आज्ञेनुसार, घराघरात राहून आणि लोकांपर्यंत पोहोचून अध्यात्मिक ध्येय कसे साध्य करावे? मार्गदर्शन केले. कोणत्याही परिस्थितीत रामाचे स्मरण करा आणि जीवनातील सुख-दुःख त्यांच्या इच्छेनुसार भोगा, हे त्यांच्या शिकवणीचे सार आहे. गोरक्षण आणि गोदान, अखंड अन्नदान, विविध कारणांसाठी केलेली अनेक तीर्थयात्रा ही महाराजजींच्या चारित्र्याची वैशिष्ट्ये आहेत. चांगल्या आणि वाईटाबद्दल समानता, ज्ञानी आणि अज्ञानी, नि:स्वार्थीपणा, कल्याणकारी वृत्ती, निराधार अनाथांबद्दल सहानुभूती, सहिष्णुता, चातुर्य, लोक-प्रेमळ आणि गोड वाणी, हे महाराजांचे जन्मजात गुण आहेत. समोरची व्यक्ती कोणीही असली तरी सर्वांना समजेल अशा भाषेत मार्गदर्शन करायचे. ते सर्वसामान्यांशी घरगुती आणि सोप्या भाषेत बोलत. वेदसंपन्न आणि जाणकार लोकांशी चर्चा करण्याचा प्रसंग आल्यावर ते त्यांना वेद कर्मांसह नामस्मरणाचे महत्त्व समजावून सांगत.

त्यांचे वेगळेपण आणि श्रीरामावरील दृढ श्रद्धा त्यांच्या भाषणातून सतत व्यक्त होत होती. आजच्या युगातील नामस्मरण साधनेचा महिमा ते मार्मिक प्रसंगांचे अत्यंत समर्पणाने आणि विविध प्रकारे वर्णन करून सांगत असत. श्री राम जय राम जय जय राम या त्रयोदशाक्षरी मंत्राचा महिमा सर्वदूर पोहोचवण्यासाठी त्यांनी भजन, कीर्तन, प्रवचन, चर्चा, शंकांचे निरसन हे सर्व मार्ग स्वीकारले. श्रीरामाच्या इच्छेशिवाय काहीही होत नाही आणि अखंड रामनामाचा जप केल्याने सुख-समाधान मिळते, असा महाराजांचा अनुभव त्यांच्या उपस्थितीत आलेल्या प्रत्येक साधकाने अनुभवला आहे.

सद्‍गुरूंच्या आज्ञेप्रमाणे गोंदवलेकर महाराजांनी हजारों लोकांना रामभक्तीला लावले. त्यांचे शिष्य-प्रशिष्य महाराष्ट्र व कर्नाटकांत बहुसंख्य असून उत्तर हिंदुस्थानांतही आहेत. त्यांनी आपल्या घरीं आणि इतरत्र अनेक ठिकाणीं रामाची देवळे उभारून उपासनेची केंद्रें निर्माण केली.

गोंदवलेकर महाराजांनी असंख्य लोकांना व्यसन, दुराचरण, दुरभिमान, संसारचिंता यापासून मुक्त केले. त्यांनी उपदेश, प्रवचन, भजन, कीर्तन द्वारे लोकांच्या जीवनात उजेड आणला. त्यांनी गोरगरिबांना आधार दिला, दुष्काळग्रस्तांना काम पुरवून अन्न दिले. वैदिक अनुष्ठाने, नामजप, भजनसप्‍ताह, तीर्थयात्रा करून प्रापंचिकांना परमार्थाला लावले. 

नामस्मरण हे सर्वश्रेष्ठ साधन असल्याचे त्यांचे ठाम मत होते. मार्गशीर्ष वद्य दशमी शके 1835 (22 डिसेंबर 1913) या दिवशी गोंदवले मुक्कामी त्यांनी देह ठेवला.