श्री संतोषीमाता माहात्म्य

श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः ॥

श्रीकुलदेवताय नमः ॥ श्रीकुलस्वामिन्यै नमः ॥

श्रीसद्‌गुरवे नमः ॥ श्रीरुक्मिणीपांडुरंगाभ्यां नमः ॥

श्रीसद्‌गुरवे नमः ॥ श्रीरुक्मिणीपांडुरंगाभ्यां नमः ॥

जयजयाजी गणनाथा । आद्यपूजित शिवसुता ।

तुझिया चरणी ठेवुनी माथा । वंदितो कार्यारंभी या ॥१॥

तू सकल विद्यांचा अधिपति । कलानिपुण ऐसी ख्याति ।

तव कृपेने शुभकार्ये ती । होती संपन्न निर्विघ्न ॥२॥

म्हणुनी प्रथम तुजसी प्रार्थना । देई मजसी आशीर्वचना ।

ही सात्विक ग्रंथरचना । स्फूर्ती देऊनी करवावी ॥३॥

आता नमितो वाग्भवानी । माता सरस्वती ब्रह्मनंदिनी ।

आदिशक्ती चित्स्वरूपिणी । प्रेरणा सकल विश्वाची ॥४॥

श्रीगजानन सद्‌गुरुनाथ । आणि श्रीकृष्ण भगवंत ।

श्रेष्ठ कवीश्वरांसहित । वंदितो संतसज्जनांते ॥५॥

आपली कृपादृष्टी वळता । सकल कार्यीं सफलता ।

नच वर्णवे आपुली श्रेष्ठता । थोरवी अगम्य अगणित ॥६॥

आता जिच्या स्नेहाने जगता । आली विलक्षण प्रसन्नता ।

ती प्रेममूर्ती संतोषी माता । नम्रभावे वंदितो ॥७॥

हे माते जगत्‌जननी । तू साक्षात लक्ष्मीस्वरूपिणी ।

गणपतीची कन्या म्हणूनी । मान विशेष तुजलागी ॥८॥

तू सकल ऐश्वर्यदायिनी । भवदुःख दारिद्र्यहारिणी ।

अनंत ममतायुक्त भवानी भक्तिगम्य सर्वथा ॥९॥

भक्तवत्सल भक्ताभिमानी । महाचातुर्यकलास्वामिनी ।

उदंड कीर्ती चतुर्दश भुवानी । नच वर्णवे श्रेष्ठता ॥१०॥

तव कृपेने सद्‌भक्तांप्रत । थोर सौभाग्य होय प्राप्त ।

पुरवुनी तयांचे इष्ट मनोरथ । देसी दान तू सौख्याचे ॥११॥

आयुरारोग्य संतती संपत्ती । यश वैभव प्रतिष्ठा कीर्ती ।

सद्‌बुद्धी आणि श्रद्धा भक्ति । होते प्राप्त तव भक्ता ॥१२॥

त्वत्कृपेने सद्‌विद्या लाभती । महाभयंकर संकटे टळती ।

समस्त शत्रू निष्प्रभ होती । नुरते न्यून जीवनी ॥१३॥

त्वत्कृपे चारी पुरुषार्थ साधती । भाविक भवसागरी तरती ।

व्यथा चिंता दिगंतरी पळती । ऐसे माहात्म्य अनिर्वच ॥१४॥

म्हणूनी विधिहर आणि श्रीपती । समस्त निर्जर मुनिश्रेष्ठी ।

अत्यादरे भावयुक्त गाती । तव महिम्न निरंतर ॥१५॥

तू भोळ्या भाविकांसी । आणि संतसज्जनांसी ।

जागृत राहूनी अहर्निशी । सांभाळीसी सर्वत्र ॥१६॥

तुझिया चरणी जे नतमस्तक । त्या सर्वांचे दुःख विदारक ।

वारूनी देसी सर्वही सुख । जे अलभ्य देवादिकां ॥१७॥

समाधान शांती प्रसन्नता । हे तुझेच वरदान माता ।

तुझ्या प्रसादे सर्व पूर्तता । होती सुखरूपा भाविक ते ॥१८॥

तू निर्गुण निराकार । स्थूलीं सूक्ष्मीं राहसी निरंतर ।

विश्वव्यापक कार्य थोर । नाकळते जडमूढांते ॥१९॥

तरी जाणूनी भक्तमनोगत । प्रकटसी साकार रूपात ।

तव वात्सल्य त्रिजगतात । आहे ज्ञात सकलांसी ॥२०॥

तव साकार स्वरूपाते । काय वर्णन करू माते ।

तुझ्या दर्शने कोटी मदन ते । लीन होती चरणांसी ॥२१॥

मस्तकी दिव्य रत्‍नमुकुट । त्याची प्रभा वर्णनातीत ।

लक्ष भानूंचे तेज समस्त । जणू एकवटले त्या ठायी ॥२२॥

कुरळ कुंतल त्यामधुनी । हळूच डोकावती जननी ।

दिसताहे तो शोभूनी । भालप्रदेश विस्तीर्ण ॥२३॥

त्यावरी कुंकुमतिलक सुंदर । बालरविसम तो खरोखर ।

कर्णभूषणे दिव्य मनोहर । तुझिया श्रवणी डोलती ॥२४॥

पद्मदलासम विशाल नयन । भृकुटी मोहक कृष्णवर्ण ।

सरळ नासिका, स्मितानन । असे तेजस्वी प्रभायुक्त ॥२५॥

अधरद्वय आरक्तवर्ण । दंतपंक्ती मौक्तिकासमान ।

कपोल हनुवटी ग्रीवाही छान । अति सुकोमल सर्वार्थे ॥२६॥

कंठी दिव्य रत्‍नहार रुळती । पदके निजतेजें झळकती ।

सुगंधीत पुष्पमाला शोभती । वक्षस्थानी तव जगदंबे ॥२७॥

सिंहकटीवरी स्वर्ण मेखला । तिच्यावरी क्षुद्रघंटिका-मेळा ।

त्या रुणझुणती वेळोवेळा । करिती मुग्ध श्रवणांते ॥२८॥

अंगी कंचुकी दिव्य वसन । पादयुग्मी नाजूक पैंजण ।

चरणद्वय ते कमलवर्ण । आश्रयस्थान भक्तांचे ॥२९॥

चतुर्भुजा आभूषणमंडित । बाजुबंद शोभती तयांत ।

रत्‍नकंकणे मनगटांत । अंगुलींमाजी मुद्रिका ॥३०॥

पार्श्व वाम सव्य हाती । त्रिशुल खङ्ग आयुधे शोभती ।

अन्य हाती शोभून दिसती । पायसपात्र वरमुद्रा ॥३१॥

पद्मासनस्थ संतोषी माता । तिचे सौंदर्य सुखावते चित्ता ।

दर्शने भक्तांसी संतुष्टता । धन्यता उभय नेत्रांसी ॥३२॥

तेणे अष्टभाव दाटती । नयनी सद्‌भावे अश्रू तरळती ।

चत्वारि वाणी जय शब्द बोलती । उधळिती स्तुती सुमनांसी ॥३३॥

ऐसी माता जगत्‌जननी । तिच्या भक्तिने पूर्णत्व जीवनी ।

तिची प्रसन्नता लाभावी म्हणुनी । जन आचरिती व्रताते ॥३४॥

देवी उपासना मार्गात । व्रताचरणे अंतर्भूत ।

त्यामाजी सोळा शुक्रवार व्रत । असे सुलभ फलदायी ॥३५॥

विधिसुत नारदांनी । हे व्रत प्रकट केले या भुवनी ।

असंख्यात भाविकांनी । श्रद्धाभावे आचरिले ॥३६॥

त्याविषयीची एक कथा । तुम्हा सर्वांसी सांगतो आता ।

तेणे श्रवणांसी धन्यता । भावभक्तीही वाढेल ॥३७॥

हे भगवती संतोषीमाता । तूही ऐकावी तुझी कथा ।

भक्तमुखीचे स्तवन ऐकता । होसी प्रसन्न तत्काळ ॥३८॥

तुझे व्रतमाहात्म्य विशेष । ते सांगतो भाविकांस ।

देई स्फूर्ती आणि सुयश । हीच प्रार्थना चरणांसी ॥३९॥

एक वृद्धा एका नगरात । मुलाबाळांसह होती राहत ।

सात पुत्र-सुना तिजप्रत । होती नातवंडेही ॥४०॥

त्यांपैकी सहा पुत्र ज्येष्ठ । उद्यमशील द्रव्य कमवीत ।

सातवा पुत्र तो कनिष्ठ । करीत नसे काहीही ॥४१॥

तो बेकार होता म्हणून । कोणी नच देती त्याते मान ।

आळशी ऐतखाऊ बोलून । अवमानिती सर्वही ॥४२॥

म्हातारीही कमावत्या पुत्रांप्रत । खाऊ घालितसे उत्तम पदार्थ ।

उरले सुरले उष्टे समस्त । वाढीतसे सातव्या पुत्राते ॥४३॥

तो गरीब आणि भोळसट । विचार नच करी किंचित ।

जे अन्न पडेल ताटात । आनंदाने खात असे ॥४४॥

एके दिनी तो कनिष्ठ सुत । काय म्हणतसे पत्‍नीप्रत ।

मातेचे मजवर प्रेम अत्यंत । असे लाडका मी तिचा ॥४५॥

त्यावर भार्या ती फणकारुन । वदली तयाते तत्क्षण ।

सांगू नका आईचे भूषण । मी ओळखते तिजलागी ॥४६॥

ती वरवरचे प्रेम दाविते । परी अंतरी दातओठ खाते ।

तुम्ही बसून खाता आयते । ते नावडते कोणासी ॥४७॥

जेवता तुमचे बंधुराज ते । म्हातारी त्यांचे उष्टे खरकटे ।

गोळा करूनी तुम्हा वाढते । देते शिळे अन्नही ॥४८॥

हे तिचे प्रेम पाहून । मम हृदय येते भरून ।

तुमच्या मातेचे हे थोरपण । केले विदित तुम्हांसी ॥४९॥

तधी ऐकूनी तिचे वचन । तो तियेसी झिडकारूनी ।

वदला ऐसे दूषित बोलून । खीळ घालिसी प्रेमाते ॥५०

मी प्रत्यक्ष डोळ्यांनी पाहीन । तेव्हाच तुझे खरे मानीन ।

त्या यापरी कलुषित वचन । बोलू नको यापुढती ॥५१॥

पुढती दीपावली आली म्हणूनी । वृद्धेसह सर्व सुनांनी मिळूनी ।

विविध पक्कान्ने केली सदनी । लाडू करंज्या कडबोळ्या ॥५२॥

तधी धाकट्याने विचार केला । माता उष्टे देते खायला ।

त्यातील सत्यता पाहू या वेळा । घेऊ परिक्षा अवचित ॥५३॥

मग डोके दुखते सांगून । एक पातळ धोतर पांघरून ।

पाकगृहामाजी जाऊन । पडून राहिला गुपचूप ॥५४॥

काही वेळाने बंधू समस्त । आले भोजनास्तव सदनात ।

मातेने तयांते चांगले पाट । सुंदर ताटे मांडली ॥५५॥

आणि सर्वांना मोठ्या प्रेमाने । खाऊ घातले आग्रहाने ।

लाडू आणि विविध पक्कान्ने । भरभरून वाढली ॥५६॥

भोजनोत्तर बंधू निघून गेले । तै मातेने काय केले ।

त्यांच्या पात्रांत जे काही उरले । तेच वाढले धाकट्याते ॥५७॥

तदनंतर त्याच्यापाशी जाऊन । वदली ऊठ तू घेई जेवून ।

तै सुत तो पांघरूण फेकून । उठून बैसला तत्काळ ॥५८॥

वदला माता नच तू वैरिणी । उष्टे खाऊ घालते निशिदिनी ।

तव खोटेपण या डोळ्यांनी । पाहिले मी प्रत्यक्ष ॥५९॥

मी कमावत नाही म्हणून । बंधू बोलती करिती अवमान ।

आता हे उष्टे अन्न देऊन । तूही लाजविले मजलागी ॥६०॥

तरी यापुढे या सदनात । नाही राहणे शक्य मजप्रत ।

मातृमनीचा दुजाभाव निश्चित । कैसा साहवेल पुत्राते ॥६१॥

मी गृहत्याग करून । जातो अन्य देशी निघून ।

कष्ट करीन पोट भरीन । वा राहीन उपवासी ॥६२॥

ते ऐकून त्या वृद्धेला । अतिशय संताप आला ।

वदली मिजास हवी कशाला । जा हो चालता येथून ॥६३॥

तेव्हा तो सुत कनिष्ठ । आला पत्‍नीपाशी त्वरित ।

वदला तव वचनांची मजप्रत । आली प्रचिती आज दिनी ॥६४॥

माता उष्टे देते म्हणून । तिचे माझे झाले भांडण ।

मी चाललो गृह सोडून । द्रव्य मिळविण्या अन्यत्र ॥६५॥

मी उत्तम कमाई करुन । येईन लवकर परतून ।

तोवरी तू येथेच राहून । करावी कालक्रमणा ती ॥६६॥

ते ऐकूनी त्याच्या पत्‍नीसी । वाईट वाटले त्या समयासी ।

अश्रू दाटले नयनांसी । काय बोलावे नच कळे ॥६७

तरीही स्वतःते सावरून । वदली सुयोग्य करता आपण ।

तो भगवंत करील रक्षण । आता निघावे आनंदे ॥६८॥

जाताना तुमची आठवण म्हणून । काही तरी जावे देऊन ।

त्यावरी मी करीन सहन । विरह तुमचा पतिराया ॥६९॥

तधी पत्‍नीचे मनोगत जाणून । तयाने अंगठी दिधली काढून ।

आणि तियेचा हात धरुन । वदला काय ते ऐकावे ॥७०॥

म्हणाला प्रिये या समयास । तू ही अंगठी घेतलीस ।

तशीच एखादी वस्तू खास । देई तुझी मजलागी ॥७१॥

त्यासमयी ती गोठ्यानिकट । गोवर्‍यांसी होती थापित ।

सहजगत्या बोलली तयाप्रत । काय देऊ मी तुम्हांसी ॥७२॥

मग गोमयलिप्त सव्य कर । उमटवूनी तयाच्या पाठीवर ।

वदली हीच खूण खरोखर । ठेवा तुम्ही ध्यानात ॥७३॥

तदनंतर भार्येचा निरोप घेऊन । तो निघाला ग्राम सोडून ।

शतकोसांचे अंतर चालून । गेला एका नगरीत ॥७४॥

तेथील मोठ्या बाजारपेठेत । धनाढ्य शेठजी होते राहत ।

तयाने त्यांची घेऊनी भेट । नाव गाव ते सांगितले ॥७५॥

आणि वदला जोडून हात । आपण नोकरी द्यावी मजप्रत ।

करीन इमानाने कष्ट । कृपा करावी मजवरती ॥७६॥

तधी तयाते अवलोकून । वदले शेठजी घेतो ठेवून ।

त्वा मम पेढीवरती राहून । कार्यभाग तो सांभाळी ॥७७॥

तेणे तयासी आनंद झाला । अखंड कार्यतत्पर राहिला ।

त्याची चाकरी पाहुनी त्या वेळा । शेठही संतुष्ट होत असे ॥७८॥

त्याच्यावरती लोभ जडला । म्हणूनी तयाते मुनीम केला ।

कालांतरे भागिदार केला । विश्वास ठेवूनी सर्वार्थ ॥७९॥

ऐसी त्याची प्रगती झाली । हाती लक्ष्मी खेळू लागली ।

पेढीलाही बरकत आली । होय लौकिक सर्वत्र ॥८०॥

त्याच मालकाने पुढती । सर्व सूत्रे त्याच्या हाती ।

देऊनी काशीयात्रेसाठी । केले गमन निश्चिंत ॥८१॥

धंद्याची जबाबदारी वाढली । तेणे व्यवहारी मति गुंतली ।

निजभार्येची नाही राहिली । यत्किंचितही आठवण ॥८२॥

ऐसी बारा वर्षे लोटली । त्याच्या पत्‍नीची दुर्दशा झाली ।

हाल‍अपेष्टा सोसत राहिली । श्वशुरगृही ती भार्या ॥८३॥

अहोरात्र काबाडकष्ट । पुरेसे अन्नही नसे मिळत ।

चिंध्या लेऊनी अंग झाकीत । जणू दासीच झाली ती ॥८४॥

घरकामांसह दळण सरपण । शेणगोवर्‍या येई थापून ।

करीत आधिव्याधी सहन । दिन कंठीत राहिली ॥८५॥

त्यावरी जावा, दीर सहा जण । बोलती तिजला घालून पाडून ।

सरता सरेनात ते दुर्दिन । नुरले स्वारस्य जीवनी ॥८६॥

कधी पतीची येता आठवण । पाही मुद्रिका डोळे भरून ।

स्वतःचे करुणी सांत्वन । अश्रू ढाळीतसे एकान्ती ॥८७॥

एके दिनी ती सासुरवाशीण । गेली रानात आणण्या सरपण ।

तेथे एक देवालय पाहून । विश्रांतीस्तव थांबली ॥८८॥

त्या संतोषी माताराउळी । होत्या काही स्त्रिया त्या वेळी ।

त्यांते व्रतरत पाहुनी ती वदली । कवण व्रत हे सांगावे ॥८९॥

काय याचे विधिविधान । काय फलश्रुति सांगा आपण ।

व्रतदेवतेचे महिम्न । तेही सांगा मजलागी ॥९०॥

तधी तियेची जिज्ञासा पाहून । स्त्रियांनी तिजसी केले कथन ।

सोळा शुक्रवारचे पावन । व्रत संतोषी मातेचे ॥९१॥

व्रत-नियम व पूजन अर्चन । आचरण व उद्यापन ।

संतोषी मातेचे श्रेष्ठ महिम्न । केले विदित सप्रेमे ॥९२॥

तेणे प्रसन्न ती जाहली । व्रतनिश्चय करीतसे त्या वेळी ।

मातेसी वंदूनी रानात गेली । काष्ठे गोळा करावया ॥९३॥

ती काष्ठे शहरात विकून । सव्वा आण्याचे गूळ-चणे घेऊन ।

वृद्धेची ती कनिष्ठ सून । आली देवीच्या राउळी ॥९४॥

तेथ संतोषी मातेला । अत्यादरे प्रणिपात केला ।

वदली माते मी अबला । असे अज्ञानी सांभाळी ॥९५॥

मी नच जाणत पूजाविधान । तव अर्चन व्रताचरण ।

तरी मजसी पदरी घेऊन । निवारी मम दुःखाते ॥९६॥

माझे पती दूरदेशी गेले । त्याला एक तप लोंटले ।

वाट पाहुनी शिणले डोळे । घडवी भेट पुनरपि ॥९७॥

मी तव चरणी शरणागत । तरी पुरवावे मनोरथ ।

करीन सद्भावे तुझे व्रत । करीते संकल्प भक्तीने ॥९८॥

त्या दिनी शुक्रवार होता । म्हणूनी आचरिले व्रता ।

ऐसे तीन आठवडे लोटता । झाली प्रसन्न भगवती ॥९९॥

तिने तियेच्या पतीसी त्या वेळी । निजभार्येची आठवन दिधली ।

तेणे तया उपरती झाली । धाडिले पत्र खुशालीचे ॥१००॥

पत्रासमवेत पैसेही आले । तेणे तिचे मन आनंदले ।

त्याचे दीरांना कौतुक कोठले । करिती हेटाळणी सदा ॥१०१॥

ते पैसे सासूने घेतले । वदली तुजसी फुकट पोसले ।

त्याचे मोल द्यावे भले । तोडून बोलली त्या समयी ॥१०२॥

मत्सरी जावाही टोचून बोलती । खाण्यापिण्याचे हाल करिती ।

ते असह्य झाले तिजप्रती । धावली मातेच्या चरणांत ॥१०३॥

नयनी अश्रू आणूनी तेथ । वदली किती पाहसी अंत ।

दया-माया तव हृदयात । आहे की नाही जननिये ॥१०४॥

पतिभेटीची आस मनात । त्यांची सेवा करावी वाटत ।

त्वा त्यांची घडवावी भेट । नको द्रव्य मजलागी ॥१०५॥

तेव्हा प्रसन्न संतोषी माता । वदली मुली ऊठ आता ।

मी पुरवीन तव मनोरथा । भेटेल पती तुजलागी ॥१०६॥

ते वरद-वचन ऐकून । झाले तियेचे समाधान ।

माता संतोषीते वंदुन । परतली निजसदनासी ॥१०७॥

त्याच रात्री तिच्या पतीसी । स्वप्नात जाऊनी माता संतोषी ।

वदली त्वा जाऊनी गृहासी । भेटावे आपुल्या पत्‍नीते ॥१०८॥

येथील सर्व व्यवहार । जावे आटोपूनी ग्रामी सत्वर ।

करी आनंदे संसार । निजभार्येसमवेत ॥१०९॥

ही असे मम आज्ञा जाण । तिचे अविलंब करी पालन ।

त्यातच तुझे सर्व कल्याण । असे सामावले जाणावे ॥११०॥

ती आज्ञा प्रमाण मानून । तयाने व्यवहार केले पूर्ण ।

विश्वासु मनुष्य पेढीवर नेमून । केली तयारी निघण्याची ॥१११॥

पत्‍नीस्तव कपडे स्वर्ण - आभूषणे । आदी खरेदी करूनी तयाने ।

गावाकडे वाहन नेणे । सांगितले गाडीवानाते ॥११२॥

तो शुक्रवार व्रतदिन म्हणून । वृद्धेची ती कनिष्ठ सून ।

घेण्या संतोषी मातेचे दर्शन । सहज पातली राउळी ॥११३॥

तेथ मातेचे सुहास्य वदन । दिसले अधिकचि प्रसन्न ।

ती वदली आज शुभशकून । होत आहेत मजलागी ॥११४॥

तेणे प्रसंन्न अंतःकरण । होय प्रफुल्लित तन-मन ।

तधी माता वदली हासून । उत्तम दिन हा भाग्याचा ॥११५॥

मुली तुझा पति निश्चित । आज भेटणार तुजप्रत ।

तो याच अरण्यात । विश्रांतिस्तव थांबलासे ॥११६॥

आता सांगते तैसे आचरावे । मोळीचे तीन भाग करावे ।

पैकी दोन भारे ठेवावे । एक मंदिरी एक नदितीरी ॥११७॥

उर्वरीत भारा मस्तकी घेऊन । त्वा पतिसी यावा विकून ।

तो स्वयंपाक भोजन करून । जाईन ग्रामी निजसदनी ॥११८॥

तुझे रूप बदलले खरोखर । म्हणून नाही तो ओळखणार ।

तैं त्वा येथील भारा डोईवर । घेऊन जावा सदनासी ॥११९॥

ती काष्ठे अंगणी टाकून । 'सासूबाई' ऐसी हाक देऊन ।

त्वा म्हणावे हे सरपण । आणले न्यावे गृहासी ॥१२०॥

आता करवंटीत मजला । द्या हो पाणी प्यावयाला ।

शुष्क भाकर-तुकडा घाला । भूक भागविण्या मजलागी ॥१२१॥

घरी एखादी चिंधी असल्यास । द्यावी मजला ल्यावयास ।

कोण पाहुणे या समयास । आले आपुल्या सदनासी ॥१२२॥

ती देवी-आज्ञा मानून । केले तियेने तैसेच वर्तन ।

एक मोळी प्रवाशाते विकून । आली परतून राउळी ॥१२३॥

तो प्रवासी तिचा पती । नच ओळखली भार्या ती ।

भोजन आणि थोडी विश्रांती । घेतली, गेला सदनासी ॥१२४॥

तदनंतर ती कनिष्ठ सून । मंदिरातील मोळी घेऊन ।

गेली सत्वरी गाठले सदन । मोळी टाकली अंगणी ॥१२५॥

आणि 'सासूबाई' ऐसी । हाक मारुनी वृद्धेसी ।

जैसी देवी बोलली तियेसी । केले तैसेच निवेदन ॥१२६॥

तधी तिची आर्त हाक ऐकून । सासू भयभीत मनोमन ।

पुत्र चौकशी करील म्हणून । आली त्वरेने तिजपाशी ॥१२७॥

आणि किंचित लडिवाळ सुरात । वदली मुली भरल्या घरात ।

अभद्र बोलू नये किंचित । तू तर राणी राजाची ॥१२८॥

आज तुझा दूरदेशस्थ । पति परतून आलासे येथ ।

त्वा तयाची घेऊन भेट । करी साजरा आनंद ॥१२९॥

चल सत्वरी सदनात । घेई खाऊन साखरभात ।

आज स्वहस्ते मी तुजप्रत । सजवीन गे कन्यके ॥१३०॥

इतक्यात दोघींचे संभाषण । ऐकून सुताने पाहिले डोकावून ।

तो तीच मोळी-विक्रेती पाहुन । झाला अचंबित मनोमन ॥१३१॥

तिच्या हाती आपण दिलेली । मुद्रिका पाहुनी त्या वेळी ।

घरच्यांची करणी कळून आली । नच सांगता त्या पुत्रा ॥१३२॥

आपुल्या पत्‍नीची दुर्दशा पाहून । व्यथित झाले तयाचे मन ।

जन्मदात्रीसी जाब विचारून । काय वदला ते ऐकावे ॥१३३॥

म्हणाला तुझ्यामुळेच माते । मी त्यागिले सदनाते ।

त्या क्रोधाचे बरे उट्टे । काढलेस अबलेवरती या ॥१३४॥

मी तुम्हांसी भेटावे म्हणून । आलो मोठी आशा धरून ।

येथे तुमची कृत्ये पाहून । काय बोलावे नच कळे ॥१३५॥

तुम्ही माझ्या भार्येसी नाडले । अपार कष्ट करवुनी घेतले ।

ते कोणीही सांगेल भले । हिची दुर्दशा पाहुनी ॥१३६॥

काष्ठवत काया झाली । बुबुळेही खोल गेली ।

इतकी तुम्ही घरची मंडळी । कशी निर्दय झालात ॥१३७॥

तेव्हा माता वदली तयासी । तुझ्या जाण्याने ही अशी ।

झाली बाबा वेडीपिशी । हिंडते अहर्निश ग्रामात ॥१३८॥

खात नाही पीत नाही । लुगडे नीट नेसत नाही ।

कामधंदा करीत नाही । बोलते काही भलभलते ॥१३९॥

त्वा हिच्याकडे करी दुर्लक्ष । वा दाखवी श्रेष्ठ वैद्यास ।

आम्ही उपाय करुनी खास । हात टेकले सर्वार्थे ॥१४०॥

तधी मातेसी गप्प करीत । काय वदला तो कनिष्ठ सुत ।

तुझ्या वचनावरी सांप्रत । कैसा विश्वास ठेवू मी ॥१४१॥

ही किती कष्ट उपसते । चक्षुर्वैसत्य पाहिले ते ।

आता काही कारण येथे । नुरले मजसी राहण्याचे ॥१४२॥

मग तयाने स्वतंत्र सदन । घेऊन सजविले तें संपूर्ण ।

राजा-राणीसम दोघे मिळून । करू लागले संसार ॥१४३॥

राजमहालासम त्यांचे सदन । पाहूनी जळफळती बंधुजन ।

त्याच्या पत्‍नीचा थाटमाट बघून । द्वेष करिती जावाही ॥१४४॥

एके दिनी ती पतिव्रता । वदली पतीसी ऐका नाथा ।

मी संतोषी मातेच्या व्रता । सद्भावाने आचरिले ॥१४५॥

तिची कृपा झाली म्हणून । दिसले आज हे सुदिन ।

त्या व्रताचे उद्यापन । करीन म्हणते विधिवत ॥१४६॥

त्याचा होकार मिळता त्या वेळी । उद्यापनाची तयारी केली ।

पाचारिली बाळगोपाळ मंडळी । पुतण्यांसमवेत सदनासी ॥१४७॥

त्या पुतण्यांसी त्यांच्या मातांनी । आधीच पढविले होते म्हणूनी ।

भोजनसमयी हट्ट करूनी । दही ताक ते मागितले ॥१४८॥

त्यांची विपरीत मागणी ऐकून । धास्तावले तियेचे मन ।

वदली बाळांनो आहे उद्यापन । आज माझिया व्रताचे ॥१४९॥

म्हणून कृपया आज दिनी । खाऊ नका आंबट कोणी ।

तेणे माता संतोषी भवानी । करील कल्याण तुमचेही ॥१५०॥

ते ऐकून पुतणेमंडळी । तेथे मुकाट्याने जेवली ।

जाताना पैसे मागू लागली । कारण नच ते सांगितले ॥१५१॥

तिनेही त्यांचे राखण्या मन । पैसे देऊनी केली बोळवण ।

त्याच्या चिंचा विकत घेऊन । खाल्ल्या तियेच्या पुतण्यांनी ॥१५२॥

त्याने व्रत-नियम भंगला । त्याचा देवीसी क्रोध आला ।

राजदूतांनी तिच्या पतीला । नेले धरूनी अन्य दिनी ॥१५३॥

तो आघात त्या अबलेला । नाही जराही सहन झाला ।

वदली सोडावा मम पतीला । हात जोडले दिरांते ॥१५४॥

तधी तयांनी कुत्सित वचन । बोलून तियेसी दिले घालवून ।

वदली तुझ्या पतीचे धन । आहे लुबाडून आणलेले ॥१५५॥

त्या दुष्टाची पाठराखण । कशास करू आम्ही सहा जण ।

जा हो चालती येथून । नको येऊ येथ पुन्हा ॥१५६॥

ते ऐकून ती रडत । आली देवीच्या मंदिरात ।

वदली माते मी तव भक्त । सांभाळी गे जननिये ॥१५७॥

नकळे काय अपराध घडला । म्हणूनी दुःखभोग ओढवला ।

तूच तारून न्यावे मजला । शरणागत मी तव चरणी ॥१५८॥

ते ऐकूनी संतोषी माता । वदली पुतण्यांते द्रव्य देता ।

नाही विचार केला पुरता । तेणे दुःख हे ओढवले ॥१५९॥

त्यांनी त्या पैशातून । चिंचा आवळे खाल्ले म्हणून ।

व्रत-नियमाचा भंग होऊन । त्रास नशिबी आला हा ॥१६०॥

ते ऐकून त्या नारीला । झणी पश्चात्ताप वाटला ।

क्षमा मागत वदली मातेला । नको झिडकारू मजलागी ॥१६१॥

तै मातेसी दया आली । वदली नको भिऊस बाळी ।

तव पतीची सुटका केली । जावे आता सदनासी ॥१६२॥

तेव्हा मातेसी आदरे वंदूनी । ती परतली आपुल्या सदनी ।

तोच पतिदेव आले परतुनी । तेणे जाहली आनंदित ॥१६३॥

अटकेचे ते पुसता कारण । तो वदला नसे विशेष जाण ।

कर नाही भरला म्हणून । आले होते राजदूत ॥१६४॥

तो कर आलो भरून । आता चिंतेचे नाही कारण ।

बरे वाटले ते ऐकून । हात जोडले मातेसी ॥१६५॥

मग अन्य शुक्रवार दिनी । यथाविधि उद्यापन करुनी ।

विप्रमंडळी तोषवून । केली व्रताची सांगता ॥१६६॥

झीले निर्विघ्न उद्यापन । तेणे संतोषी माता प्रसन्न ।

तिच्या प्रसादे देदिप्यमान । पुत्र झाला तिजलागी ॥१६७॥

आणि उत्तम भरभराट । यश मान प्रतिष्ठा जनात ।

तरी नम्र भाव मनात । करीतसे भक्ती मातेची ॥१६८॥

प्रत्येक शुक्रवार दिनी । निजपुत्राते समवेत घेऊनी ।

माता संतोषीते वंदूनी । पूजितसे सद्भावाने ॥१६९॥

एके दिवशी देवीच्या मनी । आले जावे कन्येच्या सदनी ।

दीरा-जावांते धडा शिकवूनी । सन्मार्गावरी आणावे ॥१७०॥

तधी निजस्वरूप पालटले । आक्राळ-विक्राळ रूप घेतले ।

वृद्ध सासूचे घर गाठले । पातली अंगणामाजी ती ॥१७१॥

ते रूप पाहूनी त्या वेळी । म्हातारीने किंकाळी फोडली ।

'धावा! वाचवा!' ओरडू लागली । आली भयंकर कृत्या ही ॥१७२॥

ऐकूनिया ती आरडाओरड । दीर धावले घेऊनी दंड ।

परी घशासी पडली कोरड । उग्र रूप ते पाहूनी ॥१७३॥

जे तिजसी दंडाया आले । तेच तेथून भिउनी पळाले ।

प्राण रक्षावया भले । लपले निजसदनासी ॥१७४॥

तो वृत्तान्त कनिष्ठ सुनेसी । कळता धावली त्या समयासी ।

कृत्या नव्हे ही माता संतोषी । आली तियेने ओळखले ॥१७५॥

आणि नयनी अश्रू आणून । केले तियेने मातेसी वंदन ।

सद्‌भावाने टाळ्या पिटून । बोलाविले सकलांसी ॥१७६॥

वदली भावोजी सासुबाई । या हो बाहेर पाहा नवलाई ।

ही माझी संतोषी आई । आली तुम्हाते भेटाया ॥१७७॥

घ्या हो तुम्ही तियेचे दर्शन । तेणे कृतार्थ होईल जीवन ।

ऐसा परम भाग्याचा क्षण । नच लाभेल पुनरपि ॥१७८॥

मग तियेने हात जोडून । केली मातेसी विनंती भावपूर्ण ।

वदली आता सौम्यरूप घेऊन । द्यावे दर्शन सकलांसी ॥१७९॥

तेव्हा तियेचे जाणूनी मानस । दिव्य रूप धरिले त्या समयास ।

त्या दर्शने तिच्या आप्तांस । परम धन्यता वाटली ॥१८०॥

मग दीर जावा सासूबाईंनी । लोटांगणे घातली मातेच्या चरणी ।

अनन्यभावे हात जोडूनी । केली क्षमायाचना ॥१८१॥

वदले माते आम्ही अज्ञानी । नच जाणली तुझी करणी ।

तरी अपराध पोटी घालूनी । करी कल्याण सर्वार्थे ॥१८२॥

आम्ही पापी मूर्ख अति । छळियले तव लेकीप्रति ।

व्रतभंगादी अनिष्ट गोष्टी । केल्या जाणीवपूर्वक ॥१८३॥

त्या समस्त दोषांचे । करी मार्जन जननिये साचे ।

तुझिया कृपे आम्हा सर्वांचे । होवो जीवन सुखरूप ॥१८४॥

ती प्रार्थना ऐकून । झाली संतोषी माता प्रसन्न ।

सर्वांना शुभाशीर्वाद देऊन । अंतर्धान पावली ॥१८५॥

भाविक हो! हे माहात्म्य पावन । केले सद्भावे येथ कथन ।

संतोषी मातेची कृपा म्हणून । झाली संपूर्ण रचना ही ॥१८६॥

शब्दफुले जी येथ गुंफली । त्याची माला मातेसी अर्पिली ।

'जितेन्द्रनाथ' निमित्त या वेळी । कर्ता करविता भगवंत ॥१८७॥

शके एकोणीसशे सत्तावीस । ज्येष्ठ शुद्धा प्रतिपदेस ।

सोमवारी मध्यान्ह समयास । झाले संपन्न लेखन हे ॥१८८॥

॥ इति जितेन्द्रनाथ रचित श्रीसंतोषीमाता माहात्म्य अर्थात सोळा शुक्रवार व्रतकथा संपूर्ण ॥

शुभं भवतु ।

श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥