मकर संक्रांती 2025 तारीख, मुहूर्त आणि धार्मिक आणि वैज्ञानिक महत्त्व

Makar Sankranti 2025: यंदा 2025 मध्ये मकर संक्रांतीचा सण 14 जानेवारी रोजी आहे. मंगळवार, 14 जानेवारी रोजी सकाळी 09:03 वाजता सूर्य मकर राशीत प्रवेश करेल. स्थानिक वेळेनुसार वेळेत फरक असेल. जेव्हा सूर्य मकर राशीत प्रवेश करतो तेव्हा मकर संक्रांतीचा सण साजरा केला जातो.

मकर संक्रांति महत्व:

धार्मिक महत्व :

1. शनिदेव मकर आणि कुंभ राशीचा स्वामी आहे. शनिदेवाचे वडील सूर्यदेव आपल्या पुत्र शनीच्या घरी जातात. हा सण पिता-पुत्राच्या अनोख्या मिलनाशीही जोडलेला आहे.

2. पृथ्वीवरील राक्षसांना मारल्यानंतर भगवान विष्णूने त्यांचे मस्तक कापून मंदारा पर्वतावर पुरले. तेव्हापासून भगवान विष्णूचा हा विजय मकर संक्रांत म्हणून साजरा केला जाऊ लागला.

3. मकर संक्रांतीच्या दिवशी, गंगाजी भगीरथाच्या मागे गेले आणि महासागरात कपिल मुनींना भेटले. महाराज भगीरथ यांनी या दिवशी आपल्या पूर्वजांना तर्पण अर्पण केले होते, म्हणून मकर संक्रांतीच्या दिवशी गंगासागरात जत्रेचे आयोजन केले जाते.

वैज्ञानिक महत्व:

1. ऋतु परिवर्तनाचा काळ: मकर संक्रांतीने ऋतू बदलतो. शरद ऋतूचा प्रभाव कमी होऊ लागतो आणि वसंत ऋतूचे आगमन सुरू होते. त्यामुळे दिवस मोठे आणि रात्र लहान होतात.

2. उत्तरायणाची वेळ: सहसा सूर्य पूर्वेकडून दक्षिणेकडे सरकतो आणि पश्चिमेला मावळतो, परंतु मकर संक्रांतीपासून सूर्य उत्तरायण वळवतो, दक्षिणेकडे सरकतो आणि नंतर पश्चिमेला मावळतो. जेव्हा सूर्य कर्क राशीत जातो तेव्हा तो दक्षिणायन होऊन पश्चिमेला मावळतो आणि परिणामी दिवस लहान आणि रात्र लांबू लागतात.

3. पौष महिन्यापासूनच सूर्य उत्तरायण सुरू करत असला तरी या काळात मलमासही सुरू असतो. त्यामुळे सूर्य धनु राशीतून मकर राशीत गेल्यावरच उत्तरायण समजली जाते. मकर संक्रांतीच्या दिवसापासून उत्तरायण संचलनात सूर्य स्पष्टपणे दिसतो. उत्तरायणात हिवाळा, वसंत ऋतु आणि उन्हाळा असे तीन ऋतू असतात. या काळात वर्षा, शरद आणि हेमंत असे तीन ऋतू येतात.

पिके कापणी :

1. उत्तर प्रदेश, बिहार, पंजाब, तामिळनाडू इत्यादी अनेक राज्यांमध्ये, नवीन पिके घेण्याची ही वेळ आहे, म्हणून शेतकरी मकर संक्रांती हा निसर्गाच्या कृतज्ञतेचा दिवस म्हणून साजरा करतात.

2. पंजाब आणि जम्मू आणि काश्मीरमध्ये मकर संक्रांती लोहरी म्हणून साजरी केली जाते. तामिळनाडूमध्ये पोंगल म्हणून साजरा केला जातो. उत्तर प्रदेश आणि बिहारमध्ये मकर संक्रांतीच्या दिवशी खिचडी बनवली जाते.

मकर संक्रांतीशी संबंधित सण:

1. हिंदू धर्मात मकर संक्रांतीशी संबंधित अनेक सण आहेत जे स्थानिक वेळेनुसार आणि राज्यानुसार साजरे केले जातात. जसे की लोहरी, पोंगल, उत्तरायण, माघ/भोगली बिहू इ.

2. तमिळनाडू, केरळ आणि आंध्र प्रदेशमध्ये पोंगल साजरा केला जातो. गुजरातमध्ये उत्तरायण साजरी केली जाते. हरियाणा आणि जम्मूमध्ये लोहरी साजरी केली जाते. आसाम आणि ईशान्येकडील काही भागात माघ/भोगली बिहू साजरा केला जातो.

3. या दिवसांमध्ये शेतांत आणि मळ्यांमध्ये आलेल्या धान्याचे वाण स्त्रिया एकमेकांना देतात. हरबरे, ऊस, बोरे, गव्हाच्या ओंब्या, तीळ अशा गोष्टी सुगडात भरून त्या देवाला अर्पण करतात. बायका हळदी-कुंकु समारंभाचे आयोजन करतात व एकमेकांना "तिळगूळ घ्या, गोड गोड बोला" असं म्हणतात.

महाराष्ट्रात मकर संक्राति

महाराष्ट्रात हा सण तीन दिवस साजरा करतात. यास भोगी, संक्रांत व किंक्रांत अशी नावे आहेत. संक्रांतीस आप्तस्वकीयांना आणि मित्रमंडळींना आणि लहान मुलांना तिळगुळ देण्याची पद्धत आहे. स्त्रिया एकमेकांना वाण आणि तिळगूळ देतात. मोठ्यांच्या पाया पडून त्यांच्याकडून आशीष घेतात. विवाहित स्त्रिया या दिवशी आणि या दिवसापासून हळदी-कुंकू करतात. रथसप्तमी हा संक्रांतीच्या हळदीकुंकवाचा शेवटचा दिवस असतो. मराठी स्त्रिया संक्रांतीच्या दिवशी आवर्जून काळी साडी नेसतात. दरम्यान लग्नानंतरचा पहिला सण किंवा घरात नवीन संततीच्या आगमनानंतर हा सण थाटात साजरा केला जातो.

मकर संक्रांतीच्या परंपरा :

1. मकर संक्रांतीच्या दिवशी तीळ आणि गुळापासून बनवलेले लाडू, पोळी आणि इतर गोड पदार्थ बनवण्याची आणि खाण्याची परंपरा आहे.

2. मकर संक्रांतीच्या दिवशी पतंग उडवण्याचीही परंपरा आहे. विशेषत: गुजरातमध्ये पतंग उत्सव मोठ्या प्रमाणावर साजरा केला जातो.

3. मकर संक्रांतीच्या पूर्वसंध्येला, लोक आग पेटवून त्यात रेवडी, शेंगदाणे, तीळ गूळ, नवीन पीक इत्यादी अर्पण करून उत्सव साजरा करतात.

4. मकर संक्रांतीच्या दिवशी गायींना हिरवा चारा देण्याचीही परंपरा आहे.

5. मकर संक्रांतीच्या दिवशी सूर्याला अर्घ्य देण्याची आणि विष्णूची पूजा करण्यासोबतच शनिदेवाची पूजा करण्याची परंपरा आहे.

6. मकर संक्रांतीच्या निमित्ताने देशातील अनेक शहरांमध्ये मेळ्यांचे आयोजन केले जाते.

7. मकर संक्रांतीच्या दिवशी तीर्थयात्रा, नदीस्नान आणि दानधर्मासोबत पितरांना अर्पण करण्याची परंपरा आहे.