मातामह श्राद्ध म्हणजे काय? कोण, कधी आणि कशा प्रकारे करतात?

मातामह श्राद्ध हा हिंदू धर्मातील एक महत्त्वाचा विधी आहे, जो पितृपक्षात (श्राद्धपक्षात) आपल्या मातृवंशातील (आईच्या बाजूच्या) पितरांचा, विशेषतः मातामह (आईचे वडील), मातामही (आईची आई) आणि त्यांच्या वंशजांचा स्मरणार्थ आणि त्यांच्या आत्म्याच्या शांतीसाठी केला जातो. हिंदू धर्मात पितरांचे स्मरण आणि त्यांच्यासाठी श्राद्ध करणे हे आत्म्याच्या तृप्तीसाठी आणि पितृऋण फेडण्यासाठी महत्त्वाचे मानले जाते. मातामह श्राद्ध हे विशेषतः मातृवंशाच्या पितरांना समर्पित आहे, कारण सामान्यतः श्राद्ध हे वडिलांच्या वंशातील पितरांसाठी केले जाते, पण मातृवंशाच्या पितरांचाही आदर करणे आवश्यक आहे.

मातामह श्राद्ध कोणत्या दिवशी करतात?

मातामह श्राद्ध आश्विन कृष्ण पक्षातील प्रतिपदा तिथीला केले जाते, कारण ही तिथी मातृवंशाच्या पितरांना समर्पित मानली जाते. याला आजी पाडवा देखील म्हणतात.

मातामह श्राद्ध कसे करतात?

मातामह श्राद्धाची प्रक्रिया ही सामान्य श्राद्धाप्रमाणेच असते, फक्त यात मातृवंशाच्या पितरांचे स्मरण केले जाते. खालीलप्रमाणे ही प्रक्रिया केली जाते:

संकल्प आणि तयारी:

श्राद्ध करणारी व्यक्ती सकाळी स्नान करून स्वच्छ वस्त्र परिधान करते. श्राद्धासाठी शुद्ध आणि सात्विक सामग्री तयार केली जाते, जसे की तांदूळ, दूध, तूप, साखर, फळे, आणि पंचामृत. श्राद्धस्थान स्वच्छ करून तिथे आसन पसरले जाते. पूजेसाठी पितरांचे स्मरण करण्यासाठी पिंड तयार करण्याची तयारी केली जाते.

मातामह श्राद्धासाठी ब्राह्मणाला आमंत्रित केले जाते, जे पितरांचे प्रतिनिधी म्हणून पूजेत सहभागी होतात. काही ठिकाणी, जर ब्राह्मण उपलब्ध नसतील, तर स्वतःच श्राद्धाचे विधी केले जाऊ शकतात.

तर्पण आणि पिंडदान:

मातामह, मातामही आणि मातृवंशातील इतर पितरांचे नाव घेऊन तर्पण केले जाते. यात पाणी, तीळ, आणि कुश यांचा उपयोग होतो. पिंडदान हा श्राद्धाचा महत्त्वाचा भाग आहे. तांदळाचे पिंड तयार करून त्यावर दूध, तूप आणि मध टाकले जाते आणि पितरांना अर्पण केले जाते. यावेळी मंत्रांचा जप केला जातो, जसे की "ॐ मातामहाय नमः" किंवा संबंधित पितरांचे नाव घेऊन मंत्रोच्चार.

भोजन आणि दान:

श्राद्धानंतर ब्राह्मणांना सात्विक भोजन दिले जाते. यात खीर, पुरी, भाज्या, आणि दाल-भात यासारखे पदार्थ असतात. दानधर्म केला जातो, जसे की अन्न, वस्त्र, तीळ, आणि दक्षिणा देणे. यामुळे पितरांना तृप्ती मिळते असे मानले जाते.

महत्त्व आणि फायदे:

मातामह श्राद्ध केल्याने मातृवंशाच्या पितरांना शांती मिळते आणि त्यांचे आशीर्वाद प्राप्त होतात. 

यामुळे कुटुंबात सुख, समृद्धी आणि शांती येते असे मानले जाते.

पितृदोष किंवा मातृवंशाशी संबंधित दोष दूर होण्यास मदत होते.

जर तुम्हाला याबाबत अधिक विशिष्ट माहिती हवी असेल किंवा तुमच्या परंपरेनुसार विधी कसा करावा याबाबत मार्गदर्शन हवे असेल, तर स्थानिक पंडित किंवा ज्येष्ठ व्यक्तींशी संपर्क साधणे उचित ठरेल.