ज्ञानेश्वरी अध्याय तेरावा

॥ ॐ श्री परमात्मने नमः ॥

॥ अथ श्रीमद्भगवद्गीता ॥

। अथ त्रयोदशोऽध्यायः - अध्याय तेरावा । ।

। क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोगः ।

आत्मरूप गणेशु केलिया स्मरण । सकळ विद्यांचें अधिकरण ।

तेचि वंदूं श्रीचरण । श्रीगुरूंचे ॥ १ ॥

जयांचेनि आठवें । शब्दसृष्टि आंगवे ।

सारस्वत आघवें । जिव्हेसि ये ॥ २ ॥

वक्तृत्वा गोडपणें । अमृतातें पारुखें म्हणे ।

रस होती वोळंगणें । अक्शरांसी ॥ ३ ॥

भावाचें अवतरण । अवतरविती खूण ।

हाता चढे संपूर्ण । तत्त्वभेद ॥ ४ ॥

श्रीगुरूंचे पाय । जैं हृदय गिंवसूनि ठाय ।

तैं येवढें भाग्य होय । उन्मेखासी ॥ ५ ॥

ते नमस्कारूनि आतां । जो पितामहाचा पिता ।

लक्ष्मीयेचा भर्ता । ऐसें म्हणे ॥ ६ ॥

श्रीभगवानुवाच ।

इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते ।

एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः ॥ १॥

तरी पार्था परिसिजे । देह हें क्षेत्र म्हणिजे ।

जो हें जाणे तो बोलिजे । क्षेत्रज्ञु एथें ॥ ७ ॥

क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत ।

क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ञानं मतं मम ॥ २॥

तरि क्षेत्रज्ञु जो एथें । तो मीचि जाण निरुतें ।

जो सर्व क्षेत्रांतें । संगोपोनि असे ॥ ८ ॥

क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञातें । जाणणें जें निरुतें ।

ज्ञान ऐसें तयातें । मानूं आम्ही ॥ ९ ॥

तत् क्षेत्रं यच्च यादृक्च यद्विकारि यतश्च यत् ।

स च यो यत्प्रभावश्च तत् समासेन मे श्रुणु ॥ ३॥

तरि क्षेत्रज्ञु जो एथें । तो मीचि जाण निरुतें ।

जो सर्व क्षेत्रांतें । संगोपोनि असे ॥ ८ ॥

क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञातें । जाणणें जें निरुतें ।

ज्ञान ऐसें तयातें । मानूं आम्ही ॥ ९ ॥

ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् ।

ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः ॥ ४॥

एक म्हणती हें स्थळ । जीवाचेंचि समूळ ।

मग प्राण हें कूळ । तयाचें एथ ॥ २७ ॥

जे प्राणाचे घरीं । अंगें राबती भाऊ चारी ।

आणि मना ऐसा आवरी । कुळवाडीकरु ॥ २८ ॥

तयातें इंद्रियबैलांची पेटी । न म्हणे अंवसीं पाहाटीं ।

विषयक्षेत्रीं आटी । काढी भली ॥ २९ ॥

मग विधीची वाफ चुकवी । आणि अन्यायाचें बीज वाफवी ।

कुकर्माचा करवी । राबु जरी ॥ ३० ॥

तरी तयाचिसारिखें । असंभड पाप पिके ।

मग जन्मकोटी दुःखें । भोगी जीवु ॥ ३१ ॥

नातरी विधीचिये वाफे । सत्क्रिया बीज आरोपे ।

तरी जन्मशताचीं मापें । सुखचि मवीजे ॥ ३२ ॥

तंव आणिक म्हणती हें नव्हे । हें जिवाचेंचि न म्हणावें ।

आमुतें पुसा आघवें । क्शेत्राचें या ॥ ३३ ॥

अहो जीवु एथ उखिता । वस्तीकरु वाटे जातां ।

आणि प्राणु हा बलौता । म्हणौनि जागे ॥ ३४ ॥

अनादि जे प्रकृती । सांख्य जियेतें गाती ।

क्षेत्र हे वृत्ती । तियेची जाणा ॥ ३५ ॥

आणि इयेतेंचि आघवा । आथी घरमेळावा ।

म्हणौनि ते वाहिवा । घरीं वाहे ॥ ३६ ॥

वाह्याचिये रहाटी । जे कां मुद्दल तिघे इये सृष्टीं ।

ते इयेच्याचि पोटीं । जहाले गुण ॥ ३७ ॥

रजोगुण पेरी । तेतुलें सत्त्व सोंकरी ।

मग एकलें तम करी । संवगणी ॥ ३८ ॥

रचूनि महत्तत्त्वाचें खळें । मळी एके काळुगेनि पोळें ।

तेथ अव्यक्ताची मिळे । सांज भली ॥ ३९ ॥

तंव एकीं मतिवंतीं । या बोलाचिया खंतीं ।

म्हणितलें या ज्ञप्ती । अर्वाचीना ॥ ४० ॥

हां हो परतत्त्वाआंतु । कें प्रकृतीची मातु ।

हा क्षेत्र वृत्तांतु । उगेंचि आइका ॥ ४१ ॥

शून्यसेजेशालिये । सुलीनतेचिये तुळिये ।

निद्रा केली होती बळियें । संकल्पें येणें ॥ ४२ ॥

तो अवसांत चेइला । उद्यमीं सदैव भला ।

म्हणौनि ठेवा जोडला । इच्छावशें ॥ ४३ ॥

निरालंबींची वाडी । होती त्रिभुवनायेवढी ।

हे तयाचिये जोडी । रूपा आली ॥ ४४ ॥

मग महाभूतांचें एकवाट । सैरा वेंटाळूनि भाट ।

भूतग्रामांचे आघाट । चिरिले चारी ॥ ४५ ॥

यावरी आदी । पांचभूतिकांची मांदी ।

बांधली प्रभेदीं । पंचभूतिकीं ॥ ४६ ॥

कर्माकर्माचे गुंडे । बांध घातले दोहींकडे ।

नपुंसकें बरडें । रानें केलीं ॥ ४७ ॥

तेथ येरझारेलागीं । जन्ममृत्यूची सुरंगी ।

सुहाविली निलागी । संकल्पें येणें ॥ ४८ ॥

मग अहंकारासि एकलाधी । करूनि जीवितावधी ।

वहाविलें बुद्धि । चराचर ॥ ४९ ॥

यापरी निराळीं । वाढे संकल्पाची डाहाळी ।

म्हणौनि तो मुळीं । प्रपंचा यया ॥ ५० ॥

यापरी मत्तमुगुतकीं । तेथ पडिघायिलें आणिकीं ।

म्हणती हां हो विवेकीं । कैसें तुम्ही ॥ ५१ ॥

परतत्त्वाचिया गांवीं । संकल्पसेज देखावी ।

तरी कां पां न मनावी । प्रकृति तयाची ? ॥ ५२ ॥

परि असो हें नव्हे । तुम्ही या न लगावें ।

आतांचि हें आघवें । सांगिजैल ॥ ५३ ॥

तरी आकाशीं कवणें । केलीं मेघाचीं भरणें ।

अंतरिक्ष तारांगणें । धरी कवण ? ॥ ५४ ॥

गगनाचा तडावा । कोणें वेढिला केधवां ।

पवनु हिंडतु असावा । हें कवणाचें मत ? ॥ ५५ ॥

रोमां कवण पेरी । सिंधू कवण भरी ।

पर्जन्याचिया करी । धारा कवण ? ॥ ५६ ॥

तैसें क्षेत्र हें स्वभावें । हे वृत्ती कवणाची नव्हे ।

हें वाहे तया फावे । येरां तुटे ॥ ५७ ॥

तंव आणिकें एकें । क्षोभें म्हणितलें निकें ।

तरी भोगिजे एकें । काळें केवीं हें ? ॥ ५८ ॥

तरी ययाचा मारु । देखताति अनिवारु ।

परी स्वमतीं भरु । अभिमानियां ॥ ५९ ॥

हें जाणों मृत्यु रागिटा । सिंहाडयाचा दरकुटा ।

परी काय वांजटा । पूरिजत असे ? ॥ ६० ॥

महाकल्पापरौतीं । कव घालूनि अवचितीं ।

सत्यलोकभद्रजाती । आंगीं वाजे ॥ ६१ ॥

लोकपाळ नित्य नवे । दिग्गजांचे मेळावे ।

स्वर्गींचिये आडवे । रिगोनि मोडी ॥ ६२ ॥

येर ययाचेनि अंगवातें । जन्ममृत्यूचिये गर्तें ।

निर्जिवें होऊनि भ्रमतें । जीवमृगें ॥ ६३ ॥

न्याहाळीं पां केव्हडा । पसरलासे चवडा ।

जो करूनियां माजिवडा । आकारगजु ॥ ६४ ॥

म्हणौनि काळाची सत्ता । हाचि बोलु निरुता ।

ऐसे वाद पंडुसुता । क्षेत्रालागीं ॥ ६५ ॥

हे बहु उखिविखी । ऋषीं केली नैमिषीं ।

पुराणें इयेविषीं । मतपत्रिका ॥ ६६ ॥

अनुष्टुभादि छंदें । प्रबंधीं जें विविधें ।

ते पत्रावलंबन मदें । करिती अझुनी ॥ ६७ ॥

वेदींचें बृहत्सामसूत्र । जें देखणेपणें पवित्र ।

परी तयाही हें क्षेत्र । नेणवेचि ॥ ६८ ॥

आणीक आणीकींही बहुतीं । महाकवीं हेतुमंतीं ।

ययालागीं मती । वेंचिलिया ॥ ६९ ॥

परी ऐसें हें एवढें । कीं अमुकेयाचेंचि फुडें ।

हें कोणाही वरपडें । होयचिना ॥ ७० ॥

आतां यावरी जैसें । क्षेत्र हें असे ।

तुज सांगों तैसें । साद्यंतु गा ॥ ७१ ॥

महाभूतान्यहंकारो बुद्धिरव्यक्तमेव च ।

इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः ॥ ५॥

इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं संघातश्चेतना धृतिः ।

एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ॥ ६॥

तरि महाभूतपंचकु । आणि अहंकारु एकु ।

बुद्धि अव्यक्त दशकु । इंद्रियांचा ॥ ७२ ॥

मन आणीकही एकु । विषयांचा दशकु ।

सुख दुःख द्वेषु । संघात इच्छा ॥ ७३ ॥

आणि चेतना धृती । एवं क्षेत्रव्यक्ती ।

सांगितली तुजप्रती । आघवीची ॥ ७४ ॥

आतां महाभूतें कवणें । कवण विषयो कैसीं करणे ।

हें वेगळालेपणें । एकैक सांगों ॥ ७५ ॥

तरी पृथ्वी आप तेज । वायु व्योम इयें तुज ।

सांगितलीं बुझ । महाभूतें पांचें ॥ ७६ ॥

आणि जागतिये दशे । स्वप्न लपालें असे ।

नातरी अंवसे । चंद्र गूढु ॥ ७७ ॥

नाना अप्रौढबाळकीं । तारुण्य राहे थोकीं ।

कां न फुलतां कळिकीं । आमोदु जैसा ॥ ७८ ॥

किंबहुना काष्ठीं । वन्हि जेवीं किरीटी ।

तेवीं प्रकृतिचिया पोटीं । गोप्यु जो असे ॥ ७९ ॥

जैसा ज्वरु धातुगतु । अपथ्याचें मिष पहातु ।

मग जालिया आंतु । बाहेरी व्यापी ॥ ८० ॥

तैसी पांचांही गांठीं पडे । जैं देहाकारु उघडे ।

तैं नाचवी चहूंकडे । तो अहंकारु गा ॥ ८१ ॥

नवल अहंकाराची गोठी । विशेषें न लगे अज्ञानापाठीं ।

सज्ञानाचे झोंबे कंठीं । नाना संकटीं नाचवी ॥ ८२ ॥

आतां बुद्धि जे म्हणिजे । ते ऐशियां चिन्हीं जाणिजे ।

बोलिलें यदुराजें । तें आइकें सांगों ॥ ८३ ॥

तरी कंदर्पाचेनि बळें । इंद्रियवृत्तीचेनि मेळें ।

विभांडूनि येती पाळे । विषयांचे ॥ ८४ ॥

तो सुखदुःखांचा नागोवा । जेथ उगाणों लागे जीवा ।

तेथ दोहींसी बरवा । पाडु जे धरी ॥ ८५ ॥

हें सुख हें दुःख । हें पुण्य हें दोष ।

कां हें मैळ हें चोख । ऐसें जे निवडी ॥ ८६ ॥

जिथे अधमोत्तम सुझे । जिये सानें थोर बुझे ।

जिया दिठी पारखिजे । विषो जीवें ॥ ८७ ॥

जे तेजतत्त्वांची आदी । जे सत्त्वगुणाची वृद्धी ।

जे आत्मया जीवाची संधी । वसवीत असे जे ॥ ८८ ॥

अर्जुना ते गा जाण । बुद्धि तूं संपूर्ण ।

आतां आइकें वोळखण । अव्यक्ताची ॥ ८९ ॥

पैं सांख्यांचिया सिद्धांतीं । प्रकृती जे महामती ।

तेचि एथें प्रस्तुतीं । अव्यक्त गा ॥ ९० ॥

आणि सांख्ययोगमतें । प्रकृती परिसविली तूंतें ।

ऐसी दोहीं परीं जेथें । विवंचिली ॥ ९१ ॥

तेथ दुजी जे जीवदशा । तिये नांव वीरेशा ।

येथ अव्यक्त ऐसा । पर्यावो हा ॥ ९२ ॥

तऱ्ही पाहालया रजनी । तारा लोपती गगनीं ।

कां हारपें अस्तमानीं । भूतक्रिया ॥ ९३ ॥

नातरी देहो गेलिया पाठीं । देहादिक किरीटी ।

उपाधि लपे पोटीं । कृतकर्माच्या ॥ ९४ ॥

कां बीजमुद्रेआंतु । थोके तरु समस्तु ।

कां वस्त्रपणे तंतु- । दशे राहे ॥ ९५ ॥

तैसे सांडोनियां स्थूळधर्म । महाभूतें भूतग्राम ।

लया जाती सूक्ष्म । होऊनि जेथे ॥ ९६ ॥

अर्जुना तया नांवें । अव्यक्त हें जाणावें ।

आतां आइकें आघवें । इंद्रियभेद ॥ ९७ ॥

तरी श्रवण नयन । त्वचा घ्राण रसन ।

इयें जाणें ज्ञान- । करणें पांचें ॥ ९८ ॥

इये तत्त्वमेळापंकीं । सुखदुःखांची उखिविखी ।

बुद्धि करिते मुखीं । पांचें इहीं ॥ ९९ ॥

मग वाचा आणि कर । चरण आणि अधोद्वार ।

पायु हे प्रकार । पांच आणिक ॥ १०० ॥

कर्मेंद्रियें म्हणिपती । तीं इयें जाणिजती ।

आइकें कैवल्यपती । सांगतसे ॥ १०१ ॥

पैं प्राणाची अंतौरी । क्रियाशक्ति जे शरीरीं ।

तियेचि रिगिनिगी द्वारीं । पांचे इहीं ॥ १०२ ॥

एवं दाहाही करणें । सांगितलीं देवो म्हणे ।

परिस आतां फुडेपणें । मन तें ऐसें ॥ १०३ ॥

जें इंद्रियां आणि बुद्धि । माझारिलिये संधीं ।

रजोगुणाच्या खांदीं । तरळत असे ॥ १०४ ॥

नीळिमा अंबरीं । कां मृगतृष्णालहरी ।

तैसें वायांचि फरारी । वावो जाहलें ॥ १०५ ॥

आणि शुक्रशोणिताचा सांधा । मिळतां पांचांचा बांधा ।

वायुतत्त्व दशधा । एकचि जाहलें ॥ १०६ ॥

मग तिहीं दाहे भागीं । देहधर्माच्या खैवंगीं ।

अधिष्ठिलें आंगीं । आपुलाल्या ॥ १०७ ॥

तेथ चांचल्य निखळ । एकलें ठेलें निढाळ ।

म्हणौनि रजाचें बळ । धरिलें तेणें ॥ १०८ ॥

तें बुद्धीसि बाहेरी । अहंकाराच्या उरावरी ।

ऐसां ठायीं माझारीं । बळियावलें ॥ १०९ ॥

वायां मन हें नांव । एऱ्हवीं कल्पनाचि सावेव ।

जयाचेनि संगें जीव- । दशा वस्तु ॥ ११० ॥

जें प्रवृत्तीसि मूळ । कामा जयाचे बळ ।

जें अखंड सूये छळ । अहंकारासी ॥ १११ ॥

जें इच्छेतें वाढवी । आशेतें चढवी ।

जें पाठी पुरवी । भयासि गा ॥ ११२ ॥

द्वैत जेथें उठी । अविद्या जेणें लाठी ।

जें इंद्रियांतें लोटी । विषयांमजी ॥ ११३ ॥

संकल्पें सृष्टी घडी । सवेंचि विकल्पूनि मोडी ।

मनोरथांच्या उतरंडी । उतरी रची ॥ ११४ ॥

जें भुलीचें कुहर । वायुतत्त्वाचें अंतर ।

बुद्धीचें द्वार । झाकविलें जेणें ॥ ११५ ॥

तें गा किरीटी मन । या बोला नाहीं आन ।

आतां विषयाभिधान । भेदू आइकें ॥ ११६ ॥

तरी स्पर्शु आणि शब्दु । रूप रसु गंधु ।

हा विषयो पंचविधु । ज्ञानेंद्रियांचा ॥ ११७ ॥

इहीं पांचैं द्वारीं । ज्ञानासि धांव बाहेरी ।

जैसा कां हिरवे चारीं । भांबावे पशु ॥ ११८ ॥

मग स्वर वर्ण विसर्गु । अथवा स्वीकार त्यागु ।

संक्रमण उत्सर्गु । विण्मूत्राचा ॥ ११९ ॥

हे कर्मेंद्रियांचे पांच । विषय गा साच ।

जे बांधोनियां माच । क्रिया धांवे ॥ १२० ॥

ऐसे हे दाही । विषय गा इये देहीं ।

आतां इच्छा तेही । सांगिजैल ॥ १२१ ॥

तरि भूतलें आठवे । कां बोलें कान झांकवे ।

ऐसियावरि चेतवे । जे गा वृत्ती ॥ १२२ ॥

इंद्रियाविषयांचिये भेटी- । सरसीच जे गा उठी ।

कामाची बाहुटी । धरूनियां ॥ १२३ ॥

जियेचेनि उठिलेपणें । मना सैंघ धावणें ।

न रिगावें तेथ करणें । तोंडें सुती ॥ १२४ ॥

जिये वृत्तीचिया आवडी । बुद्धी होय वेडी ।

विषयां जिया गोडी । ते गा इच्छा ॥ १२५ ॥

आणी इच्छिलिया सांगडें । इंद्रियां आमिष न जोडे ।

तेथ जोडे ऐसा जो डावो पडे । तोचि द्वेषु ॥ १२६ ॥

आतां यावरी सुख । तें एवंविध देख ।

जेणें एकेंचि अशेख । विसरे जीवु ॥ १२७ ॥

मना वाचे काये । जें आपुली आण वाये ।

देहस्मृतीची त्राये । मोडित जें ये ॥ १२८ ॥

जयाचेनि जालेपणें । पांगुळा होईजे प्राणें ।

सात्त्विकासी दुणें । वरीही लाभु ॥ १२९ ॥

कां आघवियाचि इंद्रियवृत्ती । हृदयाचिया एकांतीं ।

थापटूनि सुषुप्ती । आणी जें गा ॥ १३० ॥

किंबहुना सोये । जीव आत्मयाची लाहे ।

तेथ जें होये । तया नाम सुख ॥ १३१ ॥

आणि ऐसी हे अवस्था । न जोडतां पार्था ।

जें जीजे तेंचि सर्वथा । दुःख जाणे ॥ १३२ ॥

तें मनोरथसंगें नव्हे । एऱ्हवीं सिद्धी गेलेंचि आहे ।

हे दोनीचि उपाये । सुखदुःखासी ॥ १३३ ॥

आतां असंगा साक्षिभूता । देहीं चैतन्याची जे सत्ता ।

तिये नाम पंडुसुता । चेतना येथें ॥ १३४ ॥

जे नखौनि केशवरी । उभी जागे शरीरीं ।

जे तिहीं अवस्थांतरी । पालटेना ॥ १३५ ॥

मनबुद्ध्यादि आघवीं । जियेचेनि टवटवीं ।

प्रकृतिवनमाधवीं । सदांचि जे ॥ १३६ ॥

जडाजडीं अंशीं । राहाटे जे सरिसी ।

ते चेतना गा तुजसी । लटिकें नाहीं ॥ १३७ ॥

पैं रावो परिवारु नेणे । आज्ञाचि परचक्र जिणे ।

कां चंद्राचेनि पूर्णपणें । सिंधू भरती ॥ १३८ ॥

नाना भ्रामकाचें सन्निधान । लोहो करी सचेतन ।

कां सूर्यसंगु जन । चेष्टवी गा ॥ १३९ ॥

अगा मुख मेळेंविइण । पिलियाचें पोषण ।

करी निरीक्षण । कूर्मी जेवीं ॥ १४० ॥

पार्था तियापरी । आत्मसंगती इये शरीरीं ।

सजीवत्वाचा करी । उपेगु जडा ॥ ४१ ॥

मग तियेतें चेतना । म्हणिपे पैं अर्जुना ।

आतां धृतिविवंचना । भेदु आइक ॥ १४२ ॥

तरी भूतां परस्परें । उघड जाति स्वभाववैरें ।

नव्हे पृथ्वीतें नीरें । न नाशिजे ? ॥ १४३ ॥

नीरातें आटी तेज । तेजा वायूसि झुंज ।

आणि गगन तंव सहज । वायू भक्षी ॥ १४४ ॥

तेवींचि कोणेही वेळे । आपण कायिसयाही न मिळे ।

आंतु रिगोनि वेगळें । आकाश हें ॥ १४५ ॥

ऐसीं पांचही भूतें । न साहती एकमेकांतें ।

कीं तियेंही ऐक्यातें । देहासी येती ॥ १४६ ॥

द्वंद्वाची उखिविखी । सोडूनि वसती एकीं ।

एकेकातें पोखी । निजगुणें गा ॥ १४७ ॥

ऐसें न मिळे तयां साजणें । चळे धैर्यें जेणें ।

तयां नांव म्हणें । धृती मी गा ॥ १४८ ॥

आणि जीवेंसी पांडवा । या छत्तिसांचा मेळावा ।

तो हा एथ जाणावा । संघातु पैं गा ॥ १४९ ॥

एवं छत्तीसही भेद । सांगितले तुज विशद ।

यया येतुलियातें प्रसिद्ध । क्षेत्र म्हणिजे ॥ १५० ॥

रथांगांचा मेळावा । जेवीं रथु म्हणिजे पांडवा ।

कां अधोर्ध्व अवेवां । नांव देहो ॥ १५१ ॥

करीतुरंगसमाजें । सेना नाम निफजे ।

कां वाक्यें म्हणिपती पुंजे । अक्षरांचे ॥ १५२ ॥

कां जळधरांचा मेळा । वाच्य होय आभाळा ।

नाना लोकां सकळां । नाम जग ॥ १५३ ॥

कां स्नेहसूत्रवन्ही । मेळु एकिचि स्थानीं ।

धरिजे तो जनीं । दीपु होय ॥ १५४ ॥

तैसीं छत्तीसही इयें तत्त्वें । मिळती जेणें एकत्वें ।

तेणें समूह परत्वें । क्षेत्र म्हणिपे ॥ १५५ ॥

आणि वाहतेनि भौतिकें । पाप पुण्य येथें पिके ।

म्हणौनि आम्ही कौतुकें । क्षेत्र म्हणों ॥ १५६ ॥

आणि एकाचेनि मतें । देह म्हणती ययातें ।

परी असो हें अनंतें । नामें यया ॥ १५७ ॥

पैं परतत्त्वाआरौतें । स्थावराआंतौतें ।

जें कांहीं होतें जातें । क्षेत्रचि हें ॥ १५८ ॥

परि सुर नर उरगीं । घडत आहे योनिविभागीं ।

तें गुणकर्मसंगीं । पडिलें सातें ॥ १५९ ॥

हेचि गुणविवंचना । पुढां म्हणिपैल अर्जुना ।

प्रस्तुत आतां तुज ज्ञाना । रूप दावूं ॥ १६० ॥

क्षेत्र तंव सविस्तर । सांगितलें सविकार ।

म्हणौनि आतां उदार । ज्ञान आइकें ॥ १६१ ॥

जया ज्ञानालागीं । गगन गिळिताती योगी ।

स्वर्गाची आडवंगी । उमरडोनि ॥ १६२ ॥

न करिती सिद्धीची चाड । न धरिती ऋद्धीची भीड ।

योगा{ऐ}सें दुवाड । हेळसिती ॥ १६३ ॥

तपोदुर्गें वोलांडित । क्रतुकोटि वोवांडित ।

उलथूनि सांडित । कर्मवल्ली ॥ १६४ ॥

नाना भजनमार्गी । धांवत उघडिया आंगीं ।

एक रिगताति सुरंगीं । सुषुम्नेचिये ॥ १६५ ॥

ऐसी जिये ज्ञानीं । मुनीश्वरांची उतान्ही ।

वेदतरूच्या पानोवानीं । हिंडताती ॥ १६६ ॥

देईल गुरुसेवा । इया बुद्धि पांडवा ।

जन्मशतांचा सांडोवा । टाकित जे ॥ १६७ ॥

जया ज्ञानाची रिगवणी । अविद्ये उणें आणी ।

जीवा आत्मया बुझावणी । मांडूनि दे ॥ १६८ ॥

जें इंद्रियांचीं द्वारें आडी । प्रवृत्तीचे पाय मोडी ।

जें दैन्यचि फेडी । मानसाचें ॥ १६९ ॥

द्वैताचा दुकाळु पाहे । साम्याचें सुयाणें होये ।

जया ज्ञानाची सोये । ऐसें करी ॥ १७० ॥

मदाचा ठावोचि पुसी । जें महामोहातें ग्रासी ।

नेदी आपपरु ऐसी । भाष उरों ॥ १७१ ॥

जें संसारातें उन्मूळी । संकल्पपंकु पाखाळी ।

अनावरातें वेंटाळी । ज्ञेयातें जें ॥ १७२ ॥

जयाचेनि जालेपणें । पांगुळा होईजे प्राणें ।

जयाचेनि विंदाणें । जग हें चेष्टें ॥ १७३ ॥

जयाचेनि उजाळें । उघडती बुद्धीचे डोळे ।

जीवु दोंदावरी लोळे । आनंदाचिया ॥ १७४ ॥

ऐसें जें ज्ञान । पवित्रैकनिधान ।

जेथ विटाळलें मन । चोख कीजे ॥ १७५ ॥

आत्मया जीवबुद्धी । जे लागली होती क्षयव्याधी ।

ते जयाचिये सन्निधी । निरुजा कीजे ॥ १७६ ॥

तें अनिरूप्य कीं निरूपिजे । ऐकतां बुद्धी आणिजे ।

वांचूनि डोळां देखिजे । ऐसें नाहीं ॥ १७७ ॥

मग तेचि इये शरीरीं । जैं आपुला प्रभावो करी ।

तैं इंद्रियांचिया व्यापारीं । डोळांहि दिसे ॥ १७८ ॥

पैं वसंताचें रिगवणें । झाडांचेनि साजेपणें ।

जाणिजे तेवीं करणें । सांगती ज्ञान ॥ १७९ ॥

अगा वृक्षासि पाताळीं । जळ सांपडे मुळीं ।

तें शाखांचिये बाहाळीं । बाहेर दिसे ॥ १८० ॥

कां भूमीचें मार्दव । सांगे कोंभाची लवलव ।

नाना आचारगौरव । सुकुलीनाचें ॥ १८१ ॥

अथवा संभ्रमाचिया आयती । स्नेहो जैसा ये व्यक्तिइ ।

कां दर्शनाचिये प्रशस्तीं । पुण्यपुरुष ॥ १८२ ॥

नातरी केळीं कापूर जाहला । जेवीं परिमळें जाणों आला ।

कां भिंगारीं दीपु ठेविला । बाहेरी फांके ॥ १८३ ॥

तैसें हृदयींचेनि ज्ञानें । जियें देहीं उमटती चिन्हें ।

तियें सांगों आतां अवधानें । चागें आइक ॥ १८४ ॥

अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् ।

आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ॥ ७॥

तरी कवणेही विषयींचें । साम्य होणें न रुचे ।

संभावितपणाचें । वोझे जया ॥ १८५ ॥

आथिलेचि गुण वानितां । मान्यपणें मानितां ।

योग्यतेचें येतां । रूप आंगा ॥ १८६ ॥

तैं गजबजों लागे कैसा । व्याधें रुंधला मृगु जैसा ।

कां बाहीं तरतां वळसा । दाटला जेवीं ॥ १८७ ॥

पार्था तेणें पाडें । सन्मानें जो सांकडे ।

गरिमेतें आंगाकडे । येवोंचि नेदी ॥ १८८ ॥

पूज्यता डोळां न देखावी । स्वकीर्ती कानीं नायकावी ।

हा अमुका ऐसी नोहावी । सेचि लोकां ॥ १८९ ॥

तेथ सत्काराची कें गोठी । कें आदरा देईल भेटी ।

मरणेंसीं साटी । नमस्कारितां ॥ १९० ॥

वाचस्पतीचेनि पाडें । सर्वज्ञता तरी जोडे ।

परी वेडिवेमाजीं दडे । महमेभेणें ॥ १९१ ॥

चातुर्य लपवी । महत्त्व हारवी ।

पिसेपण मिरवी । आवडोनि ॥ १९२ ॥

लौकिकाचा उद्वेगु । शास्त्रांवरी उबगु ।

उगेपणीं चांगु । आथी भरु ॥ १९३ ॥

जगें अवज्ञाचि करावी । संबंधीं सोयचि न धरावी ।

ऐसी ऐसी जीवीं । चाड बहु ॥ १९४ ॥

तळौटेपण बाणे । आंगीं हिणावो खेवणें ।

तें तेंचि करणें । बहुतकरुनी ॥ १९५ ॥

हा जीतु ना नोहे । लोक कल्पी येणें भावें ।

तैसें जिणें होआवें । ऐसी आशा ॥ १९६ ॥

पै चालतु कां नोहे । कीं वारेनि जातु आहे ।

जना ऐसा भ्रमु जाये । तैसें होईजे ॥ १९७ ॥

माझें असतेपण लोपो । नामरूप हारपो ।

मज झणें वासिपो । भूतजात ॥ १९८ ॥

ऐसीं जयाचीं नवसियें । जो नित्य एकांता जातु जाये ।

नामेंचि जो जिये । विजनाचेनि ॥ १९९ ॥

वायू आणि तया पडे । गगनेंसीं बोलों आवडे ।

जीवें प्राणें झाडें । पढियंतीं जया ॥ २०० ॥

किंबहुना ऐसीं । चिन्हें जया देखसी ।

जाण तया ज्ञानेंसीं । शेज जाहली ॥ २०१ ॥

पैं अमानित्व पुरुषीं । तें जाणावें इहीं मिषीं ।

आतां अदंभाचिया वोळखीसी । सौरसु देवों ॥ २०२ ॥

तरी अदंभित्व ऐसें । लोभियाचें मन जैसें ।

जीवु जावो परी नुमसे । ठेविला ठावो ॥ २०३ ॥

तयापरी किरीटी । पडिलाही प्राणसंकटीं ।

तरी सुकृत न प्रकटी । आंगें बोलें ॥ २०४ ॥

खडाणें आला पान्हा । पळवी जेवीं अर्जुना ।

कां लपवी पण्यांगना । वडिलपण ॥ २०५ ॥

आढ्यु आतुडे आडवीं । मग आढ्यता जेवीं हारवी ।

नातरी कुळवधू लपवी । अवेवांतें ॥ २०६ ॥

नाना कृषीवळु आपुलें । पांघुरवी पेरिलें ।

तैसें झांकी निपजलें । दानपुण्य ॥ २०७ ॥

वरिवरी देहो न पूजी । लोकांतें न रंजी ।

स्वधर्मु वाग्ध्वजीं । बांधों नेणे ॥ २०८ ॥

परोपकारु न बोले । न मिरवी अभ्यासिलें ।

न शके विकूं जोडलें । स्फीतीसाठीं ॥ २०९ ॥

शरीर भोगाकडे । पाहतां कृपणु आवडे ।

एऱ्हवीं धर्मविषयीं थोडें । बहु न म्हणे ॥ २१० ॥

घरीं दिसे सांकड । देहींची आयती रोड ।

परी दानीं जया होड । सुरतरूसीं ॥ २११ ॥

किंबहुना स्वधर्मीं थोरु । अवसरीं उदारु ।

आत्मचर्चे चतुरु । एऱ्हवी वेडा ॥ २१२ ॥

केळीचें दळवाडें । हळू पोकळ आवडे ।

परी फळोनियां गाढें । रसाळ जैसें ॥ २१३ ॥

कां मेघांचें आंग झील । दिसे वारेनि जैसें जाईल ।

परी वर्षती नवल । घनवट तें ॥ २१४ ॥

तैसा जो पूर्णपणीं । पाहतां धाती आयणी ।

एऱ्हवीं तरी वाणी । तोचि ठावो ॥ २१५ ॥

हें असो या चिन्हांचा । नटनाचु ठायीं जयाच्या ।

जाण ज्ञान तयाच्या । हातां चढें ॥ २१६ ॥

पैं गा अदंभपण । म्हणितलें तें हें जाण ।

आतां आईक खूण । अहिंसेची ॥ २१७ ॥

तरी अहिंसा बहुतीं परीं । बोलिली असे अवधारीं ।

आपुलालिया मतांतरीं । निरूपिली ॥ २१८ ॥

परी ते ऐसी देखा । जैशा खांडूनियां शाखा ।

मग तयाचिया बुडुखा । कूंप कीजे ॥ २१९ ॥

कां बाहु तोडोनि पचविजे । मग भूकेची पीडा राखिजे ।

नाना देऊळ मोडोनि कीजे । पौळी देवा ॥ २२० ॥

तैसी हिंसाचि करूनि अहिंसा । निफजविजे हा ऐसा ।

पैं पूर्वमीमांसा । निर्णो केला ॥ २२१ ॥

जे अवृष्टीचेनि उपद्रवें । गादलें विश्व आघवें ।

म्हणौनि पर्जन्येष्टी करावे । नाना याग ॥ २२२ ॥

तंव तिये इष्टीचिया बुडीं । पशुहिंसा रोकडी ।

मग अहिंसेची थडी । कैंची दिसे ? ॥ २२३ ॥

पेरिजे नुसधी हिंसा । तेथ उगवैल काय अहिंसा ? ।

परी नवल बापा धिंवसा । या याज्ञिकांचा ॥ २२४ ॥

आणि आयुर्वेदु आघवा । तो याच मोहोरा पांडवा ।

जे जीवाकारणें करावा । जीवघातु ॥ २२५ ॥

नाना रोगें आहाळलीं । लोळतीं भूतें देखिलीं ।

ते हिंसा निवारावया केली । चिकित्सा कां ॥ २२६ ॥

तंव ते चिकित्से पहिलें । एकाचे कंद खणविले ।

एका उपडविलें । समूळीं सपत्रीं ॥ २२७ ॥

एकें आड मोडविली । अजंगमाची खाल काढविली ।

एकें गर्भिणी उकडविली । पुटामाजीं ॥ २२८ ॥

अजातशत्रु तरुवरां । सर्वांगीं देवविल्या शिरा ।

ऐसे जीव घेऊनि धनुर्धरा । कोरडे केले ॥ २२९ ॥

आणि जंगमाही हात । लाऊनि काढिलें पित्त ।

मग राखिले शिणत । आणिक जीव ॥ २३० ॥

अहो वसतीं धवळारें । मोडूनि केलीं देव्हारें ।

नागवूनि वेव्हारें । गवांदी घातली ॥ २३१ ॥

मस्तक पांघुरविलें । तंव तळवटीं उघडें पडलें ।

घर मोडोनि केले । मांडव पुढें ॥ २३२ ॥

नाना पांघुरणें । जाळूनि जैसें तापणें ।

जालें आंगधुणें । कुंजराचें ॥ २३३ ॥

नातरी बैल विकूनि गोठा । पुंसा लावोनि बांधिजे गांठा ।

इया करणी कीं चेष्टा ? । काइ हसों ॥ २३४ ॥

एकीं धर्माचिया वाहणी । गाळूं आदरिलें पाणी ।

तंव गाळितया आहाळणीं । जीव मेले ॥ २३५॥

एक न पचवितीचि कण । इये हिंसेचे भेण ।

तेथ कदर्थले प्राण । तेचि हिंसा ॥ २३६ ॥

एवं हिंसाचि अहिंसा । कर्मकांडीं हा ऐसा ।

सिद्धांतु सुमनसा । वोळखें तूं ॥ २३७ ॥

पहिलें अहिंसेचें नांव । आम्हीं केलें जंव ।

तंव स्फूर्ति बांधली हांव । इये मती ॥ २३८ ॥

तरि कैसेनि इयेतें गाळावें । म्हणौनि पडिलें बोलावें ।

तेवींचि तुवांही जाणावें । ऐसा भावो ॥ २३९ ॥

बहुतकरूनि किरीटी । हाचि विषो इये गोठी ।

एऱ्हवी कां आडवाटीं । धाविजैल गा ? ॥ २४० ॥

आणि स्वमताचिया निर्धारा- । लागोनियां धनुर्धरा ।

प्राप्तां मतांतरां । निर्वेचु कीजे ॥ २४१ ॥

ऐसी हे अवधारीं । निरूपिती परी ।

आतां ययावरी । मुख्य जें गा ॥ २४२ ॥

तें स्वमत बोलिजैल । अहिंसे रूप किजैल ।

जेणें उठलिया आंतुल । ज्ञान दिसे ॥ २४३ ॥

परिइ तें अधिष्ठिलेनि आंगें । जाणिजे आचरतेनि बगें ।

जैसी कसवटी सांगे । वानियातें ॥ २४४ ॥

तैसें ज्ञानामनाचिये भेटी । सरिसेंचि अहिंसेचें बिंब उठी ।

तेंचि ऐसें किरीटी । परिस आतां ॥ २४४ ॥

तरी तरंगु नोलांडितु । लहरी पायें न फोडितु ।

सांचलु न मोडितु । पाणियाचा ॥ २४६ ॥

वेगें आणि लेसा । दिठी घालूनि आंविसा ।

जळीं बकु जैसा । पाउल सुये ॥ २४७ ॥

कां कमळावरी भ्रमर । पाय ठेविती हळुवार ।

कुचुंबैल केसर । इया शंका ॥ २४८ ॥

तैसे परमाणु पां गुंतले । जाणूनि जीव सानुले ।

कारुण्यामाजीं पाउलें । लपवूनि चाले ॥ २४९ ॥

ते वाट कृपेची करितु । ते दिशाचि स्नेह भरितु ।

जीवातळीं आंथरितु । आपुला जीवु ॥ २५० ॥

ऐसिया जतना । चालणें जया अर्जुना ।

हें अनिर्वाच्य परिमाणा । पुरिजेना ॥ २५१ ॥

पैं मोहाचेनि सांगडें । लासी पिलीं धरी तोंडें ।

तेथ दांतांचे आगरडे । लागती जैसे ॥ २५२ ॥

कां स्नेहाळु माये । तान्हयाची वास पाहे ।

तिये दिठी आहे । हळुवार जें ॥ २५३ ॥

नाना कमळदळें । डोलविजती ढाळें ।

तो जेणें पाडें बुबुळें । वारा घेपे ॥ २५४ ॥

तैसेनि मार्दवें पाय । भूमीवरी न्यसीतु जाय ।

लागती तेथ होय । जीवां सुख ॥ २५५ ॥

ऐसिया लघिमा चालतां । कृमि कीटक पंडुसुता ।

देखे तरी माघौता । हळूचि निघे ॥ २५६ ॥

म्हणे पावो धडफडील । तरी स्वामीची निद्रा मोडैल ।

रचलेपणा पडैल । झोती हन ॥ २५७ ॥

इया काकुळती । वाहणी घे माघौती ।

कोणेही व्यक्ती । न वचे वरी ॥ २५८ ॥

जीवाचेनि नांवें । तृणातेंही नोलांडवे ।

मग न लेखितां जावें । हे कें गोठी ?॥ २५९ ॥

मुंगिये मेरु नोलांडवे । मशका सिंधु न तरवे ।

तैसा भेटलियां न करवे । अतिक्रमु ॥ २६० ॥

ऐसी जयाची चाली । कृपाफळी फळा आली ।

देखसी जियाली । दया वाचे ॥ २६१ ॥

स्वयें श्वसणेंचि सुकुमार । मुख मोहाचें माहेर ।

माधुर्या जाहले अंकुर । दशन तैसे ॥ २६२ ॥

पुढां स्नेह पाझरे । माघां चालती अक्षरें ।

शब्द पाठीं अवतरे । कृपा आधीं ॥ २६३ ॥

तंव बोलणेंचि नाहीं । बोलों म्हणे जरी कांहीं ।

तरी बोल कोणाही । खुपेल कां ॥ २६४ ॥

बोलतां अधिकुही निघे । तरी कोण्हाही वर्मीं न लगे ।

आणि कोण्हासि न रिघे । शंका मनीं ॥ २६५ ॥

मांडिली गोठी हन मोडैल । वासिपैल कोणी उडैल ।

आइकोनिचि वोवांडिल । कोण्ही जरी ॥ २६६ ॥

तरी दुवाळी कोणा नोहावी । भुंवई कवणाची नुचलावी ।

ऐसा भावो जीवीं । म्हणौनि उगा ॥ २६७ ॥

मग प्रार्थिला विपायें । जरी लोभें बोलों जाये ।

तरी परिसतया होये । मायबापु ॥ २६८ ॥

कां नादब्रह्मचि मुसे आलें । कीं गंगापय असललें ।

पतिव्रते आलें । वार्धक्य जैसे ॥ २६९ ॥

तैसें साच आणि मवाळ । मितले आणि रसाळ ।

शब्द जैसे कल्लोळ । अमृताचे ॥ २७० ॥

विरोधुवादुबळु । प्राणितापढाळु ।

उपहासु छळु । वर्मस्पर्शु ॥ २७१ ॥

आटु वेगु विंदाणु । आशा शंका प्रतारणु ।

हे संन्यासिले अवगुणु । जया वाचा ॥ २७२ ॥

आणि तयाचि परी किरीटी । थाउ जयाचिये दिठी ।

सांडिलिया भ्रुकुटी । मोकळिया ॥ २७३ ॥

कां जे भूतीं वस्तु आहे । तियें रुपों शके विपायें ।

म्हणौनि वासु न पाहे । बहुतकरूनी ॥ २७४ ॥

ऐसाही कोणे एके वेळे । भीतरले कृपेचेनि बळें ।

उघडोनियां डोळे । दृष्टी घाली ॥ २७५ ॥

तरी चंद्रबिंबौनि धारा । निघतां नव्हती गोचरा ।

परि एकसरें चकोरां । निघती दोंदें ॥ २७६ ॥

तैसें प्राणियांसि होये । जरी तो कहींवासु पाहे ।

तया अवलोकनाची सोये । कूर्मींही नेणे ॥ २७७ ॥

किंबहुना ऐसी । दिठी जयाची भूतांसी ।

करही देखसी । तैसेचि ते ॥ २७८ ॥

तरी होऊनियां कृतार्थ । राहिले सिद्धांचे मनोरथ ।

तैसे जयाचे हात । निर्व्यापार ॥ २७९ ॥

अक्षमें आणि संन्यासिलें । कीं निरिंधन आणि विझालें ।

मुकेनि घेतलें । मौन जैसें ॥ २८० ॥

तयापरी कांहीं । जयां करां करणें नाहीं ।

जे अकर्तयाच्या ठायीं । बैसों येती ॥ २८१ ॥

आसुडैल वारा । नख लागेल अंबरा ।

इया बुद्धी करां । चळों नेदी ॥ २८२ ॥

तेथ आंगावरिलीं उडवावीं । कां डोळां रिगतें झाडावीं ।

पशुपक्ष्यां दावावीं । त्रासमुद्रा ॥ २८३ ॥

इया केउतिया गोठी । नावडे दंडु काठी ।

मग शस्त्राचें किरीटी । बोलणें कें ? ॥ २८४ ॥

लीलाकमळें खेळणें । कांपुष्पमाळा झेलणें ।

न करी म्हणे गोफणें । ऐसें होईल ॥ २८५ ॥

हालवतील रोमावळी । यालागीं आंग न कुरवाळी ।

नखांची गुंडाळी । बोटांवरी ॥ २८६ ॥

तंव करणेयाचाचि अभावो । परी ऐसाही पडे प्रस्तावो ।

तरी हातां हाचि सरावो । जे जोडिजती ॥ २८७ ॥

कां नाभिकारा उचलिजे । हातु पडिलियां देइजे ।

नातरी आर्तातें स्पर्शिजे । अळुमाळु ॥ २८८ ॥

हेंही उपरोधें करणें । तरी आर्तभय हरणें ।

नेणती चंद्रकिरणें । जिव्हाळा तो ॥ २८९ ॥

पावोनि तो स्पर्शु । मलयानिळु खरपुसु ।

तेणें मानें पशु । कुरवाळणें ॥ २९० ॥

जे सदा रिते मोकळे । जैशी चंदनांगें निसळें ।

न फळतांही निर्फळें । होतीचिना ॥ २९१ ॥

आतां असो हें वाग्जाळ । जाणें तें करतळ ।

सज्जनांचे शीळ । स्वभाव जैसे ॥ २९२ ॥

आतां मन तयाचें । सांगों म्हणों जरी साचें ।

तरी सांगितले कोणाचे । विलास हे ? ॥ २९३ ॥

काइ शाखा नव्हे तरु ? । जळेंवीण असे सागरु ? ।

तेज आणि तेजाकारु । आन काई ? ॥ २९४ ॥

अवयव आणि शरीर । हे वेगळाले कीर ? ।

कीं रसु आणि नीर । सिनानीं आथी ? ॥ २९५ ॥

म्हणौनि हे जे सर्व । सांगितले बाह्य भाव ।

ते मनचि गा सावयव । ऐसें जाणें ॥ २९६ ॥

जें बीज भुईं खोंविलें । तेंचि वरी रुख जाहलें ।

तैसें इंद्रियाद्वारीं फांकलें । अंतरचि कीं ॥ २९७ ॥

पैं मानसींचि जरी । अहिंसेची अवसरी ।

तरी कैंची बाहेरी । वोसंडेल ? ॥ २९८ ॥

आवडे ते वृत्ती किरीटी । आधीं मनौनीचि उठी ।

मग ते वाचे दिठी । करांसि ये ॥ २९९ ॥

वांचूनि मनींचि नाहीं । तें वाचेसि उमटेल काई ? ।

बींवीण भुईं । अंकुर असे ? ॥ ३०० ॥

म्हणौनि मनपण जैं मोडे । तैं इंद्रिय आधींचि उबडें ।

सूत्रधारेंवीण साइखडें । वावो जैसें ॥ ३०१ ॥

उगमींचि वाळूनि जाये । तें वोघीं कैचें वाहे ।

जीवु गेलिया आहे । चेष्टा देहीं ? ॥ ३०२ ॥

तैसें मन हें पांडवा । मूळ या इंद्रियभावा ।

हेंचि राहटे आघवां । द्वारीं इहीं ॥ ३०३ ॥

परी जिये वेळीं जैसें । जें होऊनि आंतु असे ।

बाहेरी ये तैसें । व्यापाररूपें ॥ ३०४ ॥

यालागी साचोकारें । मनीं अहिंसा थांवे थोरें ।

पिकली द्रुती आदरें । बोभात निघे ॥ ३०५ ॥

म्हणौनि इंद्रियें तेचि संपदा । वेचितां हीं उदावादा ।

अहिंसेचा धंदा । करितें आहाती ॥ ३०६ ॥

समुद्रीं दाटे भरितें । तैं समुद्रचि भरी तरियांते ।

तैसें स्वसंपत्ती चित्तें । इंद्रियां केलें ॥ ३०७ ॥

हें बहु असो पंडितु । धरुनि बाळकाचा हातु ।

वोळी लिही व्यक्तु । आपणचि ॥ ३०८ ॥

तैसें दयाळुत्व आपुलें । मनें हातापायां आणिलें ।

मग तेथ उपजविलें । अहिंसेतें ॥ ३०९ ॥

याकारणें किरीटी । इंद्रियांचिया गोठी ।

मनाचिये राहाटी । रूप केलें ॥ ३१० ॥

ऐसा मनें देहें वाचा । सर्व संन्यासु दंडाचा ।

जाहला ठायीं जयाचा । देखशील ॥ ३११ ॥

तो जाण वेल्हाळ । ज्ञानाचें वेळाउळ ।

हें असो निखळ । ज्ञानचि तो ॥ ३१२ ॥

जे अहिंसा कानें ऐकिजे । ग्रंथाधारें निरूपिजे ।

ते पाहावी हें उपजे । तैं तोचि पाहावा ॥ ३१३ ॥

ऐसें म्हणितलें देवें । तें बोलें एकें सांगावें ।

परी फांकला हें उपसाहावें । तुम्हीं मज ॥ ३१४ ॥

म्हणाल हिरवें चारीं गुरूं । विसरे मागील मोहर धरूं ।

कां वारेलगें पांखिरूं । गगनीं भरे ॥ ३१५ ॥

तैसिया प्रेमाचिया स्फूर्ती । फावलिया रसवृत्तीं ।

वाहविला मती । आकळेना ॥ ३१६ ॥

तरि तैसें नोहे अवधारा । कारण असें विस्तारा ।

एऱ्हवीं पद तरी अक्षरां । तिहींचेंचि ॥ ३१७ ॥

अहिंसा म्हणतां थोडी । परिइ ते तैंचि होय उघडी ।

जैं लोटिजती कोडी । मतांचिया ॥ ३१८ ॥

एऱ्हवीं प्राप्तें मतांतरें । थातंबूनि आंगभरें ।

बोलिजैल ते न सरे । तुम्हांपाशीं ॥ ३१९ ॥

रत्नपारखियांच्या गांवीं । जाईल गंडकी तरी सोडावी ।

काश्मीरीं न करावी । मिडगण जेवीं ॥ ३२० ॥

काइसा वासु कापुरा । मंद जेथ अवधारा ।

पिठाचा विकरा । तिये सातें ? ॥ ३२१ ॥

म्हणौनि इये सभे । बोलकेपणाचेनि क्षोभें ।

लाग सरुउं न लभे । बोला प्रभु ॥ ३२२ ॥

सामान्या आणि विशेषा । सकळै कीजेल देखा ।

तरी कानाचेया मुखा- । कडे न्याल ना तुम्ही ॥ ३२३ ॥

शंकेचेनि गदळें । जैं शुद्ध प्रमेय मैळे ।

तैं मागुतिया पाउलीं पळे । अवधान येतें ॥ ३२४ ॥

कां करूनि बाबुळियेची बुंथी । जळें जियें ठाती ।

तयांची वास पाहाती । हंसु काई ? ॥ ३२५ ॥

कां अभ्रापैलीकडे । जैं येत चांदिणें कोडें ।

तैं चकोरें चांचुवडें । उचलितीना ॥ ३२६ ॥

तैसें तुम्ही वास न पाहाल । ग्रंथु नेघा वरी कोपाल ।

जरी निर्विवाद नव्हैल । निरूपण ॥ ३२७ ॥

न बुझावितां मतें । न फिटे आक्षेपाचें लागतें ।

तें व्याख्यान जी तुमतें । जोडूनि नेदी ॥ ३२८ ॥

आणि माझें तंव आघवें । ग्रथन येणेचि भावें ।

जे तुम्हीं संतीं होआवें । सन्मुख सदां ॥ ३२९ ॥

एऱ्हवीं तरी साचोकारें । तुम्ही गीतार्थाचे सोइरे ।

जाणोनि गीता एकसरें । धरिली मियां ॥ ३३० ॥

जें आपुलें सर्वस्व द्याल । मग इयेतें सोडवूनि न्याल ।

म्हणौनि ग्रंथु नव्हे वोल । साचचि हे ॥ ३३१ ॥

कां सर्स्वाचा लोभु धरा । वोलीचा अव्हेरु करा ।

तरी गीते मज अवधारा । एकचि गती ॥ ३३२ ॥

किंबहुना मज । तुमचिया कृपा काज ।

तियेलागीं व्याज । ग्रंथाचें केलें ॥ ३३३ ॥

तरिइ तुम्हां रसिकांजोगें । व्याख्यान शोधावें लागे ।

म्हणौनि जी मतांगें । बोलों गेलों ॥ ३३४ ॥

तंव कथेसि पसरु जाहला । श्लोकार्थु दूरी गेला ।

कीजो क्षमा यया बोला । अपत्या मज ॥ ३३५ ॥

आणि घांसाआंतिल हरळु । फेडितां लागे वेळु ।

ते दूषण नव्हें खडळु । सांडावा कीं ॥ ३३६ ॥

कां संवचोरा चुकवितां । दिवस लागलिया माता ।

कोपावें कीं जीविता । जिताणें कीजे ? ॥ ३३७ ॥

परी यावरील हें नव्हे । तुम्हीं उपसाहिलें तेंचि बरवें ।

आतां अवधारिजो देवें । बोलिलें ऐसें ॥ ३३८ ॥

म्हणे उन्मेखसुलोचना । सावध होईं अर्जुना ।

करूं तुज ज्ञाना । वोळखी आतां ॥ ३३९ ॥

तरी ज्ञान गा तें एथें । वोळख तूं निरुतें ।

आक्रोशेंवीण जेथें । क्षमा असे ॥ ३४० ॥

अगाध सरोवरीं । कमळिणी जियापरी ।

कां सदैवाचिया घरीं । संपत्ति जैसी ॥ ३४१ ॥

पार्था तेणें पाडें । क्षमा जयातें वाढे ।

तेही लक्षे तें फुडें । लक्षण सांगों ॥ ३४२ ॥

तरी पढियंते लेणें । आंगीं भावें जेणें ।

धरिजे तेवीं साहणें । सर्वचि जया ॥ ३४३ ॥

त्रिविध मुख्य आघवे । उपद्रवांचे मेळावे ।

वरी पडिलिया नव्हे । वांकुडा जो ॥ ३४४ ॥

अपेक्षित पावे । तें जेणें तोषें मानवें ।

अनपेक्षिताही करवे । तोचि मानु ॥ ३४५ ॥

जो मानापमानातें साहे । सुखदुःख जेथ सामाये ।

निंदास्तुती नोहे । दुखंडु जो ॥ ३४६ ॥

उन्हाळेनि जो न तपे । हिमवंती न कांपे ।

कयसेनिही न वासिपे । पातलेया ॥ ३४७ ॥

स्वशिखरांचा भारु । नेणें जैसा मेरु ।

कीं धरा यज्ञसूकरु । वोझें न म्हणे ॥ ३४८ ॥

नाना चराचरीं भूतीं । दाटणी नव्हे क्षिती ।

तैसा नाना द्वंद्वीं प्राप्तीं । घामेजेना ॥ ३४९ ॥

घेऊनी जळाचे लोट । आलिया नदीनदांचे संघाट ।

करी वाड पोट । समुद्र जेवीं ॥ ३५० ॥

तैसें जयाचिया ठायीं । न साहणें काहींचि नाहीं ।

आणि साहतु असे ऐसेंही । स्मरण नुरे ॥ ३५१ ॥

आंगा जें पातलें । तें करूनि घाली आपुलें ।

येथ साहतेनि नवलें । घेपिजेना ॥ ३५२ ॥

हे अनाक्रोश क्शमा । जयापाशीं प्रियोत्तमा ।

जाण तेणें महिमा । ज्ञानासि गा ॥ ३५३ ॥

तो पुरुषु पांडवा । ज्ञानाचा वोलावा ।

आतां परिस आर्जवा । रूप करूं ॥ ३५४ ॥

तरी आर्जव तें ऐसें । प्राणाचें सौजन्य जैसें ।

आवडे तयाही दोषें । एकचि गा ॥ ३५५ ॥

कां तोंड पाहूनि प्रकाशु । न करी जेवीं चंडांशु ।

जगा एकचि अवकाशु । आकाश जैसें ॥ ३५६ ॥

तैसें जयाचें मन । माणुसाप्रति आन आन ।

नव्हे आणि वर्तन । ऐसें पैं तें ॥ ३५७ ॥

जे जगेंचि सनोळख । जगेंसीं जुनाट सोयरिक ।

आपपर हें भाख । जाणणें नाहीं ॥ ३५८ ॥

भलतेणेंसीं मेळु । पाणिया ऐसा ढाळु ।

कवणेविखीं आडळु । नेघे चित्त ॥ ३५९ ॥

वारियाची धांव । तैसे सरळ भाव ।

शंका आणि हांव । नाहीं जया ॥ ३६० ॥

मायेपुढें बाळका । रिगतां न पडे शंका ।

तैसें मन देतां लोकां । नालोची जो ॥ ३६१ ॥

फांकलिया इंदीवरा । परिवारु नाहीं धनुर्धरा ।

तैसा कोनकोंपरा । नेणेचि जो ॥ ३६२ ॥

चोखाळपण रत्नाचें । रत्नावरी किरणाचें ।

तैसें पुढां मन जयाचें । करणें पाठीं ॥ ३६३ ॥

आलोचूं जो नेणे । अनुभवचि जोगावणें ।

धरी मोकळी अंतःकरणें । नव्हेचि जया ॥ ३६४ ॥

दिठी नोहे मिणधी । बोलणें नाहीं संदिग्धी ।

कवणेंसीं हीनबुद्धी । राहाटीजे ना ॥ ३६५ ॥

दाही इंद्रियें प्रांजळें । निष्प्रपंचें निर्मळें ।

पांचही पालव मोकळे । आठही पाहर ॥ ३६६ ॥

अमृताची धार । तैसें उजूं अंतर ।

किंबहुना जो माहेर । या चिन्हांचें ॥ ३६७ ॥

तो पुरुष सुभटा । आर्जवाचा आंगवटा ।

जाण तेथेंचि घरटा । ज्ञानें केला ॥ ३६८ ॥

आतां ययावरी । गुरुभक्तीची परी ।

सांगों गा अवधारीं । चतुरनाथा ॥ ३६९ ॥

आघवियाचि दैवां । जन्मभूमि हे सेवा ।

जे ब्रह्म करी जीवा । शोच्यातेंहि ॥ ३७० ॥

हें आचार्योपास्ती । प्रकटिजैल तुजप्रती ।

बैसों दे एकपांती । अवधानाची ॥ ३७१ ॥

तरी सकळ जळसमृद्धी । घेऊनि गंगा निघाली उदधी ।

कीं श्रुति हे महापदीं । पैठी जाहाली ॥ ३७२ ॥

नाना वेंटाळूनि जीवितें । गुणागुण उखितें ।

प्राणनाथा उचितें । दिधलें प्रिया ॥ ३७३ ॥

तैसें सबाह्य आपुलें । जेणें गुरुकुळीं वोपिलें ।

आपणपें केलें । भक्तीचें घर ॥ ३७४ ॥

गुरुगृह जये देशीं । तो देशुचि वसे मानसीं ।

विरहिणी कां जैसी । वल्लभातें ॥ ३७५ ॥

तियेकडोनि येतसे वारा । देखोनि धांवे सामोरा ।

आड पडे म्हणे घरा । बीजें कीजो ॥ ३७६ ॥

साचा प्रेमाचिया भुली । तया दिशेसीचि आवडे बोली ।

जीवु थानपती करूनि घाली । गुरुगृहीं जो ॥ ३७७ ॥

परी गुरुआज्ञा धरिलें । देह गांवीं असे एकलें ।

वांसरुवा लाविलें । दावें जैसें ॥ ३७८ ॥

म्हणे कैं हें बिरडें फिटेल । कैं तो स्वामी भेटेल ।

युगाहूनि वडील । निमिष मानी ॥ ३७९ ॥

ऐसेया गुरुग्रामींचें आलें । कां स्वयें गुरूंनींचि धाडिलें ।

तरी गतायुष्या जोडलें । आयुष्य जैसें ॥ ३८० ॥

कां सुकतया अंकुरा- । वरी पडलिया पीयूषधारा ।

नाना अल्पोदकींचा सागरा । आला मासा ॥ ३८१ ॥

नातरी रंकें निधान देखिलें । कां आंधळिया डोळे उघडले ।

भणंगाचिया आंगा आलें । इंद्रपद ॥ ३८२ ॥

तैसें गुरुकुळाचेनि नांवें । महासुखें अति थोरावे ।

जें कोडेंही पोटाळवें । आकाश कां ॥ ३८३ ॥

पैं गुरुकुळीं ऐसी । आवडी जया देखसी ।

जाण ज्ञान तयापासीं । पाइकी करी ॥ ३८४ ॥

आणि अभ्यंतरीलियेकडे । प्रेमाचेनि पवाडे ।

श्रीगुरूंचें रूपडें । उपासी ध्यानीं ॥ ३८५ ॥

हृदयशुद्धीचिया आवारीं । आराध्यु तो निश्चल ध्रुव करी ।

मग सर्व भावेंसी परिवारीं । आपण होय ॥ ३८६ ॥

कां चैतन्यांचिये पोवळी- । माजीं आनंदाचिया राउळीं ।

श्रिइगुरुलिंगा ढाळी । ध्यानामृत ॥ ३८७ ॥

उदयिजतां बोधार्का । बुद्धीची डाळ सात्त्विका ।

भरोनियां त्र्यंबका । लाखोली वाहे ॥ ३८८ ॥

काळशुद्धी त्रिकाळीं । जीवदशा धूप जाळीं।

न्यानदीपें वोंवाळी । निरंतर ॥ ३८९ ॥

सामरस्याची रससोय । अखंड अर्पितु जाय ।

आपण भराडा होय । गुरु तो लिंग ॥ ३९० ॥

नातरी जीवाचिये सेजे । गुरु कांतु करूनि भुंजे ।

ऐसीं प्रेमाचेनि भोजें । बुद्धी वाहे ॥ ३९१ ॥

कोणे{ए}के अवसरीं । अनुरागु भरे अंतरीं ।

कीं तया नाम करी । क्षीराब्धी ॥ ३९२ ॥

तेथ ध्येयध्यान बहु सुख । तेंचि शेषतुका निर्दोख ।

वरी जलशयन देख । भावी गुरु ॥ ३९३ ॥

मग वोळगती पाय । ते लक्ष्मी आपण होय ।

गरुड होऊनि उभा राहे । आपणचि ॥ ३९४ ॥

नाभीं आपणचि जन्मे । ऐसें गुरुमूर्तिप्रेमें ।

अनुभवी मनोधर्में । ध्यानसुख ॥ ३९५ ॥

एकाधिये वेळें । गुरु माय करी भावबळें ।

मग स्तन्यसुखें लोळे । अंकावरी ॥ ३९६ ॥

नातरी गा किरीटी । चैतन्यतरुतळवटीं ।

गुरु धेनु आपण पाठीं । वत्स होय ॥ ३९७ ॥

गुरुकृपास्नेहसलिलीं । आपण होय मासोळी ।

कोणे एके वेळीं । हेंचि भावीं ॥ ३९८ ॥

गुरुकृपामृताचे वडप । आपण सेवावृत्तीचें होय रोप ।

ऐसेसे संकल्प । विये मन ॥ ३९९ ॥

चक्षुपक्षेवीण । पिलूं होय आपण ।

कैसें पैं अपारपण । आवडीचें ॥ ४०० ॥

गुरूतें पक्षिणी करी । चारा घे चांचूवरी ।

गुरु तारू धरी । आपण कांस ॥ ४०१ ॥

ऐसें प्रेमाचेनि थावें । ध्यानचि ध्यानातें प्रसवे ।

पूर्णसिंधु हेलावे । फुटती जैसे ॥ ४०२ ॥

किंबहुना यापरी । श्रीगुरुमूर्ती अंतरीं ।

भोगी आतां अवधारीं । बाह्यसेवा ॥ ४०३ ॥

तरी जिवीं ऐसे आवांके । म्हणे दास्य करीन निकें ।

जैसें गुरु कौतुकें । माग म्हणती ॥ ४०४ ॥

तैसिया साचा उपास्ती । गोसावी प्रसन्न होती ।

तेथ मी विनंती । ऐसी करीन ॥ ४०५ ॥

म्हणेन तुमचा देवा । परिवारु जो आघवा ।

तेतुलें रूपें होआवा । मीचि एकु ॥ ४०६ ॥

आणि उपकरतीं आपुलीं । उपकरणें आथि जेतुलीं ।

माझीं रूपें तेतुलीं । होआवीं स्वामी ॥ ४०७ ॥

ऐसा मागेन वरु । तेथ हो म्हणती श्रीगुरु ।

मग तो परिवारु । मीचि होईन ॥ ४०८ ॥

उपकरणजात सकळिक । तें मीचि होईन एकैक ।

तेव्हां उपास्तीचें कवतिक । देखिजैल ॥ ४०९ ॥

गुरु बहुतांची माये । परी एकलौती होऊनि ठाये ।

तैसें करूनि आण वायें । कृपे तिये ॥ ४१० ॥

तया अनुरागा वेधु लावीं । एकपत्नीव्रत घेववीं ।

क्षेत्रसंन्यासु करवीं । लोभाकरवीं ॥ ४११ ॥

चतुर्दिक्षु वारा । न लाहे निघों बाहिरा ।

तैसा गुरुकृपें पांजिरा । मीचि होईन ॥ ४१२ ॥

आपुलिया गुणांचीं लेणीं । करीन गुरुसेवे स्वामिणी ।

हें असो होईन गंवसणी । मीचि भक्तीसी ॥ ४१३ ॥

गुरुस्नेहाचिये वृष्टी । मी पृथ्वी होईन तळवटीं ।

ऐसिया मनोरथांचिया सृष्टी । अनंता रची ॥ ४१४ ॥

म्हणे श्रीगुरूंचें भुवन । आपण मी होईन ।

आणि दास होऊनि करीन । दास्य तेथिंचें ॥ ४१५ ॥

निर्गमागमीं दातारें । जे वोलांडिजती उंबरे ।

ते मी होईन आणि द्वारें । द्वारपाळु ॥ ४१६ ॥

पाउवा मी होईन । तियां मीचि लेववीन ।

छत्र मी आणि करीन । बारीपण ॥ ४१७ ॥

मी तळ उपरु जाणविता । चंवरु धरु हातु देता ।

स्वामीपुढें खोलता । होईन मी ॥ ४१८ ॥

मीचि होईन सागळा । करूं सुईन गुरुळां ।

सांडिती तो नेपाळा । पडिघा मीचि ॥ ४१९ ॥

हडप मी वोळगेन । मीचि उगाळु घेईन ।

उळिग मी करीन । आंघोळीचें ॥ ४२० ॥

होईन गुरूंचें आसन । अलंकार परिधान ।

चंदनादि होईन । उपचार ते ॥ ४२१ ॥

मीचि होईन सुआरु । वोगरीन उपहारु ।

आपणपें श्रीगुरु । वोंवाळीन ॥ ४२२ ॥

जे वेळीं देवो आरोगिती । तेव्हां पांतीकरु मीचि पांतीं ।

मीचि होईन पुढती । देईन विडा ॥ ४२३ ॥

ताट मी काढीन । सेज मी झाडीन ।

चरणसंवाहन । मीचि करीन ॥ ४२४ ॥

सिंहासन होईन आपण । वरी श्रीगुरु करिती आरोहण ।

होईन पुरेपण । वोळगेचें ॥ ४२५ ॥

श्रीगुरूंचें मन । जया देईल अवधान ।

तें मी पुढां होईन । चमत्कारु ॥ ४२६ ॥

तया श्रवणाचे आंगणीं । होईन शब्दांचिया आक्षौहिणी ।

स्पर्श होईन घसणी । आंगाचिया ॥ ४२७ ॥

श्रीगुरूंचे डोळे । अवलोकनें स्नेहाळें ।

पाहाती तियें सकळें । होईन रूपें ॥ ४२८ ॥

तिये रसने जो जो रुचेल । तो तो रसु म्यां होईजैल ।

गंधरूपें कीजेल । घ्राणसेवा ॥ ४२९ ॥

एवं बाह्यमनोगत । श्रीगुरुसेवा समस्त ।

वेंटाळीन वस्तुजात । होऊनियां ॥ ४३० ॥

जंव देह हें असेल । तंव वोळगी ऐसी कीजेल ।

मग देहांतीं नवल । बुद्धि आहे ॥ ४३१ ॥

इये शरीरींची माती । मेळवीन तिये क्षिती ।

जेथ श्रीचरण उभे ठाती । श्रीगुरूंचे ॥ ४३२ ॥

माझा स्वामी कवतिकें । स्पर्शीजति जियें उदकें ।

तेथ लया नेईन निकें । आपीं आप ॥ ४३३ ॥

श्रीगुरु वोंवाळिजती । कां भुवनीं जे उजळिजती ।

तयां दीपांचिया दीप्तीं । ठेवीन तेज ॥ ४३४ ॥

चवरी हन विंजणा । तेथ लयो करीन प्राणा ।

मग आंगाचा वोळंगणा । होईन मी ॥ ४३५ ॥

जिये जिये अवकाशीं । श्रीगुरु असती परिवारेंसीं ।

आकाश लया आकाशीं । नेईन तिये ॥ ४३६ ॥

परी जीतु मेला न संडीं । निमेषु लोकां न धाडीं ।

ऐसेनि गणावया कोडी । कल्पांचिया ॥ ४३७ ॥

येतुलेंवरी धिंवसा । जयाचिया मानसा ।

आणि करूनियांहि तैसा । अपारु जो ॥ ४३८ ॥

रात्र दिवस नेणे । थोडें बहु न म्हणें ।

म्हणियाचेनि दाटपणें । साजा होय ॥ ४३९ ॥

तो व्यापारु येणें नांवें । गगनाहूनि थोरावे ।

एकला करी आघवें । एकेचि काळीं ॥ ४४० ॥

हृदयवृत्ती पुढां । आंगचि घे दवडा ।

काज करी होडा । मानसेंशीं ॥ ४४१ ॥

एकादियां वेळा । श्रीगुरुचिया खेळा ।

लोण करी सकळा । जीविताचें ॥ ४४२ ॥

जो गुरुदास्यें कृशु । जो गुरुप्रेमें सपोषु ।

गुरुआज्ञे निवासु । आपणचि जो ॥ ४४३ ॥

जो गुरु कुळें सुकुलीनु । जो गुरुबंधुसौजन्यें सुजनु ।

जो गुरुसेवाव्यसनें सव्यसनु । निरंतर ॥ ४४४ ॥

गुरुसंप्रदायधर्म । तेचि जयाचे वर्णाश्रम ।

गुरुपरिचर्या नित्यकर्म । जयाचें गा ॥ ४४५ ॥

गुरु क्षेत्र गुरु देवता । गुरु माय गुरु पिता ।

जो गुरुसेवेपरौता । मार्ग नेणें ॥ ४४६ ॥

श्रीगुरूचे द्वार । तें जयाचें सर्वस्व सार ।

गुरुसेवकां सहोदर । प्रेमें भजे ॥ ४४७ ॥

जयाचें वक्त्र । वाहे गुरुनामाचे मंत्र ।

गुरुवाक्यावांचूनि शास्त्र । हातीं न शिवे ॥ ४४८ ॥

शिवतलें गुरुचरणीं । भलतैसें हो पाणी ।

तया सकळ तीर्थें आणी । त्रैलोक्यींचीं ॥ ४४९ ॥

श्रीगुरूचें उशिटें । लाहे जैं अवचटें ।

तैं तेणें लाभें विटे । समाधीसी ॥ ४५० ॥

कैवल्यसुखासाठीं । परमाणु घे किरीटी ।

उधळती पायांपाठीं । चालतां जे ॥ ४५१ ॥

हें असो सांगावें किती । नाहीं पारु गुरुभक्ती ।

परी गा उत्क्रांतमती । कारण हें ॥ ४५२ ॥

जया इये भक्तीची चाड । जया इये विषयींचें कोड ।

जो हे सेवेवांचून गोड । न मनी कांहीं ॥ ४५३ ॥

तो तत्त्वज्ञाचा ठावो । ज्ञाना तेणेंचि आवो ।

हें असो तो देवो । ज्ञान भक्तु ॥ ४५४ ॥

हें जाण पां साचोकारें । तेथ ज्ञान उघडेनि द्वारें ।

नांदत असे जगा पुरे । इया रीती ॥ ४५५ ॥

जिये गुरुसेवेविखीं । माझा जीव अभिलाखी ।

म्हणौनि सोयचुकी । बोली केली ॥ ४५६ ॥

एऱ्हवीं असतां हातीं खुळा । भजनावधानीं आंधळा ।

परिचर्येलागीं पांगुळा- । पासूनि मंदु ॥ ४५७ ॥

गुरुवर्णनीं मुका । आळशी पोशिजे फुका ।

परी मनीं आथि निका । सानुरागु ॥ ४५८ ॥

तेणेंचि पैं कारणें । हें स्थूळ पोसणें ।

पडलें मज म्हणे । ज्ञानदेवो ॥ ४५९ ॥

परि तो बोलु उपसाहावा । आणि वोळगे अवसरु देयावा ।

आतां म्हणेन जी बरवा । ग्रंथार्थुचि ॥ ४६० ॥

परिसा परिसा श्रीकृष्णु । जो भूतभारसहिष्णु ।

तो बोलतसे विष्णु । पार्थु ऐके ॥ ४६१ ॥

म्हणे शुचित्व गा ऐसें । जयापाशीं दिसे ।

आंग मन जैसें । कापुराचें ॥ ४६२ ॥

कां रत्नाचें दळवाडें । तैसें सबाह्य चोखडें ।

आंत बाहेरि एकें पाडें । सूर्यु जैसा ॥ ४६३ ॥

बाहेरीं कर्में क्षाळला । भितरीं ज्ञानें उजळला ।

इहीं दोहीं परीं आला । पाखाळा एका ॥ ४६४ ॥

मृत्तिका आणि जळें । बाह्य येणें मेळें ।

निर्मळु होय बोलें । वेदाचेनी ॥ ४६५ ॥

भलतेथ बुद्धीबळी । रजआरिसा उजळी ।

सौंदणी फेडी थिगळी । वस्त्रांचिया ॥ ४६६ ॥

किंबहुना इयापरी । बाह्य चोख अवधारीं ।

आणि ज्ञानदीपु अंतरीं । म्हणौनि शुद्ध ॥ ४६७ ॥

एऱ्हवीं तरी पंडुसुता । आंत शुद्ध नसतां ।

बाहेरि कर्म तो तत्त्वतां । विटंबु गा ॥ ४६८ ॥

मृत जैसा शृंगारिला । गाढव तीर्थीं न्हाणिला ।

कडुदुधिया माखिला । गुळें जैसा ॥ ४६९ ॥

वोस गृहीं तोरण बांधिलें । कां उपवासी अन्नें लिंपिलें ।

कुंकुमसेंदुर केलें । कांतहीनेनें ॥ ४७० ॥

कळस ढिमाचे पोकळ । जळो वरील तें झळाळ ।

काय करूं चित्रींव फळ । आंतु शेण ॥ ४७१ ॥

तैसें कर्मवरिचिलेंकडां । न सरे थोर मोलें कुडा ।

नव्हे मदिरेचा घडा । पवित्र गंगे ॥ ४७२ ॥

म्हणौनि अंतरीं ज्ञान व्हावें । मग बाह्य लाभेल स्वभावें ।

वरी ज्ञान कर्में संभवे । ऐसें कें जोडे ? ॥ ४७३ ॥

यालागी बाह्य विभागु । कर्में धुतला चांगु ।

आणि ज्ञानें फिटला वंगु । अंतरींचा ॥ ४७४ ॥

तेथ अंतर बाह्य गेले । निर्मळत्व एक जाहलें ।

किंबहुना उरलें । शुचित्वचि ॥ ४७५ ॥

म्हणौनि सद्भाव जीवगत । बाहेरी दिसती फांकत ।

जे स्फटिकगृहींचे डोलत । दीप जैसे ॥ ४७६ ॥

विकल्प जेणें उपजे । नाथिली विकृति निपजे ।

अप्रवृत्तीचीं बीजें । अंकुर घेती ॥ ४७७ ॥

तें आइके देखे अथवा भेटे । परी मनीं कांहींचि नुमटे ।

मेघरंगें न कांटे । व्योम जैसें ॥ ४७८ ॥

एऱ्हवीं इंद्रियांचेनि मेळें । विषयांवरी तरी लोळे ।

परी विकाराचेनि विटाळें । लिंपिजेना ॥ ४७९ ॥

भेटलिया वाटेवरी । चोखी आणि माहारी ।

तेथ नातळें तियापरी । राहाटों जाणें ॥ ४८० ॥

कां पतिपुत्रांतें आलिंगी । एकचि ते तरुणांगी ।

तेथ पुत्रभावाच्या आंगीं । न रिगे कामु ॥ ४८१ ॥

तैसें हृदय चोख । संकल्पविकल्पीं सनोळख ।

कृत्याकृत्य विशेख । फुडें जाणें ॥ ४८२ ॥

पाणियें हिरा न भिजे । आधणीं हरळु न शिजे ।

तैसी विकल्पजातें न लिंपिजे । मनोवृत्ती ॥ ४८३ ॥

तया नांव शुचिपण । पार्था गा संपूर्ण ।

हें देखसी तेथ जाण । ज्ञान असे ॥ ४८४ ॥

आणि स्थिरता साचें । घर रिगाली जयाचें ।

तो पुरुष ज्ञानाचें । आयुष्य गा ॥ ४८५ ॥

देह तरी वरिचिलीकडे । आपुलिया परी हिंडे ।

परी बैसका न मोडे । मानसींची ॥ ४८६ ॥

वत्सावरूनि धेनूचें । स्नेह राना न वचे ।

नव्हती भोग सतियेचे । प्रेमभोग ॥ ४८७ ॥

कां लोभिया दूर जाये । परी जीव ठेविलाचि ठाये ।

तैसा देहो चाळितां नव्हे । चळु चित्ता ॥ ४८८ ॥

जातया अभ्रासवें । जैसें आकाश न धांवे ।

भ्रमणचक्रीं न भंवे । ध्रुव जैसा ॥ ४८९ ॥

पांथिकाचिया येरझारा । सवें पंथु न वचे धनुर्धरा ।

कां नाहीं जेवीं तरुवरा । येणें जाणें ॥ ४९० ॥

तैसा चळणवळणात्मकीं । असोनि ये पांचभौतिकीं ।

भूतोर्मी एकी । चळिजेना ॥ ४९१ ॥

वाहुटळीचेनि बळें । पृथ्वी जैसी न ढळे ।

तैसा उपद्रव उमाळें । न लोटे जो ॥ ४९२ ॥

दैन्यदुःखीं न तपे । भवशोकीं न कंपे ।

देहमृत्यु न वासिपे । पातलेनी ॥ ४९३ ॥

आर्ति आशा पडिभरें । वय व्याधी गजरें ।

उजू असतां पाठिमोरें । नव्हे चित्त ॥ ४९४ ॥

निंदा निस्तेज दंडी । कामलोभा वरपडी ।

परी रोमा नव्हे वांकुडी । मानसाची ॥ ४९५ ॥

आकाश हें वोसरो । पृथ्वी वरि विरो ।

परि नेणे मोहरों । चित्तवृत्ती ॥ ४९६ ॥

हाती हाला फुलीं । पासवणा जेवीं न घाली ।

तैसा न लोटे दुर्वाक्यशेलीं । शेलिला सांता ॥ ४९७ ॥

क्षीरार्णवाचिया कल्लोळीं । कंपु नाहीं मंदराचळीं ।

कां आकाश न जळे जाळीं । वणवियाच्या ॥ ४९८ ॥

तैशा आल्या गेल्या ऊर्मी । नव्हे गजबज मनोधर्मीं ।

किंबहुना धैर्य क्षमी । कल्पांतींही ॥ ४९९ ॥

परी स्थैर्य ऐसी भाष । बोलिजे जे सविशेष ।

ते हे दशा गा देख । देखणया ॥ ५०० ॥

हें स्थैर्य निधडें । जेथ आंगें जीवें जोडे ।

तें ज्ञानाचें उघडें । निधान साचें ॥ ५०१ ॥

आणि इसाळु जैसा घरा । कां दंदिया हतियेरा ।

न विसंबे भांडारा । बद्धकु जैसा ॥ ५०२ ॥

कां एकलौतिया बाळका- । वरि पडौनि ठाके अंबिका ।

मधुविषीं मधुमक्षिका । लोभिणी जैसी ॥ ५०३ ॥

अर्जुना जो यापरी । अंतःकरण जतन करी ।

नेदी उभें ठाकों द्वारीं । इंद्रियांच्या ॥ ५०४ ॥

म्हणे काम बागुल ऐकेल । हे आशा सियारी देखैल ।

तरि जीवा टेंकैल । म्हणौनि बिहे ॥ ५०५ ॥

बाहेरी धीट जैसी । दाटुगा पति कळासी ।

करी टेहणी तैसी । प्रवृत्तीसीं ॥ ५०६ ॥

सचेतनीं वाणेपणें । देहासकट आटणें ।

संयमावरीं करणें । बुझूनि घाली ॥ ५०७ ॥

मनाच्या महाद्वारीं । प्रत्याहाराचिया ठाणांतरीं ।

जो यम दम शरीरीं । जागवी उभे ॥ ५०८ ॥

आधारीं नाभीं कंठीं । बंधत्रयाचीं घरटीं ।

चंद्रसूर्य संपुटीं । सुये चित्त ॥ ५०९ ॥

समाधीचे शेजेपासीं । बांधोनि घाली ध्यानासी ।

चित्त चैतन्य समरसीं । आंतु रते ॥ ५१० ॥

अगा अंतःकरणनिग्रहो जो । तो हा हें जाणिजो ।

हा आथी तेथ विजयो । ज्ञानाचा पैं ॥ ५११ ॥

जयाची आज्ञा आपण । शिरीं वाहे अंतःकरण ।

मनुष्याकारें जाण । ज्ञानचि तो ॥ ५१२ ॥

इंद्रियार्थेषु वैराग्यमनहंकार एव च ।

जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् ॥ ८॥

आणि विषयांविखीं । वैराग्याची निकी ।

पुरवणी मानसीं कीं । जिती आथी ॥ ५१३ ॥

वमिलेया अन्ना । लाळ न घोंटी जेवीं रसना ।

कांआंग न सूये आलिंगना । प्रेताचिया ॥ ५१४ ॥

विष खाणें नागवे । जळत घरीं न रिगवे ।

व्याघ्रविवरां न वचवे । वस्ती जेवीं ॥ ५१५ ॥

धडाडीत लोहरसीं । उडी न घालवे जैसी ।

न करवे उशी । अजगराची ॥ ५१६ ॥

अर्जुना तेणें पाडें । जयासी विषयवार्ता नावडे ।

नेदी इंद्रियांचेनि तोंडें । कांहींच जावों ॥ ५१७ ॥

जयाचे मनीं आलस्य । देही अतिकार्श्य ।

शमदमीं सौरस्य । जयासि गा ॥ ५१८ ॥

तपोव्रतांचा मेळावा । जयाच्या ठायीं पांडवा ।

युगांत जया गांवा- । आंतु येतां ॥ ५१९ ॥

बहु योगाभ्यासीं हांव । विजनाकडे धांव ।

न साहे जो नांव । संघाताचें ॥ ५२० ॥

नाराचांचीं आंथुरणें । पूयपंकीं लोळणें ।

तैसें लेखी भोगणें । ऐहिकींचें ॥ ५२१ ॥

आणि स्वर्गातें मानसें । ऐकोनि मानी ऐसें ।

कुहिलें पिशित जैसें । श्वानाचें कां ॥ ५२२ ॥

तें हें विषयवैराग्य । जें आत्मलाभाचें सभाग्य ।

येणें ब्रह्मानंदा योग्य । जीव होती ॥ ५२३ ॥

ऐसा उभयभोगीं त्रासु । देखसी जेथ बहुवसु ।

तेथ जाण रहिवासु । ज्ञानाचा तूं ॥ ५२४ ॥

आणि सचाडाचिये परी । इष्टापूर्तें करी ।

परी केलेंपण शरीरीं । वसों नेदी ॥ ५२५ ॥

वर्णाश्रमपोषकें । कर्में नित्यनैमित्तिकें ।

तयामाजीं कांहीं न ठके । आचरतां ॥ ५२६ ॥

परि हें मियां केलें । कीं हें माझेनि सिद्धी गेलें ।

ऐसें नाहीं ठेविलें । वासनेमाजीं ॥ ५२७ ॥

जैसें अवचितपणें । वायूसि सर्वत्र विचरणें ।

कां निरभिमान उदैजणें । सूर्याचें जैसें ॥ ५२८ ॥

कां श्रुति स्वभावता बोले । गंगा काजेंविण चाले ।

तैसें अवष्टंभहीन भलें । वर्तणें जयाचें ॥ ५२९ ॥

ऋतुकाळीं तरी फळती । परी फळलों हें नेणती ।

तयां वृक्षांचिये ऐसी वृत्ती । कर्मीं सदा ॥ ५३० ॥

एवं मनीं कर्मीं बोलीं । जेथ अहंकारा उखी जाहली ।

एकावळीची काढिली । दोरी जैसी ॥ ५३१ ॥

संबंधेंवीण जैसीं । अभ्रें असती आकाशीं ।

देहीं कर्में तैसीं । जयासि गा ॥ ५३२ ॥

मद्यपाआंगींचें वस्त्र । लेपाहातींचें शस्त्र ।

बैलावरी शास्त्र । बांधलें आहे ॥ ५३३ ॥

तया पाडें देहीं । जया मी आहे हे सेचि नाहीं ।

निरहंकारता पाहीं । तया नांव ॥ ५३४ ॥

हें संपूर्ण जेथें दिसे । तेथेंचि ज्ञान असे ।

इयेविषीं अनारिसें । बोलों नये ॥ ५३५ ॥

आणि जन्ममृत्युजरादुःखें । व्याधिवार्धक्यकलुषें ।

तियें आंगा न येतां देखे । दुरूनि जो ॥ ५३६ ॥

साधकु विवसिया । कां उपसर्गु योगिया ।

पावे उणेयापुरेया । वोथंबा जेवीं ॥ ५३७ ॥

वैर जन्मांतरींचें । सर्पा मनौनि न वचे ।

तेवीं अतीता जन्माचें । उणें जो वाहे ॥ ५३८ ॥

डोळां हरळ न विरे । घाईं कोत न जिरे ।

तैसें काळींचें न विसरे । जन्मदुःख ॥ ५३९ ॥

म्हणे पूयगर्ते रिगाला । अहा मूत्ररंध्रें निघाला ।

कटा रे मियां चाटिला । कुचस्वेदु ॥ ५४० ॥

ऐस{ऐ}सिया परी । जन्माचा कांटाळा धरी ।

म्हणे आतां तें मी न करीं । जेणें ऐसें होय ॥ ५४१ ॥

हारी उमचावया । जुंवारी जैसा ये डाया ।

कीं वैरा बापाचेया । पुत्र जचे ॥ ५४२ ॥

मारिलियाचेनि रागें । पाठीचा जेवीं सूड मागें ।

तेणें आक्षेपें लागे । जन्मापाठीं ॥ ५४३ ॥

परी जन्मती ते लाज । न सांडी जयाचें निज ।

संभाविता निस्तेज । न जिरे जेवीं ॥ ५४४ ॥

आणि मृत्यु पुढां आहे । तोचि कल्पांतीं कां पाहे ।

परी आजीचि होये । सावधु जो ॥ ५४५ ॥

माजीं अथांव म्हणता । थडियेचि पंडुसुता ।

पोहणारा आइता । कासे जेवीं ॥ ५४६ ॥

कां न पवतां रणाचा ठावो । सांभाळिजे जैसा आवो ।

वोडण सुइजे घावो । न लागतांचि ॥ ५४७ ॥

पाहेचा पेणा वाटवधा । तंव आजीचि होईजे सावधा ।

जीवु न वचतां औषधा । धांविजे जेवीं ॥ ५४८ ॥

येऱ्हवीं ऐसें घडे । जो जळतां घरीं सांपडे ।

तो मग न पवाडे । कुहा खणों ॥ ५४९ ॥

चोंढिये पाथरु गेला । तैसेनि जो बुडाला ।

तो बोंबेहिसकट निमाला । कोण सांगे ॥ ५५० ॥

म्हणौनि समर्थेंसीं वैर । जया पडिलें हाडखाइर ।

तो जैसा आठही पाहर । परजून असे ॥ ५५१ ॥

नातरी केळवली नोवरी । का संन्यासी जियापरी ।

तैसा न मरतां जो करी । मृत्युसूचना ॥ ५५२ ॥

पैं गा जो ययापरी । जन्मेंचि जन्म निवारी ।

मरणें मृत्यु मारी । आपण उरे ॥ ५५३ ॥

तया घरीं ज्ञानाचें । सांकडें नाहीं साचें ।

जया जन्ममृत्युचें । निमालें शल्य ॥ ५५४ ॥

आणि तयाचिपरी जरा । न टेंकतां शरीरा ।

तारुण्याचिया भरा- । माजीं देखे ॥ ५५५ ॥

म्हणे आजिच्या अवसरीं । पुष्टि जे शरीरीं ।

ते पाहे होईल काचरी । वाळली जैसी ॥ ५५६ ॥

निदैव्याचे व्यवसाय । तैसे ठाकती हातपाय ।

अमंत्र्या राजाची परी आहे । बळा यया ॥ ५५७ ॥

फुलांचिया भोगा- । लागीं प्रेम टांगा ।

तें करेयाचा गुडघा । तैसें होईल ॥ ५५८ ॥

वोढाळाच्या खुरीं । आखरुआतें बुरी ।

ते दशा माझ्या शिरीं । पावेल गा ॥ ५५९ ॥

पद्मदळेंसी इसाळे । भांडताति हे डोळे ।

ते होती पडवळें । पिकलीं जैसीं ॥ ५६० ॥

भंवईचीं पडळें । वोमथती सिनसाळे ।

उरु कुहिजैल जळें । आंसुवाचेनि ॥ ५६१ ॥

जैसें बाभुळीचें खोड । गिरबडूनि जाती सरड ।

तैसें पिचडीं तोंड । सरकटिजैल ॥ ५६२ ॥

रांधवणी चुलीपुढें । पऱ्हे उन्मादती खातवडे ।

तैसींचि यें नाकाडें । बिडबिडती ॥ ५६३ ॥

तांबुलें वोंठ राऊं । हांसतां दांत दाऊं ।

सनागर मिरऊं । बोल जेणें ॥ ५६४ ॥

तयाचि पाहे या तोंडा । येईल जळंबटाचा लोंढा ।

इया उमळती दाढा । दातांसहित ॥ ५६५ ॥

कुळवाडी रिणें दाटली । कां वांकडिया ढोरें बैसलीं ।

तैसी नुठी कांहीं केली । जीभचि हे ॥ ५६६ ॥

कुसळें कोरडीं । वारेनि जाती बरडीं ।

तैसा आपदा तोंडीं । दाढियेसी ॥ ५६७ ॥

आषाढींचेनि जळें । जैसीं झिरपती शैलाचीं मौळें ।

तैसें खांडीहूनि लाळे । पडती पूर ॥ ५६८ ॥

वाचेसि अपवाडु । कानीं अनुघडु ।

पिंड गरुवा माकडु । होईल हा ॥ ५६९ ॥

तृणाचें बुझवणें । आंदोळे वारेनगुणें ।

तैसें येईल कांपणें । सर्वांगासी ॥ ५७० ॥

पायां पडती वेंगडी । हात वळती मुरकुंडी ।

बरवपणा बागडी । नाचविजैल ॥ ५७१ ॥

मळमूत्रद्वारें । होऊनि ठाती खोंकरें ।

नवसियें होती इतरें । माझियां निधनीं ॥ ५७२ ॥

देखोनि थुंकील जगु । मरणाचा पडैल पांगु ।

सोइरियां उबगु । येईल माझा ॥ ५७३ ॥

स्त्रियां म्हणती विवसी । बाळें जाती मूर्छी ।

किंबहुना चिळसी । पात्र होईन ॥ ५७४ ॥

उभळीचा उजगरा । सेजारियां साइलिया घरा ।

शिणवील म्हणती म्हातारा । बहुतांतें हा ॥ ५७५ ॥

ऐसी वार्धक्याची सूचणी । आपणिया तरुणपणीं ।

देखे मग मनीं । विटे जो गा ॥ ५७६ ॥

म्हणे पाहे हें येईल । आणि आतांचें भोगितां जाईल ।

मग काय उरेल । हितालागीं ? ॥ ५७७ ॥

म्हणौनि नाइकणें पावे । तंव आईकोनि घाली आघवें ।

पंगु न होता जावें । तेथ जाय ॥ ५७८ ॥

दृष्टी जंव आहे । तंव पाहावें तेतुलें पाहे ।

मूकत्वा आधीं वाचा वाहे । सुभाषितें ॥ ५७९ ॥

हात होती खुळे । हें पुढील मोटकें कळे ।

आणि करूनि घाली सकळें । दानादिकें ॥ ५८० ॥

ऐसी दशा येईल पुढें । तैं मन होईल वेडें ।

तंव चिंतूनि ठेवी चोखडें । आत्मज्ञान ॥ ५८१ ॥

जैं चोर पाहे झोंबती । तंव आजीचि रुसिजे संपत्ती ।

का झांकाझांकी वाती । न वचतां कीजे ॥ ५८२ ॥

तैसें वार्धक्य यावें । मग जें वायां जावें ।

तें आतांचि आघवें । सवतें करीं ॥ ५८३ ॥

आतां मोडूनि ठेलीं दुर्गें । कां वळित धरिलें खगें ।

तेथ उपेक्षूनि जो निघे । तो नागवला कीं ? ॥ ५८४ ॥

तैसें वृद्धाप्य होये । आलेपण तें वायां जाये ।

जे तो शतवृद्ध आहे । नेणों कैंचा ॥ ५८५ ॥

झाडिलींचि कोळें झाडी । तया न फळे जेवीं बोंडीं ।

जाहला अग्नि तरी राखोंडी । जाळील काई ? ॥ ५८६ ॥

म्हणौनि वार्धक्याचेनि आठवें । वार्धक्या जो नागवे ।

तयाच्या ठायीं जाणावें । ज्ञान आहे ॥ ५८७ ॥

तैसेंचि नाना रोग । पडिघाती ना जंव पुढां आंग ।

तंव आरोग्याचे उपेग । करूनि घाली ॥ ५८८ ॥

सापाच्या तोंडी । पडली जे उंडी ।

ते लाऊनि सांडी । प्रबुद्धु जैसा ॥ ५८९ ॥

तैसा वियोगें जेणें दुःखे । विपत्ति शोक पोखे ।

तें स्नेह सांडूनि सुखें । उदासु होय ॥ ५९० ॥

आणि जेणें जेणें कडे । दोष सूतील तोंडें ।

तयां कर्मरंध्री गुंडे । नियमाचे दाटी ॥ ५९१ ॥

ऐस{ऐ}सिया आइती । जयाची परी असती ।

तोचि ज्ञानसंपत्ती- । गोसावी गा ॥ ५९२ ॥

आतां आणीकही एक । लक्षण अलौकिक ।

सांगेन आइक । धनंजया ॥ ५९३ ॥

असक्तिरनभिष्वंगः पुत्रदारगृहादिषु ।

नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ॥ ९॥

तरि जो या देहावरी । उदासु ऐसिया परी ।

उखिता जैसा बिढारीं । बैसला आहे ॥ ५९४ ॥

कां झाडाची साउली । वाटे जातां मीनली ।

घरावरी तेतुली । आस्था नाहीं ॥ ५९५ ॥

साउली सरिसीच असे । परी असे हें नेणिजे जैसें ।

स्त्रियेचें तैसें । लोलुप्य नाहीं ॥ ५९६ ॥

आणि प्रजा जे जाली । तियें वस्ती कीर आलीं ।

कां गोरुवें बैसलीं । रुखातळीं ॥ ५९७ ॥

जो संपत्तीमाजी असतां । ऐसा गमे पंडुसुता ।

जैसा कां वाटे जातां । साक्षी ठेविला ॥ ५९८ ॥

किंबहुना पुंसा । पांजरियामाजीं जैसा ।

वेदाज्ञेसी तैसा । बिहूनि असे ॥ ५९९ ॥

एऱ्हवीं दारागृहपुत्रीं । नाहीं जया मैत्री ।

तो जाण पां धात्री । ज्ञानासि गा ॥ ६०० ॥

महासिंधू जैसे । ग्रीष्मवर्षीं सरिसे ।

इष्टानिष्ट तैसें । जयाच्या ठायीं ॥ ६०१ ॥

कां तिन्ही काळ होतां । त्रिधा नव्हे सविता ।

तैसा सुखदुःखीं चित्ता । भेदु नाहीं ॥ ६०२ ॥

जेथ नभाचेनि पाडें । समत्वा उणें न पडे ।

तेथ ज्ञान रोकडें । वोळख तूं ॥ ६०३ ॥

मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी ।

विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि ॥ १०॥

आणि मीवांचूनि कांहीं । आणिक गोमटें नाहीं ।

ऐसा निश्चयोचि तिहीं । जयाचा केला ॥ ६०४ ॥

शरीर वाचा मानस । पियालीं कृतनिश्चयाचा कोश ।

एक मीवांचूनि वास । न पाहती आन ॥ ६०५ ॥

किंबहुना निकट निज । जयाचें जाहलें मज ।

तेणें आपणयां आम्हां सेज । एकी केली ॥ ६०६ ॥

रिगतां वल्लभापुढें । नाहीं आंगीं जीवीं सांकडें ।

तिये कांतेचेनि पाडें । एकसरला जो ॥ ६०७ ॥

मिळोनि मिळतचि असे । समुद्रीं गंगाजळ जैसें ।

मी होऊनि मज तैसें । सर्वस्वें भजती ॥ ६०८ ॥

सूर्याच्या होण्यां होईजे । कां सूर्यासवेंचि जाइजे ।

हें विकलेपण साजे । प्रभेसि जेवीं ॥ ६०९ ॥

पैं पाणियाचिये भूमिके । पाणी तळपे कौतुकें ।

ते लहरी म्हणती लौकिकें । एऱ्हवीं तें पाणी ॥ ६१० ॥

जो अनन्यु यापरी । मी जाहलाहि मातें वरी ।

तोचि तो मूर्तधारी । ज्ञान पैं गा ॥ ६११ ॥

आणि तीर्थें धौतें तटें । तपोवनें चोखटें ।

आवडती कपाटें । वसवूं जया ॥ ६१२ ॥

शैलकक्षांचीं कुहरें । जळाशय परिसरें ।

अधिष्ठी जो आदरें । नगरा न ये ॥ ६१३ ॥

बहु एकांतावरी प्रीति । जया जनपदाची खंती ।

जाण मनुष्याकारें मूर्ती । ज्ञानाची तो ॥ ६१४ ॥

आणिकहि पुढती । चिन्हें गा सुमती ।

ज्ञानाचिये निरुती- । लागीं सांगों ॥ ६१५ ॥

अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् ।

एतद्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोन्यथा ॥ ११॥

तरी परमात्मा ऐसें । जें एक वस्तु असे ।

तें जया दिसें । ज्ञानास्तव ॥ ६१६ ॥

तें एकवांचूनि आनें । जियें भवस्वर्गादि ज्ञानें ।

तें अज्ञान ऐसा मनें । निश्चयो केला ॥ ६१७ ॥

स्वर्गा जाणें हें सांडी । भवविषयीं कान झाडी ।

दे अध्यात्मज्ञानीं बुडी । सद्भावाची ॥ ६१८ ॥

भंगलिये वाटे । शोधूनिया अव्हांटे ।

निघिजे जेवीं नीटें । राजपंथें ॥ ६१९ ॥

तैसें ज्ञानजातां करी । आघवेंचि एकीकडे सारी ।

मग मन बुद्धि मोहरी । अध्यात्मज्ञानीं ॥ ६२० ॥

म्हणे एक हेंचि आथी । येर जाणणें ते भ्रांती ।

ऐसी निकुरेंसी मती । मेरु होय ॥ ६२१ ॥

एवं निश्चयो जयाचा । द्वारीं आध्यात्मज्ञानाचा ।

ध्रुव देवो गगनींचा । तैसा राहिला ॥ ६२२ ॥

तयाच्या ठायीं ज्ञान । या बोला नाहीं आन ।

जे ज्ञानीं बैसलें मन । तेव्हांचि तें तो मी ॥ ६२३ ॥

तरी बैसलेपणें जें होये । बैसतांचि बोलें न होये ।

तरी ज्ञाना तया आहे । सरिसा पाडु ॥ ६२४ ॥

आणि तत्त्वज्ञान निर्मळ । फळे जें एक फळ ।

तें ज्ञेयही वरी सरळ । दिठी जया ॥ ६२५ ॥

एऱ्हवीं बोधा आलेनि ज्ञानें । जरी ज्ञेय न दिसेचि मनें ।

तरी ज्ञानलाभुही न मने । जाहला सांता ॥ ६२६ ॥

आंधळेनि हातीं दिवा । घेऊनि काय करावा ? ।

तैसा ज्ञाननिश्चयो आघवा । वायांचि जाय ॥ ६२७ ॥

जरि ज्ञानाचेनि प्रकाशें । परतत्त्वीं दिठी न पैसे ।

ते स्फूर्तीचि असे । अंध होऊनी ॥ ६२८ ॥

म्हणौनि ज्ञान जेतुलें दावीं । तेतुली वस्तुचि आघवी ।

तें देखे ऐशी व्हावी । बुद्धि चोख ॥ ६२९ ॥

यालागीं ज्ञानें निर्दोखें । दाविलें ज्ञेय देखे ।

तैसेनि उन्मेखें । आथिला जो ॥ ६३० ॥

जेवढी ज्ञानाची वृद्धी । तेवढीच जयाची बुद्धी ।

तो ज्ञान हे शब्दीं । करणें न लगे ॥ ६३१ ॥

पैं ज्ञानाचिये प्रभेसवें । जयाची मती ज्ञेयीं पावे ।

तो हातधरणिया शिवे । परतत्त्वातें ॥ ६३२ ॥

तोचि ज्ञान हें बोलतां । विस्मो कवण पंडुसुता ? ।

काय सवितयातें सविता । म्हणावें असें ? ॥ ६३३ ॥

तंव श्रोतें म्हणती असो । न सांगें तयाचा अतिसो ।

ग्रंथोक्ती तेथ आडसो । घालितोसी कां ? ॥ ६३४ ॥

तुझा हाचि आम्हां थोरु । वक्तृत्वाचा पाहुणेरु ।

जे ज्ञानविषो फारु । निरोपिला ॥ ६३५ ॥

रसु होआवा अतिमात्रु । हा घेतासि कविमंत्रु ।

तरी अवंतूनि शत्रु । करितोसि कां गा ? ॥ ६३६ ॥

ठायीं बैसतिये वेळे । जे रससोय घेऊनि पळे ।

तियेचा येरु वोडव मिळे । कोणा अर्था ? ॥ ६३७ ॥

आघवाचि विषयीं भादी । परी सांजवणीं टेंकों नेदी ।

ते खुरतोडी नुसधी । पोषी कवण ? ॥ ६३८ ॥

तैसी ज्ञानीं मती न फांके । येर जल्पती नेणों केतुकें ।

परि तें असो निकें । केलें तुवां ॥ ६३९ ॥

जया ज्ञानलेशोद्देशें । कीजती योगादि सायासें ।

तें धणीचें आथी तुझिया ऐसें । निरूपण ॥ ६४० ॥

अमृताची सातवांकुडी । लागो कां अनुघडी ।

सुखाच्या दिवसकोडी । गणिजतु कां ॥ ६४१ ॥

पूर्णचंद्रेंसीं राती । युग एक असोनि पहाती ।

तरी काय पाहात आहाती । चकोर ते ? ॥ ६४२ ॥

तैसें ज्ञानाचें बोलणें । आणि येणें रसाळपणें ।

आतां पुरे कोण म्हणे ? । आकर्णितां ॥ ६४३ ॥

आणि सभाग्यु पाहुणा ये । सुभगाचि वाढती होये ।

तैं सरों नेणें रससोये । ऐसें आथी ॥ ६४४ ॥

तैसा जाहला प्रसंगु । जे ज्ञानीं आम्हांसि लागु ।

आणि तुजही अनुरागु । आथि तेथ ॥ ६४५ ॥

म्हणौनि यया वाखाणा- । पासीं से आली चौगुणा ।

ना म्हणों नयेसि देखणा ? । होसी ज्ञानी ॥ ६४६ ॥

तरी आतां ययावरी । प्रज्ञेच्या माजघरीं ।

पदें साच करीं । निरूपणीं ॥ ६४७ ॥

या संतवाक्यासरिसें । म्हणितलें निवृत्तिदासें ।

माझेंही जी ऐसें । मनोगत ॥ ६४८ ॥

यावरी आतां तुम्हीं । आज्ञापिला स्वामी ।

तरी वायां वागू मी । वाढों नेदी ॥ ६४९ ॥

एवं इयें अवधारा । ज्ञानलक्षणें अठरा ।

श्रीकृष्णें धनुर्धरा । निरूपिली ॥ ६५० ॥

मग म्हणें या नांवें । ज्ञान एथ जाणावें ।

हे स्वमत आणि आघवें । ज्ञानियेही म्हणती ॥ ६५१ ॥

करतळावरी वाटोळा । डोलतु देखिजे आंवळा ।

तैसें ज्ञान आम्हीं डोळां । दाविलें तुज ॥ ६५२ ॥

आतां धनंजया महामती । अज्ञान ऐसी वदंती ।

तेंही सांगों व्यक्ती । लक्षणेंसीं ॥ ६५३ ॥

एऱ्हवीं ज्ञान फुडें जालिया । अज्ञान जाणवे धनंजया ।

जें ज्ञान नव्हे तें अपैसया । अज्ञानचि ॥ ६५४ ॥

पाहें पां दिवसु आघवा सरे । मग रात्रीची वारी उरे ।

वांचूनि कांहीं तिसरें । नाहीं जेवीं ॥ ६५५ ॥

तैसें ज्ञान जेथ नाहीं । तेंचि अज्ञान पाहीं ।

तरी सांगों कांहीं कांहीं । चिन्हें तियें ॥ ६५६ ॥

तरी संभावने जिये । जो मानाची वाट पाहे ।

सत्कारें होये । तोषु जया ॥ ६५७ ॥

गर्वें पर्वताचीं शिखरें । तैसा महत्त्वावरूनि नुतरे ।

तयाचिया ठायीं पुरे । अज्ञान आहे ॥ ६५८ ॥

आणि स्वधर्माची मांगळी । बांधे वाचेच्या पिंपळीं ।

उभिला जैसा देउळीं । जाणोनि कुंचा ॥ ६५९ ॥

घाली विद्येचा पसारा । सूये सुकृताचा डांगोरा ।

करी तेतुलें मोहरा । स्फीतीचिया ॥ ६६० ॥

आंग वरिवरी चर्ची । जनातें अभ्यर्चितां वंची ।

तो जाण पां अज्ञानाची । खाणी एथ ॥ ६६१ ॥

आणि वन्ही वनीं विचरे । तेथ जळती जैसीं जंगमें स्थावरें ।

तैसें जयाचेनि आचारें । जगा दुःख ॥ ६६२ ॥

कौतुकें जें जें जल्पे । तें साबळाहूनि तीख रुपे ।

विषाहूनि संकल्पें । मारकु जो ॥ ६६३ ॥

तयातें बहु अज्ञान । तोचि अज्ञानाचें निधान ।

हिंसेसि आयतन । जयाचें जिणें ॥ ६६४ ॥

आणि फुंकें भाता फुगे । रेचिलिया सवेंचि उफगे ।

तैसा संयोगवियोगें । चढे वोहटे ॥ ६६५ ॥

पडली वारयाचिया वळसा । धुळी चढे आकाशा ।

हरिखा वळघे तैसा । स्तुतीवेळे ॥ ६६६ ॥

निंदा मोटकी आइके । आणि कपाळ धरूनि ठाके ।

थेंबें विरे वारोनि शोखे । चिखलु जैसा ॥ ६६७ ॥

तैसा मानापमानीं होये । जो कोण्हीचि उर्मी न साहे ।

तयाच्या ठायीं आहे । अज्ञान पुरें ॥ ६६८ ॥

आणि जयाचिया मनीं गांठी । वरिवरी मोकळी वाचा दिठी ।

आंगें मिळे जीवें पाठीं । भलतया दे ॥ ६६९ ॥

व्याधाचे चारा घालणें । तैसें प्रांजळ जोगावणें ।

चांगाचीं अंतःकरणें । विरु करी ॥ ६७० ॥

गार शेवाळें गुंडाळली । कां निंबोळी जैसी पिकली ।

तैसी जयाची भली । बाह्य क्रिया ॥ ६७१ ॥

अज्ञान तयाचिया ठायीं । ठेविलें असे पाहीं ।

याबोला आन नाहीं । सत्य मानीं ॥ ६७२ ॥

आणि गुरुकुळीं लाजे । जो गुरुभक्ती उभजे ।

विद्या घेऊनि माजे । गुरूसींचि जो ॥ ६७३ ॥

तयाचें नाम घेणें । तें वाचे शूद्रान्न होणें ।

परी घडलें लक्षणें । बोलतां इयें ॥ ६७४ ॥

आता गुरुभक्तांचें नांव घेवों । तेणें वाचेसि प्रायश्चित देवों ।

गुरुसेवका नांव पावों । सूर्यु जैसा ॥ ६७५ ॥

येतुलेनि पांगु पापाचा । निस्तरेल हे वाचा ।

जो गुरुतल्पगाचा । नामीं आला ॥ ६७६ ॥

हा ठायवरी । तया नामाचें भय हरी ।

मग म्हणे अवधारीं । आणिकें चिन्हें ॥ ६७७ ॥

तरि आंगें कर्में ढिला । जो मनें विकल्पें भरला ।

अडवींचा अवगळला । कुहा जैसा ॥ ६७८ ॥

तया तोंडीं कांटिवडे । आंतु नुसधीं हाडें ।

अशुचि तेणें पाडें । सबाह्य जो ॥ ६७९ ॥

जैसें पोटालागीं सुणें । उघडें झांकलें न म्हणे ।

तैसें आपलें परावें नेणे । द्रव्यालागीं ॥ ६८० ॥

इया ग्रामसिंहाचिया ठायीं । जैसा मिळणी ठावो अठावो नाहीं ।

तैसा स्त्रीविषयीं कांहीं । विचारीना ॥ ६८१ ॥

कर्माचा वेळु चुके । कां नित्य नैमित्तिक ठाके ।

तें जया न दुखे । जीवामाजीं ॥ ६८२ ॥

पापी जो निसुगु । पुण्याविषयीं अतिनिलागु ।

जयाचिया मनीं वेगु । विकल्पाचा ॥ ६८३ ॥

तो जाण निखिळा । अज्ञानाचा पुतळा ।

जो बांधोनि असे डोळां । वित्ताशेतें ॥ ६८४ ॥

आणि स्वार्थें अळुमाळें । जो धैर्यापासोनि चळे ।

जैसें तृणबीज ढळे । मुंगियेचेनी ॥ ६८५ ॥

पावो सूदलिया सवें । जैसें थिल्लर कालवे ।

तैसा भयाचेनि नांवें । गजबजे जो ॥ ६८६ ॥

मनोरथांचिया धारसा । वाहणें जयाचिया मानसा ।

पूरीं पडिला जैसा । दुधिया पाहीं ॥ ६८७ ॥

वायूचेनि सावायें । धू दिगंतरा जाये ।

दुःखवार्ता होये । तसें जया ॥ ६८८ ॥

वाउधणाचिया परी । जो आश्रो कहींचि न धरी ।

क्षेत्रीं तीर्थीं पुरीं । थारों नेणे ॥ ६८९ ॥

कां मातलिया सरडा । पुढती बुडुख पुढती शेंडा ।

हिंडणवारा कोरडा । तैसा जया ॥ ६९० ॥

जैसा रोविल्याविणें । रांजणु थारों नेणे ।

तैसा पडे तैं राहणें । एऱ्हवीं हिंडे ॥ ६९१ ॥

तयाच्या ठायीं उदंड । अज्ञान असे वितंड ।

जो चांचल्यें भावंड । मर्कटाचें ॥ ६९२ ॥

आणि पैं गा धनुर्धरा । जयाचिया अंतरा ।

नाहीं वोढावारा । संयमाचा ॥ ६९३ ॥

लेंडिये आला लोंढा । न मनी वाळुवेचा वरवंडा ।

तैसा निषेधाचिया तोंडा । बिहेना जो ॥ ६९४ ॥

व्रतातें आड मोडी । स्वधर्मु पायें वोलांडी ।

नियमाची आस तोडी । जयाची क्रिया ॥ ६९५ ॥

नाहीं पापाचा कंटाळा । नेणें पुण्याचा जिव्हाळा ।

लाजेचा पेंडवळा । खाणोनि घाली ॥ ६९६ ॥

कुळेंसीं जो पाठमोरा । वेदाज्ञेसीं दुऱ्हा ।

कृत्याकृत्यव्यापारा । निवाडु नेणे ॥ ६९७ ॥

वसू जैसा मोकाटु । वारा जैसा अफाटु ।

फुटला जैसा पाटु । निर्जनीं ॥ ६९८ ॥

आंधळें हातिरूं मातलें । कां डोंगरीं जैसें पेटलें ।

तैसें विषयीं सुटलें । चित्त जयाचें ॥ ६९९ ॥

पैं उबधडां काय न पडे । मोकाटु कोणां नातुडे ।

ग्रामद्वारींचे आडें । नोलांडी कोण ॥ ७०० ॥

जैसें सत्रीं अन्न जालें । कीं सामान्या बीक आलें ।

वाणसियेचें उभलें । कोण न रिगे ? ॥ ७०१ ॥

तैसें जयाचें अंतःकरण । तयाच्या ठायीं संपूर्ण ।

अज्ञानाची जाण । ऋद्धि आहे ॥ ७०२ ॥

आणि विषयांची गोडी । जो जीतु मेला न संडी ।

स्वर्गींही खावया जोडी । येथूनिची ॥ ७०३ ॥

जो अखंड भोगा जचे । जया व्यसन काम्यक्रियेचें ।

मुख देखोनि विरक्ताचें । सचैल करी ॥ ७०४ ॥

विषो शिणोनि जाये । परि न शिणे सावधु नोहे ।

कुहीला हातीं खाये । कोढी जैसा ॥ ७०५ ॥

खरी टेंकों नेदी उडे । लातौनि फोडी नाकाडें ।

तऱ्ही जेवीं न काढे । माघौता खरु ॥ ७०६ ॥

तैसा जो विषयांलागीं । उडी घाली जळतिये आगीं ।

व्यसनाची आंगीं । लेणीं मिरवी ॥ ७०७ ॥

फुटोनि पडे तंव । मृग वाढवी हांव ।

परी न म्हणे ते माव । रोहिणीची ॥ ७०८ ॥

तैसा जन्मोनि मृत्यूवरी । विषयीं त्रासितां बहुतीं परीं ।

तऱ्ही त्रासु नेघे धरी । अधिक प्रेम ॥ ७०९ ॥

पहिलिये बाळदशे । आई बा हेंचि पिसें ।

तें सरे मग स्त्रीमांसें । भुलोनि ठाके ॥ ७१० ॥

मग स्त्री भोगितां थावों । वृद्धाप्य लागे येवों ।

तेव्हां तोचि प्रेमभावो । बाळकांसि आणी ॥ ७११ ॥

आंधळें व्यालें जैसें । तैसा बाळें परिवसे ।

परि जीवें मरे तों न त्रासे । विषयांसि जो ॥ ७१२ ॥

जाण तयाच्या ठायीं । अज्ञानासि पारु नाहीं ।

आतां आणीक कांहीं । चिन्हें सांगों ॥ ७१३ ॥

तरि देह हाचि आत्मा । ऐसेया जो मनोधर्मा ।

वळघोनियां कर्मा । आरंभु करी ॥ ७१४ ॥

आणि उणें कां पुरें । जें जें कांहीं आचरे ।

तयाचेनि आविष्करें । कुंथों लागे ॥ ७१५ ॥

डोईये ठेविलेनि भोजें । देवलविसें जेवीं फुंजे ।

तैसा विद्यावयसा माजे । उताणा चाले ॥ ७१६ ॥

म्हणे मीचि एकु आथी । माझ्यांचि घरीं संपत्ती ।

माझी आचरती रीती । कोणा आहे ॥ ७१७ ॥

नाहीं माझेनि पाडें वाडु । मी सर्वज्ञ एकचि रूढु ।

ऐसा गर्वतुष्टीगंडु । घेऊनि ठाके ॥ ७१८ ॥

व्याधि लागलिया माणुसा । नयेचि भोग दाऊं जैसा ।

निकें न साहे जो तैसा । पुढिलांचें ॥ ७१९ ॥

पैं गुण तेतुला खाय । स्नेह कीं जाळितु जाय ।

जेथ ठेविजे तेथ होय । मसी{ऐ}सें ॥ ७२० ॥

जीवनें शिंपिला तिडपिडी । विजिला प्राण सांडीं ।

लागला तरी काडी । उरों नेदी ॥ ७२१ ॥

आळुमाळ प्रकाशु करी । तेतुलेनीच उबारा धरी ।

तैसिया दीपाचि परी । सुविद्यु जो ॥ ७२२ ॥

औषधाचेनि नांवें अमृतें । जैसा नवज्वरु आंबुथे ।

कां विषचि होऊनि परतें । सर्पा दूध ॥ ७२३ ॥

तैसा सद्गुणीं मत्सरु । व्युत्पत्ती अहंकारु ।

तपोज्ञानें अपारु । ताठा चढे ॥ ७२४ ॥

अंत्यु राणिवे बैसविला । आरें धारणु गिळिला ।

तैसा गर्वें फुगला । देखसी जो ॥ ७२५ ॥

जो लाटणें ऐसा न लवे । पाथरु तेवीं न द्रवे ।

गुणियासि नागवे । फोडसें जैसें ॥ ७२६ ॥

किंबहुना तयापाशी । अज्ञान आहे वाढीसीं ।

हें निकरें गा तुजसीं । बोलत असों ॥ ७२७ ॥

आणीकही धनंजया । जो गृहदेह सामग्रिया ।

न देखे कालचेया । जन्मातें गा ॥ ७२८ ॥

कृतघ्ना उपकारु केला । कां चोरा व्यवहारु दिधला ।

निसुगु स्तविला । विसरे जैसा ॥ ७२९ ॥

वोढाळितां लाविलें । तें तैसेंच कान पूंस वोलें ।

कीं पुढती वोढाळुं आलें । सुणें जैसें ॥ ७३० ॥

बेडूक सापाचिया तोंडीं । जातसे सबुडबुडीं ।

तो मक्षिकांचिया कोडीं । स्मरेना कांहीं ? ॥ ७३१ ॥

तैसीं नवही द्वारें स्रवती । आंगीं देहाची लुती जिती ।

जेणें जाली तें चित्तीं । सलेना जया ॥ ७३२ ॥

मातेच्या उदरकुहरीं । पचूनि विष्ठेच्या दाथरीं ।

जठरीं नवमासवरी । उकडला जो ॥ ७३३ ॥

तें गर्भींची जे व्यथा । कां जें जालें उपजतां ।

तें कांहींचि सर्वथा । नाठवी जो ॥ ७३४ ॥

मलमूत्रपंकीं । जे लोळतें बाळ अंकीं ।

तें देखोनि जो न थुंकीं । त्रासु नेघे ॥ ७३५ ॥

कालचि ना जन्म गेलें । पाहेचि पुढती आलें ।

ऐसें हें कांहीं वाटलें । नाहीं जया ॥ ७३६ ॥

आणि पैं तयाची परी । जीविताची फरारी ।

देखोनि जो न करी । मृत्युचिंता ॥ ७३७ ॥

जिणेयाचेनि विश्वासें । मृत्यु एक एथ असे ।

हें जयाचेनि मानसें । मानिजेना ॥ ७३८ ॥

अल्पोदकींचा मासा । हें नाटे ऐसिया आशा ।

न वचेचि कां जैसा । अगाध डोहां ॥ ७३९ ॥

कां गोरीचिया भुली । मृग व्याधा दृष्टी न घाली ।

गळु न पाहतां गिळिली । उंडी मीनें ॥ ७४० ॥

दीपाचिया झगमगा । जाळील हें पतंगा ।

नेणवेचि पैं गा । जयापरी ॥ ७४१ ॥

गव्हारु निद्रासुखें । घर जळत असे तें न देखे ।

नेणतां जेंवी विखें । रांधिलें अन्न ॥ ७४२ ॥

तैसा जीविताचेनि मिषें । हा मृत्युचि आला असे ।

हें नेणेचि राजसें । सुखें जो गा ॥ ७४३ ॥

शरीरींचीं वाढी । अहोरात्रांची जोडी ।

विषयसुखप्रौढी । साचचि मानी ॥ ७४४ ॥

परी बापुडा ऐसें नेणे । जें वेश्येचें सर्वस्व देणें ।

तेंचि तें नागवणें । रूप एथ ॥ ७४५ ॥

संवचोराचें साजणें । तेंचि तें प्राण घेणें ।

लेपा स्नपन करणें । तोचि नाशु ॥ ७४६ ॥

पांडुरोगें आंग सुटलें । तें तयाचि नांवे खुंटलें ।

तैसें नेणें भुललें । आहारनिद्रा ॥ ७४७ ॥

सन्मुख शूला । धांवतया पायें चपळा ।

प्रतिपदीं ये जवळा । मृत्यु जेवीं ॥ ७४८ ॥

तेवीं देहा जंव जंव वाढु । जंव जंव दिवसांचा पवाडु ।

जंव जंव सुरवाडु । भोगांचा या ॥ ७४९ ॥

तंव तंव अधिकाधिकें । मरण आयुष्यातें जिंके ।

मीठ जेवीं उदकें । घांसिजत असे ॥ ७५० ॥

तैसें जीवित्व जाये । तयास्तव काळु पाहे ।

हें हातोहातींचें नव्हे । ठाउकें जया ॥ ७५१ ॥

किंबहुना पांडवा । हा आंगींचा मृत्यु नीच नवा ।

न देखे जो मावा। विषयांचिया ॥ ७५२ ॥

तो अज्ञानदेशींचा रावो । या बोला महाबाहो।

न पडे गा ठावो । आणिकांचा ॥ ७५३ ॥

पैं जीविताचेनि तोखें । जैसा कां मृत्यु न देखे ।

तैसाचि तारुण्ये पोखें । जरा न गणी ॥ ७५४ ॥

कडाडीं लोटला गाडा । कां शिखरौनि सुटला धोंडा ।

तैसा न देखे जो पुढां । वार्धक्य आहे ॥ ७५५ ॥

कां आडवोहळा पाणी आलें । कां जैसे म्हैसयाचें झुंज मातलें ।

तैसें तारुण्याचे चढलें । भुररें जया ॥ ७५६ ॥

पुष्टि लागे विघरों । कांति पाहे निसरों ।

मस्तक आदरीं शिरों- । भागीं कंप ॥ ७५७ ॥

दाढी साउळ धरी । मान हालौनि वारी ।

तरी जो करी । मायेचा पैसु ॥ ७५८ ॥

पुढील उरीं आदळे । तंव न देखे जेवीं आंधळें ।

कां डोळ्यावरलें निगळे । आळशी तोषें ॥ ७५९ ॥

तैसें तारुण्य आजिचें । भोगितां वृद्धाप्य पाहेचें ।

न देखे तोचि साचें । अज्ञानु गा ॥ ७६० ॥

देखे अक्षमें कुब्जें । कीं विटावूं लागे फुंजें ।

परी न म्हणे पाहे माझें । ऐसेंचि भवे ॥ ७६१ ॥

आणि आंगीं वृद्धाप्यतेची । संज्ञा ये मरणाची ।

परी जया तारुण्याची । भुली न फिटे ॥ ७६२ ॥

तो अज्ञानाचें घर । हें साचचि घे उत्तर ।

तेवींचि परियेसीं थोर । चिन्हें आणिक ॥ ७६३ ॥

तरि वाघाचिये अडवे । एक वेळ आला चरोनि दैवें ।

तेणें विश्वासें पुढती धांवे । वसू जैसा ॥ ७६४ ॥

कां सर्पघराआंतु । अवचटें ठेवा आणिला स्वस्थु ।

येतुलियासाठीं निश्चितु । नास्तिकु होय ॥ ७६५ ॥

तैसेनि अवचटें हें । एकदोनी वेळां लाहे ।

एथ रोग एक आहे । हें मानीना जो ॥ ७६६ ॥

वैरिया नीद आली । आतां द्वंद्वें माझीं सरलीं ।

हें मानी तो सपिली । मुकला जेवीं ॥ ७६७ ॥

तैसी आहारनिद्रेची उजरी । रोग निवांतु जोंवरी ।

तंव जो न करी । व्याधी चिंता ॥ ७६८ ॥

आणि स्त्रीपुत्रादिमेळें । संपत्ति जंव जंव फळे ।

तेणें रजें डोळे । जाती जयाचे ॥ ७६९ ॥

सवेंचि वियोगु पडैल । विळौनी विपत्ति येईल ।

हें दुःख पुढील । देखेना जो ॥ ७७० ॥

तो अज्ञान गा पांडवा । आणि तोही तोचि जाणावा ।

जो इंद्रियें अव्हासवा । चारी एथ ॥ ७७१ ॥

वयसेचेनि उवायें । संपत्तीचेनि सावायें ।

सेव्यासेव्य जाये । सरकटितु ॥ ७७२ ॥

न करावें तें करी । असंभाव्य मनीं धरी ।

चिंतू नये तें विचारी । जयाची मती ॥ ७७३ ॥

रिघे जेथ न रिघावें । मागे जें न घ्यावें ।

स्पर्शे जेथ न लागावें । आंग मन ॥ ७७४ ॥

न जावें तेथ जाये । न पाहावें तें जो पाहे ।

न खावें तें खाये । तेवींचि तोषे ॥ ७७५ ॥

न धरावा तो संगु । न लागावें तेथ लागु ।

नाचरावा तो मार्गु । आचरे जो ॥ ७७६ ॥

नायकावें तें आइके । न बोलावें तें बके ।

परी दोष होतील हें न देखे । प्रवर्ततां ॥ ७७७ ॥

आंगा मनासि रुचावें । येतुलेनि कृत्याकृत्य नाठवें ।

जो करणेयाचेनि नांवें । भलतेंचि करी ॥ ७७८ ॥

परि पाप मज होईल । कां नरकयातना येईल ।

हें कांहींचि पुढील । देखेना जो ॥ ७७९ ॥

तयाचेनि आंगलगें । अज्ञान जगीं दाटुगें ।

जें सज्ञानाही संगें । झोंबों सके ॥ ७८० ॥

परी असो हें आइक । अज्ञान चिन्हें आणिक ।

जेणें तुज सम्यक् । जाणवे तें ॥ ७८१ ॥

तरी जयाची प्रीति पुरी । गुंतली देखसी घरीं ।

नवगंधकेसरीं । भ्रमरी जैशी ॥ ७८२ ॥

साकरेचिया राशी । बैसली नुठे माशी ।

तैसेनि स्त्रीचित्त आवेशीं । जयाचें मन ॥ ७८३ ॥

ठेला बेडूक कुंडीं । मशक गुंतला शेंबुडीं ।

जैसा ढोरु सबुडबुडीं । रुतला पंकीं ॥ ७८४ ॥

तैसें घरींहूनि निघणें । नाहीं जीवें मनें प्राणें ।

जया साप होऊनि असणें । भाटीं तियें ॥ ७८५ ॥

प्रियोत्तमाचिया कंठीं । प्रमदा घे आटी ।

तैशी जीवेंसी कोंपटी । धरूनि ठाके ॥ ७८६ ॥

मधुरसोद्देशें । मधुकर जचे जैसें ।

गृहसंगोपन तैसें । करी जो गा ॥ ७८७ ॥

म्हातारपणीं जालें । मा आणिक एक विपाईलें ।

तयाचें कां जेतुलें । मातापितरां ॥ ७८८ ॥

तेतुलेनि पाडें पार्था । घरीं जया प्रेम आस्था ।

आणि स्त्रीवांचूनि सर्वथा । जाणेना जो ॥ ७८९ ॥

तैसा स्त्रीदेहीं जो जीवें । पडोनिया सर्वभावें ।

कोण मी काय करावें । कांहीं नेणे ॥ ७९० ॥

महापुरुषाचें चित्त । जालिया वस्तुगत ।

ठाके व्यवहारजात । जयापरी ॥ ७९१ ॥

हानि लाज न देखे । परापवादु नाइके ।

जयाचीं इंद्रियें एकमुखें । स्त्रिया केलीं ॥ ७९२ ॥

चित्त आराधी स्त्रीयेचें । आणि तियेचेनि छंदें नाचे ।

माकड गारुडियाचें । जैसें होय ॥ ७९३ ॥

आपणपेंही शिणवी । इष्टमित्र दुखवी ।

मग कवडाचि वाढवी । लोभी जैसा ॥ ७९४ ॥

तैसा दानपुण्यें खांची । गोत्रकुटुंबा वंची ।

परी गारी भरी स्त्रियेची । उणी हों नेदी ॥ ७९५ ॥

पूजिती दैवतें जोगावी । गुरूतें बोलें झकवी ।

मायबापां दावी । निदारपण ॥ ७९६ ॥

स्त्रियेच्या तरी विखीं । भोगुसंपत्ती अनेकीं ।

आणी वस्तु निकी । जे जे देखे ॥ ७९७ ॥

प्रेमाथिलेनि भक्तें । जैसेनि भजिजे कुळदैवतें ।

तैसा एकाग्रचित्तें । स्त्री जो उपासी ॥ ७९८ ॥

साच आणि चोख । तें स्त्रियेसीचि अशेख ।

येरांविषयीं जोगावणूक । तेही नाहीं ॥ ७९९ ॥

इयेतें हन कोणी देखैल । इयेसी वेखासें जाईल ।

तरी युगचि बुडैल । ऐसें जया ॥ ८०० ॥

नायट्यांभेण । न मोडिजे नागांची आण ।

तैसी पाळी उणखुण । स्त्रीयेची जो ॥ ८०१ ॥

किंबहुना धनंजया । स्त्रीचि सर्वस्व जया ।

आणि तियेचिया जालिया- । लागीं प्रेम ॥ ८०२ ॥

आणिकही जें समस्त । तियेचें संपत्तिजात ।

तें जीवाहूनि आप्त । मानी जो कां ॥ ८०३ ॥

तो अज्ञानासी मूळ । अज्ञाना त्याचेनि बळ ।

हें असो केवळ । तेंचि रूप ॥ ८०४ ॥

आणि मातलिया सागरीं । मोकललिया तरी ।

लाटांच्या येरझारीं । आंदोळे जेवीं ॥ ८०५ ॥

तेवीं प्रिय वस्तु पावे । आणि सुखें जो उंचावे ।

तैसाचि अप्रियासवें । तळवटु घे ॥ ८०६ ॥

ऐसेनि जयाचे चित्तीं । वैषम्यसाम्याची वोखती ।

वाहे तो महामती । अज्ञान गा ॥ ८०७ ॥

आणि माझ्या ठायीं भक्ती । फळालागीं जया आर्ती ।

धनोद्देशें विरक्ती । नटणें जेवीं ॥ ८०८ ॥

नातरी कांताच्या मानसी । रिगोनि स्वैरिणी जैसी ।

राहाटे जारेंसीं । जावयालागीं ॥ ८०९ ॥

तैसा मातें किरीटी । भजती गा पाउटी ।

करूनि जो दिठी । विषो सूये ॥ ८१० ॥

आणि भजिन्नलियासवें । तो विषो जरी न पावे ।

तरी सांडी म्हणे आघवें । टवाळ हें ॥ ८११ ॥

कुणबट कुळवाडी । तैसा आन आन देव मांडी ।

आदिलाची परवडी । करी तया ॥ ८१२ ॥

तया गुरुमार्गा टेंकें । जयाचा सुगरवा देखे ।

तरी तयाचा मंत्र शिके । येरु नेघे ॥ ८१३ ॥

प्राणिजातेंसीं निष्ठुरु । स्थावरीं बहु भरु ।

तेवींचि नाहीं एकसरु । निर्वाहो जया ॥ ८१४ ॥

माझी मूर्ति निफजवी । ते घराचे कोनीं बैसवी ।

आपण देवो देवी । यात्रे जाय ॥ ८१५ ॥

नित्य आराधन माझें । काजीं कुळदैवता भजे ।

पर्वविशेषें कीजे । पूजा आना ॥ ८१६ ॥

माझें अधिष्ठान घरीं । आणि वोवसे आनाचे करी ।

पितृकार्यावसरीं । पितरांचा होय ॥ ८१७ ॥

एकादशीच्या दिवशीं । जेतुला पाडु आम्हांसी ।

तेतुलाचि नागांसी । पंचमीच्या दिवशीं ॥ ८१८ ॥

चौथ मोटकी पाहे । आणि गणेशाचाचि होये ।

चावदसी म्हणे माये । तुझाचि वो दुर्गे ॥ ८१९ ॥

नित्य नैमित्तिकें कर्में सांडी । मग बैसे नवचंडी ।

आदित्यवारीं वाढी । बहिरवां पात्रीं ॥ ८२० ॥

पाठीं सोमवार पावे । आणि बेलेंसी लिंगा धांवे ।

ऐसा एकलाचि आघवे । जोगावी जो ॥ ८२१ ॥

ऐसा अखंड भजन करी । उगा नोहे क्षणभरी ।

अवघेन गांवद्वारीं । अहेव जैसी ॥ ८२२ ॥

ऐसेनि जो भक्तु । देखसी सैरा धांवतु ।

जाण अज्ञानाचा मूर्तु । अवतार तो ॥ ८२३ ॥

आणि एकांतें चोखटें । तपोवनें तीर्थे तटें ।

देखोनि जो गा विटे । तोहि तोचि ॥ ८२४ ॥

जया जनपदीं सुख । गजबजेचें कवतिक ।

वानूं आवडे लौकिक । तोहि तोची ॥ ८२५ ॥

आणि आत्मा गोचरु होये । ऐसी जे विद्या आहे ।

ते आइकोनि डौर वाहे । विद्वांसु जो ॥ ८२६ ॥

उपनिषदांकडे न वचे । योगशास्त्र न रुचे ।

अध्यात्मज्ञानीं जयाचें । मनचि नाहीं ॥ ८२७ ॥

आत्मचर्चा एकी आथी । ऐसिये बुद्धीची भिंती ।

पाडूनि जयाची मती । वोढाळ जाहली ॥ ८२८ ॥

कर्मकांड तरी जाणे । मुखोद्गत पुराणें ।

ज्योतिषीं तो म्हणे । तैसेंचि होय ॥ ८२९ ॥

शिल्पीं अति निपुण । सूपकर्मींही प्रवीण ।

विधि आथर्वण । हातीं आथी ॥ ८३० ॥

कोकीं नाहीं ठेलें । भारत करी म्हणितलें ।

आगम आफाविले । मूर्त होतीं ॥ ८३१ ॥

नीतिजात सुझे । वैद्यकही बुझे ।

काव्यनाटकीं दुजें । चतुर नाहीं ॥ ८३२ ॥

स्मृतींची चर्चा । दंशु जाणे गारुडियाचा ।

निघंटु प्रज्ञेचा । पाइकी करी ॥ ८३३ ॥

पैं व्याकरणीं चोखडा । तर्कीं अतिगाढा ।

परी एक आत्मज्ञानीं फुडा । जात्यंधु जो ॥ ८३४ ॥

तें एकवांचूनि आघवां शास्त्रीं । सिद्धांत निर्माणधात्री ।

परी जळों तें मूळनक्षत्रीं । न पाहें गा ॥ ८३५ ॥

मोराआंगीं अशेषें । पिसें असतीं डोळसें ।

परी एकली दृष्टि नसे । तैसें तें गा ॥ ८३६ ॥

जरी परमाणू{ए}वढें । संजीवनीमूळ जोडे ।

तरी बहु काय गाडे । भरणें येरें ? ॥ ८३७ ॥

आयुष्येंवीण लक्षणें । सिसेंवीण अळंकरणें ।

वोहरेंवीण वाधावणें । तो विटंबु गा ॥ ८३८ ॥

तैसें शास्त्रजात जाण । आघवेंचि अप्रमाण ।

अध्यात्मज्ञानेंविण । एकलेनी ॥ ८३९ ॥

यालागीं अर्जुना पाहीं । अध्यात्मज्ञानाच्या ठायीं ।

जया नित्यबोधु नाहीं । शास्त्रमूढा ॥ ८४० ॥

तया शरीर जें जालें । तें अज्ञानाचें बीं विरुढलें ।

तयाचें व्युत्पन्नत्व गेलें । अज्ञानवेलीं ॥ ८४१ ॥

तो जें जें बोले । तें अज्ञानचि फुललें ।

तयाचें पुण्य जें फळलें । तें अज्ञान गा ॥ ८४२ ॥

आणि अध्यात्मज्ञान कांहीं । जेणें मानिलेंचि नाहीं ।

तो ज्ञानार्थु न देखे काई । हें बोलावें असें ? ॥ ८४३ ॥

ऐलीचि थडी न पवतां । पळे जो माघौता ।

तया पैलद्वीपींची वार्ता । काय होय ? ॥ ८४४ ॥

कां दारवंठाचि जयाचें । शीर रोंविलें खांचे ।

तो केवीं परिवरींचें । ठेविलें देखे ? ॥ ८४५ ॥

तेवीं अध्यात्मज्ञानीं जया । अनोळख धनंजया ।

तया ज्ञानार्थु देखावया । विषो काई ? ॥ ८४६ ॥

म्हणौनि आतां विशेषें । तो ज्ञानाचें तत्त्व न देखे ।

हें सांगावें आंखेंलेखें । न लगे तुज ॥ ८४७ ॥

जेव्हां सगर्भे वाढिलें । तेव्हांचि पोटींचें धालें ।

तैसें मागिलें पदें बोलिलें । तेंचि होय ॥ ८४८ ॥

वांचूनियां वेगळें । रूप करणें हें न मिळे ।

जेवीं अवंतिलें आंधळें । तें दुजेनसीं ये ॥ ८४९ ॥

एवं इये उपरतीं । अज्ञानचिन्हें मागुतीं ।

अमानित्वादि प्रभृती । वाखाणिलीं ॥ ८५० ॥

जे ज्ञानपदें अठरा । केलियां येरी मोहरां ।

अज्ञान या आकारा । सहजें येती ॥ ८५१ ॥

मागां श्लोकाचेनि अर्धार्धें । ऐसें सांगितलें श्रीमुकुंदें ।

ना उफराटीं इयें ज्ञानपदें । तेंचि अज्ञान ॥ ८५२ ॥

म्हणौनि इया वाहणीं । केली म्यां उपलवणी ।

वांचूनि दुधा मेळऊनि पाणी । फार कीजे ? ॥ ८५३ ॥

तैसें जी न बडबडीं । पदाची कोर न सांडी ।

परी मूळध्वनींचिये वाढी । निमित्त जाहलों ॥ ८५४ ॥

तंव श्रोते म्हणती राहें । कें परिहारा ठावो आहे ? ।

बिहिसी कां वायें । कविपोषका ? ॥ ८५५ ॥

तूतें श्रीमुरारी । म्हणितलें आम्ही प्रकट करीं ।

जें अभिप्राय गव्हरीं । झांकिले आम्हीं ॥ ८५६ ॥

तें देवाचें मनोगत । दावित आहासी तूं मूर्त ।

हेंही म्हणतां चित्त । दाटैल तुझें ॥ ८५७ ॥

म्हणौनि असो हें न बोलों । परि साविया गा तोषलों ।

जे ज्ञानतरिये मेळविलों । श्रवण सुखाचिये ॥ ८५८ ॥

आतां इयावरी । जे तो श्रीहरी ।

बोलिला तें करीं । कथन वेगां ॥ ८५९ ॥

इया संतवाक्यासरिसें । म्हणितलें निवृत्तिदासें ।

जी अवधारा तरी ऐसें । बोलिलें देवें ॥ ८६० ॥

म्हणती तुवां पांडवा । हा चिन्हसमुच्चयो आघवा ।

आयकिला तो जाणावा । अज्ञानभागु ॥ ८६१ ॥

इया अज्ञानविभागा । पाठी देऊनि पैं गा ।

ज्ञानविखीं चांगा । दृढा होईजे ॥ ८६२ ॥

मग निर्वाळिलेनि ज्ञानें । ज्ञेय भेटेल मनें ।

तें जाणावया अर्जुनें । आस केली ॥ ८६३ ॥

तंव सर्वज्ञांचा रावो । म्हणे जाणौनि तयाचा भावो ।

परिसें ज्ञेयाचा अभिप्रावो । सांगों आतां ॥ ८६४ ॥

ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ञात्वा~मृतमश्नुते ॥

अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते ॥ १२॥

तरि ज्ञेय ऐसें म्हणणें । वस्तूतें येणेंचि कारणें ।

जें ज्ञानेंवांचूनि कवणें । उपायें नये ॥ ८६५ ॥

आणि जाणितलेयावरौतें । कांहींच करणें नाहीं जेथें ।

जाणणेंचि तन्मयातें । आणी जयाचें ॥ ८६६ ॥

जें जाणितलेयासाठीं । संसार काढूनियां कांठीं ।

जिरोनि जाइजे पोटीं । नित्यानंदाच्या ॥ ८६७ ॥

तें ज्ञेय गा ऐसें । आदि जया नसे ।

परब्रह्म आपैसें । नाम जया ॥ ८६८ ॥

जें नाहीं म्हणों जाइजे । तंव विश्वाकारें देखिजे ।

आणि विश्वचि ऐसें म्हणिजे । तरि हे माया ॥ ८६९ ॥

रूप वर्ण व्यक्ती । नाहीं दृश्य दृष्टा स्थिती ।

तरी कोणें कैसें आथी । म्हणावें पां ॥ ८७० ॥

आणि साचचि जरी नाहीं । तरी महदादि कोणें ठाईं ।

स्फुरत कैचें काई । तेणेंवीण असे ? ॥ ८७१ ॥

म्हणौनि आथी नाथी हे बोली । जें देखोनि मुकी जाहली ।

विचारेंसीं मोडली । वाट जेथें ॥ ८७२ ॥

जैसी भांडघटशरावीं । तदाकारें असे पृथ्वी ।

तैसें सर्व होऊनियां सर्वीं । असे जे वस्तु ॥ ८७३ ॥

सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतो~क्षिशिरोमुखम् ।

सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ १३॥

आघवांचि देशीं काळीं । नव्हतां देशकाळांवेगळी ।

जे क्रिया स्थूळास्थूळीं । तेचि हात जयाचे ॥ ८७४ ॥

तयातें याकारणें । विश्वबाहू ऐसें म्हणणें ।

जें सर्वचि सर्वपणें । सर्वदा करी ॥ ८७५ ॥

आणि समस्तांही ठाया । एके काळीं धनंजया ।

आलें असे म्हणौनि जया । विश्वांघ्रीनाम ॥ ८७६ ॥

पैं सवितया आंग डोळे । नाहींत वेगळे वेगळे ।

तैसें सर्वद्रष्टे सकळें । स्वरूपें जें ॥ ८७७ ॥

म्हणौनि विश्वतश्चक्षु । हा अचक्षूच्या ठायीं पक्षु ।

बोलावया दक्षु । जाहला वेदु ॥ ८७८ ॥

जें सर्वांचे शिरावरी । नित्य नांदे सर्वांपरी ।

ऐसिये स्थितीवरी । विश्वमूर्धा म्हणिपे ॥ ८७९ ॥

पैं गा मूर्ति तेंचि मुख । हुताशना जैसें देख ।

तैसें सर्वपणें अशेख । भोक्ते जे ॥ ८८० ॥

यालागीं तया पार्था । विश्वतोमुख हे व्यवस्था ।

आली वाक्पथा । श्रुतीचिया ॥ ८८१ ॥

आणि वस्तुमात्रीं गगन । जैसें असे संलग्न ।

तैसें शब्दजातीं कान । सर्वत्र जया ॥ ८८२ ॥

म्हणौनि आम्हीं तयातें । म्हणों सर्वत्र आइकतें ।

एवं जें सर्वांतें । आवरूनि असे ॥ ८८३ ॥

एऱ्हवीं तरी महामती । विश्वतश्चक्षु इया श्रुती ।

तयाचिया व्याप्ती । रूप केलें ॥ ८८४ ॥

वांचूनि हस्त नेत्र पाये । हें भाष तेथ कें आहे ? ।

सर्व शून्याचा न साहे । निष्कर्षु जें ॥ ८८५ ॥

पैं कल्लोळातें कल्लोळें । ग्रसिजत असे ऐसें कळे ।

परी ग्रसितें ग्रासावेगळें । असे काई ? ॥ ८८६ ॥

तैसें साचचि जें एक । तेथ कें व्याप्यव्यापक ? ।

परी बोलावया नावेक । करावें लागे ॥ ८८७ ॥

पैं शून्य जैं दावावें जाहलें । तैं बिंदुलें एक पाहिजे केलें ।

तैसें अद्वैत सांगावें बोलें । तैं द्वैत कीजे ॥ ८८८ ॥

एऱ्हवीं तरी पार्था । गुरुशिष्यसत्पथा ।

आडळु पडे सर्वथा । बोल खुंटे ॥ ८८९ ॥

म्हणौनि गा श्रुती । द्वैतभावें अद्वैतीं ।

निरूपणाची वाहती । वाट केली ॥ ८९० ॥

तेंचि आतां अवधारीं । इये नेत्रगोचरें आकारीं ।

तें ज्ञेय जयापरी । व्यापक असे ॥ ८९१ ॥

सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् ।

असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ॥ १४॥

तरी तें गा किरीटी ऐसें । अवकाशीं आकाश जैसें ।

पटीं पटु होऊनि असे । तंतु जेवीं ॥ ८९२ ॥

उदक होऊनि उदकीं । रसु जैसा अवलोकीं ।

दीपपणें दीपकीं । तेज जैसें ॥ ८९३ ॥

कर्पूरत्वें कापुरीं । सौरभ्य असे जयापरी ।

शरीर होऊनि शरीरीं । कर्म जेवीं ॥ ८९४ ॥

किंबहुना पांडवा । सोनेंचि सोनयाचा रवा ।

तैसें जें या सर्वां । सर्वांगीं असे ॥ ८९५ ॥

परी रवेपणामाजिवडे । तंव रवा ऐसें आवडे ।

वांचूनि सोनें सांगडें । सोनया जेवीं ॥ ८९६ ॥

पैं गा वोघुचि वांकुडा । परि पाणी उजू सुहाडा ।

वन्हि आला लोखंडा । लोह नव्हे कीं ॥ ८९७ ॥

घटाकारें वेंटाळें । तेथ नभ गमे वाटोळें ।

मठीं तरी चौफळें । आये दिसे ॥ ८९८ ॥

तरि ते अवकाश जैसें । नोहिजतीचि कां आकाशें ।

जें विकार होऊनि तैसें । विकारी नोहे ॥ ८९९ ॥

मन मुख्य इंद्रियां । सत्त्वादि गुणां ययां- ।

सारिखें ऐसें धनंजया । आवडे कीर ॥ ९०० ॥

पैं गुळाची गोडी । नोहे बांधया सांगडी ।

तैसीं गुण इंद्रियें फुडीं । नाहीं तेथ ॥ ९०१ ॥

अगा क्षीराचिये दशे । घृत क्षीराकारें असे ।

परी क्षीरचि नोहे जैसें । कपिध्वजा ॥ ९०२ ॥

तैसें जें इये विकारीं । विकार नोहे अवधारीं ।

पैं आकारा नाम भोंवरी । येर सोने तें सोनें ॥ ९०३ ॥

इया उघड मऱ्हाटिया । तें वेगळेपण धनंजया ।

जाण गुण इंद्रियां- । पासोनियां ॥ ९०४ ॥

नामरूपसंबंधु । जातिक्रियाभेदु ।

हा आकारासीच प्रवादु । वस्तूसि नाहीं ॥ ९०५ ॥

तें गुण नव्हे कहीं । गुणा तया संबंधु नाहीं ।

परी तयाच्याचि ठायीं । आभासती ॥ ९०६ ॥

येतुलेयासाठीं । संभ्रांताच्या पोटीं ।

ऐसें जाय किरीटी । जे हेंचि धरी ॥ ९०७ ॥

तरी तें गा धरणें ऐसें । अभ्रातें जेवीं आकाशें ।

कां प्रतिवदन जैसें । आरसेनी ॥ ९०८ ॥

नातरी सूर्य प्रतिमंडल । जैसेनि धरी सलिल ।

कां रश्मिकरीं मृगजळ । धरिजे जेवीं ॥ ९०९ ॥

तैसें गा संबंधेंवीण । यया सर्वांतें धरी निर्गुण ।

परी तें वायां जाण । मिथ्यादृष्टी ॥ ९१० ॥

आणि यापरी निर्गुणें । गुणातें भोगणें ।

रंका राज्य करणें । स्वप्नीं जैसें ॥ ९११ ॥

म्हणौनि गुणाचा संगु । अथवा गुणभोगु ।

हा निर्गुणीं लागु । बोलों नये ॥ ९१२ ॥

बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च ।

सूक्षमत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् ॥ १५॥

जें चराचर भूतां- । माजीं असे पंडुसुता ।

नाना वन्हीं उष्णता । अभेदें जैसी ॥ ९१३ ॥

तैसेनि अविनाशभावें । जें सूक्ष्मदशे आघवें ।

व्यापूनि असे तें जाणावें । ज्ञेय एथ ॥ ९१४ ॥

जें एक आंतुबाहेरी । जें एक जवळ दुरी ।

जें एकवांचूनि परी । दुजीं नाहीं ॥ ९१५ ॥

क्षीरसागरींची गोडी । माजीं बहु थडिये थोडी ।

हें नाहीं तया परवडी । पूर्ण जें गा ॥ ९१६ ॥

स्वेदजादिप्रभृती । वेगळाल्यां भूतीं ।

जयाचिये अनुस्यूतीं । खोमणें नाहीं ॥ ९१७ ॥

पैं श्रोते मुखटिळका । घटसहस्रा अनेकां- ।

माजीं बिंबोनि चंद्रिका । न भेदे जेवीं ॥ ९१८ ॥

नाना लवणकणाचिये राशी । क्षारता एकचि जैसी ।

कां कोडी एकीं ऊसीं । एकचि गोडी ॥ ९१९ ॥

अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितं ।

भूतभर्तृ च तज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ॥ १६॥

तैसें अनेकीं भूतजातीं । जें आहे एकी व्याप्ती ।

विश्वकार्या सुमती । कारण जें गा ॥ ९२० ॥

म्हणौनि हा भूताकारु । जेथोनि तेंचि तया आधारु ।

कल्लोळा सागरु । जियापरी ॥ ९२१ ॥

बाल्यादि तिन्हीं वयसीं । काया एकचि जैसी ।

तैसें आदिस्थितिग्रासीं । अखंड जें ॥ ९२२ ॥

सायंप्रातर्मध्यान । होतां जातां दिनमान ।

जैसें कां गगन । पालटेना ॥ ९२३ ॥

अगा सृष्टिवेळे प्रियोत्तमा । जया नांव म्हणती ब्रह्मा ।

व्याप्ति जें विष्णुनामा । पात्र जाहलें ॥ ९२४ ॥

मग आकारु हा हारपे । तेव्हां रुद्र जें म्हणिपे ।

तेंही गुणत्रय जेव्हां लोपे । तैं जें शून्य ॥ ९२५ ॥

नभाचें शून्यत्व गिळून । गुणत्रयातें नुरऊन ।

तें शून्य तें महाशून्य । श्रुतिवचनसंमत ॥ ९२६ ॥

ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते ।

ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विस्ठितम् ॥ १७॥

जें अग्नीचें दीपन । जें चंद्राचें जीवन ।

सूर्याचे नयन । देखती जेणें ॥ ९२७ ॥

जयाचेनि उजियेडें । तारांगण उभडें ।

महातेज सुरवाडें । राहाटे जेणें ॥ ९२८ ॥

जें आदीची आदी । जें वृद्धीची वृद्धी ।

बुद्धीची जे बुद्धी । जीवाचा जीवु ॥ ९२९ ॥

जें मनाचें मन । जें नेत्राचे नयन ।

कानाचे कान । वाचेची वाचा ॥ ९३० ॥

जें प्राणाचा प्राण । जें गतीचे चरण ।

क्रियेचें कर्तेपण । जयाचेनि ॥ ९३१ ॥

आकारु जेणें आकारे । विस्तारु जेणें विस्तारे ।

संहारु जेणें संहारे । पंडुकुमरा ॥ ९३२ ॥

जें मेदिनीची मेदिनी । जें पाणी पिऊनि असे पाणी ।

तेजा दिवेलावणी । जेणें तेजें ॥ ९३३ ॥

जें वायूचा श्वासोश्वासु । जें गगनाचा अवकाशु ।

हें असो आघवाची आभासु । आभासे जेणें ॥ ९३४ ॥

किंबहुना पांडवा । जें आघवेंचि असे आघवा ।

जेथ नाहीं रिगावा । द्वैतभावासी ॥ ९३५ ॥

जें देखिलियाचिसवें । दृश्य द्रष्टा हें आघवें ।

एकवाट कालवे । सामरस्यें ॥ ९३६ ॥

मग तेंचि होय ज्ञान । ज्ञाता ज्ञेय हन ।

ज्ञानें गमिजे स्थान । तेंहि तेंची ॥ ९३७ ॥

जैसें सरलियां लेख । आंख होती एक ।

तैसें साध्यसाधनादिक । ऐक्यासि ये ॥ ९३८ ॥

अर्जुना जिये ठायीं । न सरे द्वैताची वही ।

हें असो जें हृदयीं । सर्वांच्या असे ॥ ९३९ ॥

इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः ।

मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते ॥ १८॥

एवं तुजपुढां । आदीं क्षेत्र सुहाडा ।

दाविलें फाडोवाडां । विवंचुनी ॥ ९४० ॥

तैसेंचि क्षेत्रापाठीं । जैसेनि देखसी दिठी ।

तें ज्ञानही किरीटी । सांगितलें ॥ ९४१ ॥

अज्ञानाही कौतुकें । रूप केलें निकें ।

जंव आयणी तुझी टेंके । पुरे म्हणे ॥ ९४२ ॥

आणि आतां हें रोकडें । उपपत्तीचेनि पवाडें ।

निरूपिलें उघडें । ज्ञेय पैं गा ॥ ९४३ ॥

हे आघवीच विवंचना । बुद्धी भरोनि अर्जुना ।

मत्सिद्धिभावना । माझिया येती ॥ ९४४ ॥

देहादि परिग्रहीं । संन्यासु करूनियां जिहीं ।

जीवु माझ्या ठाईं । वृत्तिकु केला ॥ ९४५ ॥

ते मातें किरीटी । हेंचि जाणौनियां शेवटीं ।

आपणपयां साटोवाटीं । मीचि होती ॥ ९४६ ॥

मीचि होती परी । हे मुख्य गा अवधारीं ।

सोहोपी सर्वांपरी । रचिलीं आम्हीं ॥ ९४७ ॥

कडां पायरी कीजे । निराळीं माचु बांधिजे ।

अथावीं सुइजे । तरी जैसी ॥ ९४८ ॥

एऱ्हवीं अवघेंचि आत्मा । हें सांगों जरी वीरोत्तमा ।

परी तुझिया मनोधर्मा । मिळेल ना ॥ ९४९ ॥

म्हणौनि एकचि संचलें । चतुर्धा आम्हीं केलें ।

जें अदळपण देखिलें । तुझिये प्रज्ञे ॥ ९५० ॥

पैं बाळ जैं जेवविजे । तैं घांसु विसा ठायीं कीजे ।

तैसें एकचि हेंचतुर्व्याजें । कथिलें आम्हीं ॥ ९५१ ॥

एक क्षेत्र एक ज्ञान । एक ज्ञेय एक अज्ञान ।

हे भाग केले अवधान । जाणौनि तुझें ॥ ९५२ ॥

आणि ऐसेनही पार्था । जरी हा अभिप्रावो तुज हाता ।

नये तरी हे व्यवस्था । एक वेळ सांगों ॥ ९५३ ॥

आतां चौठायीं न करूं । एकही म्हणौनि न सरूं ।

आत्मानात्मया धरूं । सरिसा पाडु ॥ ९५४ ॥

परि तुवां येतुलें करावें । मागों तें आम्हां देआवें ।

जे कानचि नांव ठेवावें । आपण पैं गा ॥ ९५५ ॥

या श्रीकृष्णाचिया बोला । पार्थु रोमांचितु जाहला ।

तेथ देवो म्हणती भला । उचंबळेना ॥ ९५६ ॥

ऐसेनि तो येतां वेगु । धरूनि म्हणे श्रीरंगु ।

प्रकृतिपुरुषविभागु । परिसें सांगों ॥ ९५७ ॥

प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि ।

विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसंभवान् ॥ १९॥

जया मार्गातें जगीं । सांख्य म्हणती योगी ।

जयाचिये भाटिवेलागीं । मी कपिल जाहलों ॥ ९५८ ॥

तो आइक निर्दोखु । प्रकृतिपुरुषविवेकु ।

म्हणे आदिपुरुखु । अर्जुनातें ॥ ९५९ ॥

तरी पुरुष अनादि आथी । आणि तैंचि लागोनि प्रकृति ।

संसरिसी दिवोराती । दोनी जैसी ॥ ९६० ॥

कां रूप नोहे वायां । परी रूपा लागली छाया ।

निकणु वाढे धनंजया । कणेंसीं कोंडा ॥ ९६१ ॥

तैसीं जाण जवटें । दोन्हीं इयें एकवटे ।

प्रकृतिपुरुष प्रगटें । अनादिसिद्धें ॥ ९६२ ॥

पैं क्षेत्र येणें नांवें । जें सांगितलें आघवें ।

तेंचि एथ जाणावें । प्रकृति हे गा ॥ ९६३ ॥

आणि क्षेत्रज्ञ ऐसें । जयातें म्हणितलें असे ।

तो पुरुष हें अनारिसे । न बोलों घेईं ॥ ९६४ ॥

इयें आनानें नांवें । परी निरूप्य आन नोहे ।

हें लक्षण न चुकावें । पुढतपुढती ॥ ९६५ ॥

तरी केवळ जे सत्ता । तो पुरुष गा पंडुसुता ।

प्रकृतीतें समस्तां । क्रिया नाम ॥ ९६६ ॥

बुद्धि इंद्रियें अंतःकरण । इत्यादि विकारभरण ।

आणि ते तिन्ही गुण । सत्त्वादिक ॥ ९६७ ॥

हा आघवाचि मेळावा । प्रकृती जाहला जाणावा ।

हेचि हेतु संभवा । कर्माचिया ॥ ९६८ ॥

कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।

पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥ २०॥

तेथ इच्छा आणि बुद्धि । घडवी अहंकारेंसीं आधीं ।

मग तिया लाविती वेधीं । कारणाच्या ॥ ९६९ ॥

तेंचि कारण ठाकावया । जें सूत्र धरणें उपाया ।

तया नांव धनंजया । कार्य पैं गा ॥ ९७० ॥

आणि इच्छा मदाच्या थावीं । लागली मनातें उठवी ।

तें इंद्रियें राहाटवी । हें कर्तृत्व पैं गा ॥ ९७१ ॥

म्हणौनि तीन्ही या जाणा । कार्यकर्तृत्वकारणा ।

प्रकृति मूळ हे राणा । सिद्धांचा म्हणे ॥ ९७२ ॥

एवं तिहींचेनि समवायें । प्रकृति कर्मरूप होये ।

परी जया गुणा वाढे त्राये । त्याचि सारिखी ॥ ९७३ ॥

जें सत्त्वगुणें अधिष्ठिजे । तें सत्कर्म म्हणिजे ।

रजोगुणें निफजे । मध्यम तें ॥ ९७४ ॥

जें कां केवळ तमें । होती जियें कर्में ।

निषिद्धें अधमें । जाण तियें ॥ ९७५ ॥

ऐसेनि संतासंतें । कर्में प्रकृतीस्तव होतें ।

तयापासोनि निर्वाळतें । सुखदुःख गा ॥ ९७६ ॥

असंतीं दुःख उपजे । सत्कर्मीं सुख निफजे ।

तया दोहींचा बोलिजे । भोगु पुरुषा ॥ ९७७ ॥

सुखदुःखें जंववरी । निफजती साचोकारीं ।

तंव प्रकृति उद्यमु करी । पुरुषु भोगी ॥ ९७८ ॥

प्रकृतिपुरुषांची कुळवाडी । सांगतां असंगडी ।

जे आंबुली जोडी । आंबुला खाय ॥ ९७९ ॥

आंबुला आंबुलिये । संगती ना सोये ।

कीं आंबुली जग विये । चोज ऐका ॥ ९८० ॥

पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुंक्ते प्रकृतिजान्गुणान् ।

कारणं गुण संगोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु ॥ २१॥

जे अनंगु तो पेंधा । निकवडा नुसधा ।

जीर्णु अतिवृद्धा- । पासोनि वृद्धु ॥ ९८१ ॥

तया आडनांव पुरुषु । एऱ्हवीं स्त्री ना नपुंसकु ।

किंबहुना एकु । निश्चयो नाहीं ॥ ९८२ ॥

तो अचक्षु अश्रवणु । अहस्तु अचरणु ।

रूप ना वर्णु । नाम आथी ॥ ९८३ ॥

अर्जुना कांहींचि जेथ नाहीं । तो प्रकृतीचा भर्ता पाहीं ।

कीं भोगणें ऐसयाही । सुखदुःखांचें ॥ ९८४ ॥

तो तरी अकर्ता । उदासु अभोक्ता ।

परी इया पतिव्रता । भोगविजे ॥ ९८५ ॥

जियेतें अळुमाळु । रूपागुणाचा चाळढाळु ।

ते भलतैसाही खेळु । लेखा आणी ॥ ९८६ ॥

मा इये प्रकृती तंव । गुणमयी हेंचि नांव ।

किंबहुना सावेव । गुण तेचि हे ॥ ९८७ ॥

हे प्रतिक्षणीं नीत्य नवी । रूपा गुणाचीच आघवी ।

जडातेंही माजवी । इयेचा माजु ॥ ९८८ ॥

नामें इयें प्रसिद्धें । स्नेहो इया स्निग्धें ।

इंद्रियें प्रबुद्धें । इयेचेनि ॥ ९८९ ॥

कायि मन हें नपुंसक । कीं ते भोगवी तिन्ही लोक ।

ऐसें ऐसें अलौकिक । करणें इयेचें ॥ ९९० ॥

हे भ्रमाचे महाद्वीप । व्याप्तीचें रूप ।

विकार उमप । इया केले ॥ ९९१ ॥

हे कामाची मांडवी । हे मोहवनींची माधवी ।

इये प्रसिद्धचि दैवी । माया हे नाम ॥ ९९२ ॥

हे वाङ्मयाची वाढी । हे साकारपणाची जोडी ।

प्रपंचाची धाडी । अभंग हे ॥ ९९३ ॥

कळा एथुनि जालिया । विद्या इयेच्या केलिया ।

इच्छा ज्ञान क्रिया । वियाली हे ॥ ९९४ ॥

हे नादाची टांकसाळ । हे चमत्काराचें वेळाउळ ।

किंबहुना सकळ । खेळु इयेचा ॥ ९९५ ॥

जे उत्पत्ति प्रलयो होत । ते इयेचे सायंप्रात ।

हें असो अद्भुत । मोहन हे ॥ ९९६ ॥

हे अद्वयाचें दुसरें । हे निःसंगाचें सोयरे ।

निराळेंसि घरें । नांदत असे ॥ ९९७ ॥

इयेतें येतुलावरी । सौभाग्यव्याप्तीची थोरी ।

म्हणौनि तया आवरी । अनावरातें ॥ ९९८ ॥

तयाच्या तंव ठायीं । निपटूनि कांहींचि नाहीं ।

कीं तया आघवेहीं । आपणचि होय ॥ ९९९ ॥

तया स्वयंभाची संभूती । तया अमूर्ताची मूर्ती ।

आपण होय स्थिती । ठावो तया ॥ १००० ॥

तया अनार्ताची आर्ती । तया पूर्णाची तृप्ती ।

तया अकुळाची जाती- । गोत होय ॥ १००१ ॥

तया अचर्चाचें चिन्ह । तया अपाराचें मान ।

तया अमनस्काचें मन । बुद्धीही होय ॥ १००२ ॥

तया निराकाराचा आकारु । तया निर्व्यापाराचा व्यापारु ।

निरहंकाराचा अहंकारु । होऊनि ठाके ॥ १००३ ॥

तया अनामाचें नाम । तया अजाचें जन्म ।

आपण होय कर्म- । क्रिया तया ॥ १००४ ॥

तया निर्गुणाचे गुण । तया अचरणाचे चरण ।

तया अश्रवणाचे श्रवण । अचक्षूचे चक्षु ॥ १००५ ॥

तया भावातीताचे भाव । तया निरवयवाचे अवयव ।

किंबहुना होय सर्व । पुरुषाचें हे ॥ १००६ ॥

ऐसेनि इया प्रकृती । आपुलिया सर्व व्याप्ती ।

तया अविकारातें विकृती- । माजीं कीजे ॥ १००७ ॥

तेथ पुरुषत्व जें असे । तें ये इये प्रकृतिदशे ।

चंद्रमा अंवसे । पडिला जैसा ॥ १००८ ॥

विदळ बहु चोखा । मीनलिया वाला एका ।

कसु होय पांचका । जयापरी ॥ १००९ ॥

कां साधूतें गोंधळी । संचारोनि सुये मैळी ।

नाना सुदिनाचा आभाळीं । दुर्दिनु कीजे ॥ १०१० ॥

जेवीं पय पशूच्या पोटीं । कां वन्हि जैसा काष्ठीं ।

गुंडूनि घेतला पटीं । रत्नदीपु ॥ १०११ ॥

राजा पराधीनु जाहला । कां सिंहु रोगें रुंधला ।

तैसा पुरुष प्रकृती आला । स्वतेजा मुके ॥ १०१२ ॥

जागता नरु सहसा । निद्रा पाडूनि जैसा ।

स्वप्नींचिया सोसा । वश्यु कीजे ॥ १०१३ ॥

तैसें प्रकृति जालेपणें । पुरुषा गुण भोगणें ।

उदास अंतुरीगुणें । आतुडे जेवीं ॥ १०१४ ॥

तैसें अजा नित्या होये । आंगीं जन्ममृत्यूचे घाये ।

वाजती जैं लाहे । गुणसंगातें ॥ १०१५ ॥

परि तें ऐसें पंडुसुता । तातलें लोह पिटितां ।

जेवीं वन्हीसीचि घाता । बोलती तया ॥ १०१६ ॥

कां आंदोळलिया उदक । प्रतिभा होय अनेक ।

तें नानात्व म्हणती लोक । चंद्रीं जेवीं ॥ १०१७ ॥

दर्पणाचिया जवळिका । दुजेपण जैसें ये मुखा ।

कां कुंकुमें स्फटिका । लोहितत्व ये ॥ १०१८ ॥

तैसा गुणसंगमें । अजन्मा हा जन्मे ।

पावतु ऐसा गमे । एऱ्हवीं नाहीं ॥ १०१९ ॥

अधमोत्तमा योनी । यासि ऐसिया मानी ।

जैसा संन्यासी होय स्वप्नीं । अंत्यजादि जाती ॥ १०२० ॥

म्हणौनि केवळा पुरुषा । नाहीं होणें भोगणें देखा ।

येथ गुणसंगुचि अशेखा- । लागीं मूळ ॥ १०२१ ॥

उपद्रष्टाऽनुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः ।

परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन् पुरुषः परः ॥ २२॥

हा प्रकृतिमाजीं उभा । परी जुई जैसा वोथंबा ।

इया प्रकृति पृथ्वी नभा । तेतुला पाडु ॥ १०२२ ॥

प्रकृतिसरितेच्या तटीं । मेरु होय हा किरीटी ।

माजीं बिंबे परी लोटीं । लोटों नेणे ॥ १०२३ ॥

प्रकृति होय जाये । हा तो असतुचि आहे ।

म्हणौनि आब्रह्माचें होये । शासन हा ॥ १०२४ ॥

प्रकृति येणें जिये । याचिया सत्ता जग विये ।

इयालागीं इये । वरयेतु हा ॥ १०२५ ॥

अनंतें काळें किरीटी । जिया मिळती इया सृष्टी ।

तिया रिगती ययाच्या पोटीं । कल्पांतसमयीं ॥ १०२६ ॥

हा महद्ब्रह्मगोसावी । ब्रह्मगोळ लाघवी ।

अपारपणें मवी । प्रपंचातें ॥ १०२७ ॥

पैं या देहामाझारीं । परमात्मा ऐसी जे परी ।

बोलिजे तें अवधारीं । ययातेंचि ॥ १०२८ ॥

अगा प्रकृतिपरौता । एकु आथी पंडुसुता ।

ऐसा प्रवादु तो तत्त्वता । पुरुषु हा पैं ॥ १०२९ ॥

य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह ।

सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते ॥ २३॥

जो निखळपणें येणें । पुरुषा यया जाणे ।

आणि गुणांचें करणें । प्रकृतीचें तें ॥ १०३० ॥

हें रूप हे छाया । पैल जळ हे माया ।

ऐसा निवाडु धनंजया । जेवीं कीजे ॥ १०३१ ॥

तेणें पाडें अर्जुना । प्रकृतिपुरुषविवंचना ।

जयाचिया मना । गोचर जाहली ॥ १०३२ ॥

तो शरीराचेनि मेळें । करूं कां कर्में सकळें ।

परी आकाश धुई न मैळे । तैसा असे ॥ १०३३ ॥

आथिलेनि देहें । जो न घेपे देहमोहें ।

देह गेलिया नोहे । पुनरपि तो ॥ १०३४ ॥

ऐसा तया एकु । प्रकृतिपुरुषविवेकु ।

उपकारु अलौकिकु । करी पैं गा ॥ १०३५ ॥

परी हाचि अंतरीं । विवेक भानूचिया परी ।

उदैजे तें अवधारीं । उपाय बहुत ॥ १०३६ ॥

ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना ।

अन्ये सांख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ॥ २४॥

कोणी एकु सुभटा । विचाराचा आगिटां ।

आत्मानात्मकिटा । पुटें देउनी ॥ १०३७ ॥

छत्तीसही वानी भेद । तोडोनियां निर्विवाद ।

निवडिती शुद्ध । आपणपें ॥ १०३८ ॥

तया आपणपयाच्या पोटीं । आत्मध्यानाचिया दिठी ।

देखती गा किरीटी । आपणपेंचि ॥ १०३९ ॥

आणिक पैं दैवबगें । चित्त देती सांख्ययोगें ।

एक ते अंगलगें । कर्माचेनी ॥ १०४० ॥

अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासते ।

तेऽपि चातितरंत्येव मृत्युं श्रुतिपरायणः ॥ २५॥

येणें येणें प्रकारें । निस्तरती साचोकारें ।

हें भवा भेउरें । आघवेंचि ॥ १०४१ ॥

परी ते करिती ऐसें । अभिमानु दवडूनि देशें ।

एकाचिया विश्वासें । टेंकती बोला ॥ १०४२ ॥

जे हिताहित देखती । हानि कणवा घेपती ।

पुसोनि शिणु हरिती । देती सुख ॥ १०४३ ॥

तयांचेनि मुखें जें निघे । तेतुलें आदरें चांगें ।

ऐकोनियां आंगें । मनें होती ॥ १०४४ ॥

तया ऐकणेयाचि नांवें । ठेविती गा आघवें ।

तया अक्षरांसीं जीवें । लोण करिती ॥ १०४५ ॥

तेही अंतीं कपिध्वजा । इया मरणार्णवसमाजा- ।

पासूनि निघती वोजा । गोमटिया ॥ १०४६ ॥

ऐसेसे हे उपाये । बहुवस एथें पाहें ।

जाणावया होये । एकी वस्तु ॥ १०४७ ॥

आतां पुरे हे बहुत । पैं सर्वार्थाचें मथित ।

सिद्धांतनवनीत । देऊं तुज ॥ १०४८ ॥

येतुलेनि पंडुसुता । अनुभव लाहाणा आयिता ।

येर तंव तुज होतां । सायास नाहीं ॥ १०४९ ॥

म्हणौनि ते बुद्धि रचूं । मतवाद हे खांचूं ।

सोलीव निर्वचूं । फलितार्थुची ॥ १०५० ॥

यावत्संजायते किंचित्सत्त्वं स्थावरजंगमम् ।

क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ ॥ २६॥

तरी क्षेत्रज्ञ येणें बोलें । तुज आपणपें जें दाविलें ।

आणि क्षेत्रही सांगितलें । आघवें जें ॥ १०५१ ॥

तया येरयेरांच्या मेळीं । होईजे भूतीं सकळीं ।

अनिलसंगें सलिलीं । कल्लोळ जैसे ॥ १०५२ ॥

कां तेजा आणि उखरा । भेटी जालिया वीरा ।

मृगजळाचिया पूरा । रूप होय ॥ १०५३ ॥

नाना धाराधरधारीं । झळंबलिया वसुंधरी ।

उठिजे जेवीं अंकुरीं । नानाविधीं ॥ १०५४ ॥

तैसें चराचर आघवें । जें कांहीं जीवु नावें ।

तें तों उभययोगें संभवे । ऐसें जाण ॥ १०५५ ॥

इयालागीं अर्जुना । क्षेत्रज्ञा प्रधाना- ।

पासूनि न होती भिन्ना । भूतव्यक्ती ॥ १०५६ ॥

समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ।

विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति ॥ २७॥

पैं पटत्व तंतु नव्हे । तरी तंतूसीचि तें आहे ।

ऐसां खोलीं डोळां पाहें । ऐक्य हें गा ॥ १०५७ ॥

भूतें आघवींचि होती । एकाचीं एक आहाती ।

परी तूं प्रतीती । यांची घे पां ॥ १०५८ ॥

यांचीं नामेंही आनानें । अनारिसीं वर्तनें ।

वेषही सिनाने । आघवेयांचे ॥ १०५९ ॥

ऐसें देखोनि किरीटी । भेद सूसी हन पोटीं ।

तरी जन्माचिया कोटी । न लाहसी निघों ॥ १०६० ॥

पैं नानाप्रयोजनशीळें । दीर्घें वक्रें वर्तुळें ।

होती एकाचींच फळें । तुंबिणीयेचीं ॥ १०६१ ॥

होतु कां उजू वांकुडें । परी बोरीचे हें न मोडे ।

तैसी भूतें अवघडें । परी वस्तु उजू ॥ १०६२ ॥

अंगारकणीं बहुवसीं । उष्णता समान जैशी ।

तैसा नाना जीवराशीं । परेशु असे ॥ १०६३ ॥

गगनभरी धारा । परी पाणी एकचि वीरा ।

तैसा या भूताकारा । सर्वांगीं तो ॥ १०६४ ॥

हें भूतग्राम विषम । परी वस्तू ते एथ सम ।

घटमठीं व्योम । जिंयापरी ॥ १०६५ ॥

हा नाशतां भूताभासु । एथ आत्मा तो अविनाशु ।

जैसा केयूरादिकीं कसु । सुवर्णाचा ॥ १०६६ ॥

एवं जीवधर्महीनु । जो जीवेंसीं अभिन्नु ।

देख तो सुनयनु । ज्ञानियांमाजीं ॥ १०६७ ॥

ज्ञानाचा डोळा डोळसां- । माजीं डोळसु तो वीरेशा ।

हे स्तुति नोहे बहुवसा । भाग्याचा तो ॥ १०६८ ॥

समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् ।

न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिम् ॥ २८॥

जे गुणेंद्रिय धोकोटी । देह धातूंची त्रिकुटी ।

पांचमेळावा वोखटी । दारुण हे ॥ १०६९ ॥

हें उघड पांचवेउली । पंचधां आगी लागली ।

जीवपंचानना सांपडली । हरिणकुटी हे ॥ १०७० ॥

ऐसा असोनि इये शरीरीं । कोण नित्यबुद्धीची सुरी ।

अनित्यभावाच्या उदरीं । दाटीचिना ॥ १०७१ ॥

परी इये देहीं असतां । जो नयेचि आपणया घाता ।

आणि शेखीं पंडुसुता । तेथेंचि मिळे ॥ १०७२ ॥

जेथ योगज्ञानाचिया प्रौढी । वोलांडूनियां जन्मकोडी ।

न निगों इया भाषा बुडी । देती योगी ॥ १०७३ ॥

जें आकाराचें पैल तीर । जें नादाची पैल मेर ।

तुर्येचें माजघर । परब्रह्म जें ॥ १०७४ ॥

मोक्षासकट गती । जेथें येती विश्रांती ।

गंगादि आपांपती । सरिता जेवीं ॥ १०७५ ॥

तें सुख येणेंचि देहें । पाय पाखाळणिया लाहे ।

जो भूतवैषम्यें नोहे । विषमबुद्धी ॥ १०७६ ॥

दीपांचिया कोडी जैसें । एकचि तेज सरिसें ।

तैसा जो असतुचि असे । सर्वत्र ईशु ॥ १०७७ ॥

ऐसेनि समत्वें पंडुसुता । जिये जो देखत साता ।

तो मरण आणि जीविता । नागवे फुडा ॥ १०७८ ॥

म्हणौनि तो दैवागळा । वानीत असों वेळोवेळां ।

जे साम्यसेजे डोळां । लागला तया ॥ १०७९ ॥

प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः ।

यः पश्यति तथाऽऽत्मानंअकर्तारं स पश्यति ॥ २९॥

आणि मनोबुद्धिप्रमुखें । कर्मेंद्रियें अशेखें ।

करी प्रकृतीचि हें देखे । साच जो गा ॥ १०८० ॥

घरींचीं राहटती घरीं । घर कांहीं न करी ।

अभ्र धांवे अंबरीं । अंबर तें उगें ॥ १०८१ ॥

तैसी प्रकृति आत्मप्रभा । खेळे गुणीं विविधारंभा ।

येथ आत्मा तो वोथंबा । नेणे कोण ॥ १०८२ ॥

ऐसेनि येणें निवाडें । जयाच्या जीवीं उजिवडें ।

अकर्तयातें फुडें । देखिलें तेणें ॥ १०८३ ॥

यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति ।

तत एव च विस्तारं ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ ३०॥

एऱ्हवीं तैंचि अर्जुना । होईजे ब्रह्मसंपन्ना ।

जैं या भूताकृती भिन्ना । दिसती एकी ॥ १०८४ ॥

लहरी जैसिया जळीं । परमाणुकणिका स्थळीं ।

रश्मीकरमंडळीं । सूर्याच्या जेवीं ? ॥ १०८५ ॥

नातरी देहीं अवेव । मनीं आघवेचि भाव ।

विस्फुलिंग सावेव । वन्हीं एकीं ॥ १०८६ ॥

तैसे भूताकार एकाचे । हें दिठी रिगे जैं साचें ।

तैंचि ब्रह्मसंपत्तीचें । तारूं लागे ॥ १०८७ ॥

मग जया तयाकडे । ब्रह्मेचि दिठी उघडे ।

किंबहुना जोडे । अपार सुख ॥ १०८८ ॥

येतुलेनि तुज पार्था । प्रकृतिपुरुषव्यवस्था ।

ठायें ठावो प्रतीतिपथा- । माजीं जाहली ? ॥ १०८९ ॥

अमृत जैसें ये चुळा । कां निधान देखिजे डोळां ।

तेतुला जिव्हाळा । मानावा हा ॥ १०९० ॥

जी जाहलिये प्रतीती । घर बांधणें जें चित्तीं ।

तें आतां ना सुभद्रापती । इयावरी ॥ १०९१ ॥

तरी एक दोन्ही ते बोल । बोलिजती सखोल ।

देईं मनातें वोल । मग ते घेईं ॥ १०९२ ॥

ऐसें देवें म्हणितलें । मग बोलों आदरिलें ।

तेथें अवधानाचेचि केलें । सर्वांग येरें ॥ १०९३ ॥

अनादित्वान्निर्गुणत्वात् परमात्मायमव्ययः ।

शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते ॥ ३१॥

तरी परमात्मा म्हणिपे । तो ऐसा जाण स्वरूपें ।

जळीं जळें न लिंपे । सूर्यु जैसा ॥ १०९४ ॥

कां जे जळा आदीं पाठीं । तो असतुचि असे किरीटी ।

माजीं बिंबे तें दृष्टी । आणिकांचिये ॥ १०९५ ॥

तैसा आत्मा देहीं । आथि म्हणिपे हें कांहीं ।

साचें तरी नाहीं । तो जेथिंचा तेथें ॥ १०९६ ॥

आरिसां मुख जैसें । बिंबलिया नाम असे ।

देहीं वसणें तैसें । आत्मतत्त्वा ॥ १०९७ ॥

तया देहा म्हणती भेटी । हे सपायी निर्जीव गोठी ।

वारिया वाळुवे गांठी । केंही आहे ? ॥ १०९८ ॥

आगी आणि कापुसा । दोरा सुवावा कैसा ।

केउता सांदा आकाशा । पाषाणेंसी ? ॥ १०९९ ॥

एक निघे पूर्वेकडे । एक तें पश्चिमेकडे ।

तिये भेटीचेनि पाडें । संबंधु हा ॥ ११०० ॥

उजियेडा आणि अंधारेया । जो पाडु मृता उभेयां ।

तोचि गा आत्मया । देहा जाण ॥ ११०१ ॥

रात्री आणि दिवसा । कनका आणि कापुसा ।

अपाडु कां जैसा । तैसाचि यासी ॥ ११०२ ॥

देह तंव पांचांचें जालें । हें कर्माचें गुणीं गुंथले ।

भंवतसे चाकीं सूदलें । जन्ममृत्यूच्या ॥ ११०३ ॥

हें काळानळाच्या तोंडीं । घातली लोणियाची उंडी ।

माशी पांखु पाखडी । तंव हें सरे ॥ ११०४ ॥

हें विपायें आगींत पडे । तरी भस्म होऊनि उडे ।

जाहलें श्वाना वरपडें । तरी ते विष्ठा ॥ ११०५ ॥

या चुके दोहीं काजा । तरी होय कृमींचा पुंजा ।

हा परिणामु कपिध्वजा । कश्मलु गा ॥ ११०६ ॥

या देहाची हे दशा । आणि आत्मा तो एथ ऐसा ।

पैं नित्य सिद्ध आपैसा । अनादिपणें ॥ ११०७ ॥

सकळु ना निष्कळु । अक्रियु ना क्रियाशीळु ।

कृश ना स्थुळु । निर्गुणपणें ॥ ११०८ ॥

आभासु ना निराभासु । प्रकाशु ना अप्रकाशु ।

अल्प ना बहुवसु । अरूपपणें ॥ ११०९ ॥

रिता ना भरितु । रहितु ना सहितु ।

मूर्तु ना अमूर्तु । शून्यपणें ॥ १११० ॥

आनंदु ना निरानंदु । एक ना विविधु ।

मुक्त ना बद्धु । आत्मपणें ॥ ११११ ॥

येतुला ना तेतुला । आइता ना रचिला ।

बोलता ना उगला । अलक्शपणें ॥ १११२ ॥

सृष्टीच्या होणा न रचे । सर्वसंहारें न वेंचे ।

आथी नाथी या दोहींचें । पंचत्व तो ॥ १११३ ॥

मवे ना चर्चे । वाढे ना खांचे ।

विटे ना वेंचे । अव्ययपणें ॥ १११४ ॥

एवं रूप पैं आत्मा । देहीं जें म्हणती प्रियोत्तमा ।

तें मठाकारें व्योमा । नाम जैसें ॥ १११५ ॥

तैसें तयाचिये अनुस्यूती । होती जाती देहाकृती ।

तो घे ना सांडी सुमती । जैसा तैसा ॥ १११६ ॥

अहोरात्रें जैशी । येती जाती आकाशीं ।

आत्मसत्तें तैसीं । देहें जाण ॥ १११७ ॥

म्हणौनि इयें शरीरीं । कांहीं करवीं ना करी ।

आयताही व्यापारीं । सज्ज न होय ॥ १११८ ॥

यालागीं स्वरूपें । उणा पुरा न घेपे ।

हें असो तो न लिंपे । देहीं देहा ॥ १११९ ॥

यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते ।

सर्वत्रावस्थितो देहे तथाऽऽत्मा नोपलिप्यते ॥ ३२॥

अगा आकाश कें नाहीं ? । हें न रिघेचि कवणे ठायीं ? ।

परी कायिसेनि कहीं । गादिजेना ॥ ११२० ॥

तैसा सर्वत्र सर्व देहीं । आत्मा असतुचि असे पाहीं ।

संगदोषें एकेंही । लिप्त नोहे ॥ ११२१ ॥

पुढतपुढती एथें । हेंचि लक्षण निरुतें ।

जे जाणावें क्षेत्रज्ञातें । क्षेत्रविहीना ॥ ११२२ ॥

संसर्गें चेष्टिजे लोहें । परी लोह भ्रामकु नोहे ।

क्षेत्रक्षेत्रज्ञां आहे । तेतुला पाडु ॥ ११२३ ॥

दीपकाची अर्ची । राहाटी वाहे घरींची ।

परी वेगळीक कोडीची । दीपा आणि घरा ॥ ११२४ ॥

पैं काष्ठाच्या पोटीं । वन्हि असे किरीटी ।

परी काष्ठ नोहे या दृष्टी । पाहिजे हा ॥ ११२५ ॥

अपाडु नभा आभाळा । रवि आणि मृगजळा ।

तैसाचि हाही डोळां । देखसी जरी ॥ ११२६ ॥

यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः ।

क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्‌नं प्रकाशयति भारत ॥ ३३॥

हें आघवेंचि असो एकु । गगनौनि जैसा अर्कु ।

प्रगटवी लोकु । नांवें नांवें ॥ ११२७ ॥

एथ क्षेत्रज्ञु तो ऐसा । प्रकाशकु क्षेत्राभासा ।

यावरुतें हें न पुसा । शंका नेघा ॥ ११२८ ॥

क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा ।

भूतप्रकृतिमोक्षं च विदुर्यान्ति ते परम् ॥ ३४॥

ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे

श्रीकृष्णार्जुनसंवादे क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोगोनाम त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥

शब्दतत्त्वसारज्ञा । पैं देखणें तेचि प्रज्ञा ।

जे क्षेत्रा क्षेत्रज्ञा । अपाडु देखे ॥ ११२९ ॥

इया दोहींचें अंतर । देखावया चतुर ।

ज्ञानियांचे द्वार । आराधिती ॥ ११३० ॥

याचिलागीं सुमती । जोडिती शांतिसंपत्ती ।

शास्त्रांचीं दुभतीं । पोसिती घरीं ॥ ११३१ ॥

योगाचिया आकाशा । वळघिजे येवढाचि धिंवसा ।

याचियाचि आशा । पुरुषासि गा ॥ ११३२ ॥

शरीरादि समस्त । मानिताति तृणवत ।

जीवें संतांचे होत । वाहणधरु ॥ ११३३ ॥

ऐसैसियापरी । ज्ञानाचिया भरोवरी ।

करूनियां अंतरीं । निरुतें होती ॥ ११३४ ॥

मग क्षेत्रक्षेत्रज्ञांचें । जें अंतर देखती साचें ।

ज्ञानें उन्मेख तयांचें । वोवाळूं आम्ही ॥ ११३५ ॥

आणि महाभूतादिकीं । प्रभेदलीं अनेकीं ।

पसरलीसे लटिकी । प्रकृति जे हे ॥ ११३६ ॥

जे शुकनळिकान्यायें । न लगती लागली आहे ।

हें जैसें तैसें होये । ठाउवें जयां ॥ ११३७ ॥

जैसी माळा ते माळा । ऐसीचि देखिजे डोळां ।

सर्पबुद्धि टवाळा । उखी हौनी ॥ ११३८ ॥

कां शुक्ति ते शुक्ती । हे साच होय प्रतीती ।

रुपेयाची भ्रांती । जाऊनियां ॥ ११३९ ॥

तैसी वेगळी वेगळेपणें । प्रकृति जे अंतःकरणें ।

देखती ते मी म्हणें । ब्रह्म होती ॥ ११४० ॥

जें आकाशाहूनि वाड । जें अव्यक्ताची पैल कड ।

जें भेटलिया अपाडा पाड । पडों नेदी ॥ ११४१ ॥

आकारु जेथ सरे । जीवत्व जेथ विरे ।

द्वैत जेथ नुरे । अद्वय जें ॥ ११४२ ॥

तें परम तत्त्व पार्था । होती ते सर्वथा ।

जे आत्मानात्मव्यवस्था- । राजहंसु ॥ ११४३ ॥

ऐसा हा जी आघवा । श्रीकृष्णें तया पांडवा ।

उगाणा दिधला जीवा । जीवाचिया ॥ ११४४ ॥

येर कलशींचें येरीं । रिचविजे जयापरी ।

आपणपें तया श्रीहरी । दिधलें तैसें ॥ ११४५ ॥

आणि कोणा देता कोण । तो नर तैसा नारायण ।

वरी अर्जुनातें श्रीकृष्ण । हा मी म्हणे ॥ ११४६ ॥

परी असो तें नाथिलें । न पुसतां कां मी बोलें ।

किंबहुना दिधलें । सर्वस्व देवें ॥ ११४७ ॥

कीं तो पार्थु जी मनीं । अझुनी तृप्ती न मनी ।

अधिकाधिक उतान्ही । वाढवीतु असे ॥ ११४८ ॥

स्नेहाचिया भरोवरी । आंबुथिला दीपु घे थोरी ।

चाड अर्जुना अंतरीं । परिसतां तैसी ॥ ११४९ ॥

तेथ सुगरिणी आणि उदारे । रसज्ञ आणि जेवणारे ।

मिळती मग अवतरे । हातु जैसा ॥ ११५० ॥

तैसें जी होतसे देवा । तया अवधानाचिया लवलवा ।

पाहतां व्याख्यान चढलें थांवा । चौगुणें वरी ॥ ११५१ ॥

सुवायें मेघु सांवरे । जैसा चंद्रें सिंधु भरे ।

तैसा मातुला रसु आदरें । श्रोतयांचेनि ॥ ११५२ ॥

आतां आनंदमय आघवें । विश्व कीजेल देवें ।

तें रायें परिसावें । संजयो म्हणे ॥ ११५३ ॥

एवं जे महाभारतीं । श्रीव्यासें आप्रांतमती ।

भीष्मपर्वसंगतीं । म्हणितली कथा ॥ ११५४ ॥

तो कृष्णार्जुनसंवादु । नागरीं बोलीं विशदु ।

सांगोनि दाऊं प्रबंधु । वोवियेचा ॥ ११५५ ॥

नुसधीचि शांतिकथा । आणिजेल कीर वाक्पथा ।

जे शृंगाराच्या माथां । पाय ठेवी ॥ ११५६ ॥

दाऊं वेल्हाळे देशी नवी । जे साहित्यातें वोजावी ।

अमृतातें चुकी ठेवी । गोडिसेंपणें ॥ ११५७ ॥

बोल वोल्हावतेनि गुणें । चंद्रासि घे उमाणे ।

रसरंगीं भुलवणें । नादु लोपी ॥ ११५८ ॥

खेचरांचियाही मना । आणीन सात्त्विकाचा पान्हा ।

श्रवणासवें सुमना । समाधि जोडे ॥ ११५९ ॥

तैसा वाग्विलास विस्तारू । गीतार्थेंसी विश्व भरूं ।

आनंदाचें आवारूं । मांडूं जगा ॥ ११६० ॥

फिटो विवेकाची वाणी । हो कानामनाची जिणी ।

देखो आवडे तो खाणी । ब्रह्मविद्येची ॥ ११६१ ॥

दिसो परतत्त्व डोळां । पाहो सुखाचा सोहळा ।

रिघो महाबोध सुकाळा- । माजीं विश्व ॥ ११६२ ॥

हें निफजेल आतां आघवें । ऐसें बोलिजेल बरवें ।

जें अधिष्ठिला असें परमदेवें । श्रीनिवृत्तीं मी ॥ ११६३ ॥

म्हणौनि अक्षरीं सुभेदीं । उपमा श्लोक कोंदाकोंदी ।

झाडा देईन प्रतिपदीं । ग्रंथार्थासी ॥ ११६४ ॥

हा ठावोवरी मातें । पुरतया सारस्वतें ।

केलें असे श्रीमंतें । श्रीगुरुरायें ॥ ११६५ ॥

तेणें जी कृपासावायें । मी बोलें तेतुलें सामाये ।

आणि तुमचिये सभे लाहें । गीता म्हणों ॥ ११६६ ॥

वरी तुम्हा संतांचे पाये । आजि मी लाधलों आहें ।

म्हणौनि जी नोहे । अटकु काहीं ॥ ११६७ ॥

प्रभु काश्मिरीं मुकें । नुपजे हें काय कौतुकें ।

नाहीं उणीं सामुद्रिकें । लक्ष्मीयेसी ॥ ११६८ ॥

तैसी तुम्हां संतांपासीं । अज्ञानाची गोठी कायसी ।

यालागीं नवरसीं । वरुषेन मी ॥ ११६९ ॥

किंबहुना आतां देवा । अवसरु मज देयावा ।

ज्ञानदेव म्हणे बरवा । सांगेन ग्रंथु ॥ ११७० ॥

इति श्रीज्ञानदेवविरचितायां भावार्थदीपिकायां त्रयोदशोऽध्यायः ॥