पहिल्या स्त्री-सद्गुरू संत मुक्ताबाई

अवघाची संसार सुखाचा करील । जो हरि चिंतील मानसी ।।

मुक्ता म्हणे देव आहे सर्वत्र । नाही कोठे दुसरा पाहावया ।।

13 व्या शतकातील गूढ कवयित्री संत मुक्ताबाई या मध्ययुगीन भारतातील भक्ती चळवळीतील एक प्रमुख व्यक्तिमत्त्व होत्या. त्यांनी या प्रदेशाच्या आध्यात्मिक आणि साहित्यिक परिदृश्यावर अमिट छाप सोडली. मुक्ताबाईंचे जीवन आणि कविता काळ आणि अवकाशाच्या सीमा ओलांडून पिढ्यांना प्रेरणा देत राहतात. मुक्ताबाई ह्या नाथसंप्रदायातील सद्गुरुपदावर आरूढ झालेल्या पहिल्याच स्त्री-सद्गुरू होत्या.

महाराष्ट्रातील आपेगाव गावात जन्मलेल्या मुक्ताबाईंचे संगोपन एका संत कुटुंबात झाले. त्यांचे पालक, विठोबा आणि सुमती, भगवान कृष्णाचे रूप असलेल्या भगवान विठ्ठलाचे उत्कट भक्त होते. लहानपणापासूनच मुक्ताबाई अशा आध्यात्मिक वातावरणात बुडाल्या होत्या ज्यामुळे त्यांची जन्मजात भक्ती आणि दैवी तहान वाढली. बालपणीच त्यांनी आई-वडील यांच्यासोबत ब्रह्मगिरीची प्रदक्षिणा केली. त्यानंतर अल्पावधीतच आई-वडिलांचा देहत्याग केल्यामुळे लहान वयातच तीन भावंडाच्या पाठीवरील ही धाकटी बहीण प्रौढ बनली. सामाजिक नियम आणि बंधनांना तोंड देऊनही, त्यांनी परंपरांपासून मुक्त होऊन त्यांच्या आंतरिक आवाहनाचे पालन केले.

त्यांनी ज्या मार्गावर पाऊल ठेवले ते त्यांच्या काव्यात्मक अभिव्यक्तीने निश्चित केले गेले. मुक्ताबाईंच्या रचना, ज्यांना अभंग म्हणून ओळखले जाते, त्या मराठी भाषेत रचलेल्या भक्तीपर श्लोक होत्या. हे अभंग खोल आध्यात्मिक अंतर्दृष्टी आणि भक्तीच्या खोल भावनेने भरलेले होते. त्यांच्या कवितेतून मुक्ताबाईंनी परमात्म्याशी असलेले त्यांचे घनिष्ठ नाते व्यक्त केले, अनेकदा भगवान विठ्ठलाला त्यांचे प्रिय म्हणून संबोधले.

मुक्ताबाईंच्या शिकवणींचे सार भक्तीच्या वैश्विकतेवर भर देण्यामध्ये आहे. त्यांचा असा विश्वास होता की देवाकडे जाण्याचा मार्ग धार्मिक सीमा आणि विधींच्या पलीकडे जातो. मुक्ताबाईंनी कोणत्याही बाह्य घटकांच्या हस्तक्षेपाशिवाय, परमात्म्याशी थेट आणि वैयक्तिक संबंध राखण्याचे समर्थन केले. त्यांच्या अभंगांमध्ये सर्व प्राण्यांची एकता आणि प्रत्येक आत्म्यामध्ये अंतर्निहित दिव्यत्वाचा गौरव केला.

त्यांच्या कवितेत, मुक्ताबाईंनी प्रेम आणि भक्तीच्या भाषेत परमात्म्याला संबोधित केले. परमात्म्याशी एकरूप होण्याची आत्म्याची तळमळ दर्शविण्यासाठी त्यांनी रूपके आणि प्रतिमांचा वापर केला. त्यांच्या शब्दांद्वारे, त्यांनी दैवी उपस्थितीशी संवाद साधताना अनुभवलेला परम आनंद व्यक्त केला. मुक्ताबाईंचे अभंग त्यांच्या श्रोत्यांमध्ये खोलवर प्रतिध्वनित झाले, ज्यामुळे आदर आणि आध्यात्मिक जागृतीची भावना निर्माण झाली.

मुक्ताबाईंच्या कवितेत उपेक्षित आणि शोषित लोकांबद्दलची त्यांची खोल सहानुभूती आणि काळजी देखील प्रतिबिंबित होते. त्यांनी त्यांच्या काळातील प्रचलित सामाजिक रूढी आणि असमानतेला आव्हान देण्यासाठी त्यांच्या श्लोकांचा वापर केला. त्यांच्या शब्दांद्वारे, त्यांनी करुणा, न्याय आणि समानतेचा पुरस्कार केला. त्यांचे अभंग सामान्य लोकांच्या संघर्ष आणि आकांक्षांशी प्रतिध्वनित झाले, त्यांना आवाज आणि आशेची भावना दिली. सामाजिक बंधनांपासून मुक्ती मिळवणाऱ्यांसाठी त्यांची कविता सांत्वन आणि प्रेरणा स्रोत बनली.

असंख्य आव्हाने आणि सामाजिक पूर्वग्रहांना तोंड देऊनही, मुक्ताबाई त्यांच्या आध्यात्मिक प्रवासात स्थिर राहिल्या. त्यांच्या अपारंपरिक दृष्टिकोनामुळे त्यांना सनातनी धार्मिक लोकांकडूनअधिकाऱ्यांकडून टीका आणि विरोध सहन करावा लागला. तथापि त्यांची अढळ भक्ती आणि दैवी शक्तीवरील अढळ श्रद्धेने त्यांना पुढे नेले, ज्यामुळे त्या लवचिकता आणि दृढनिश्चयाचे प्रतीक बनल्या.

मुक्ताबाईंच्या शिकवणी आणि कविता आधुनिक जगातही प्रासंगिक आहेत. प्रेम, एकता आणि समावेशकतेचा त्यांचा संदेश विभाजन आणि कलहाच्या काळात मार्गदर्शक प्रकाश म्हणून काम करतो. त्यांचे अभंग, त्यांच्या साधेपणा आणि प्रगल्भ ज्ञानाने, जीवनाच्या सर्व स्तरातील लोकांच्या हृदयाला स्पर्श करण्याची शक्ती आहे. ते आपल्याला धार्मिक आणि सांस्कृतिक सीमा ओलांडणाऱ्या वैश्विक सत्याची आठवण करून देतात की प्रत्येक आत्म्यात अंतर्निहित दिव्यतेचे सत्य आहे.

मुक्ताबाईंचा वारसा असंख्य भक्तांद्वारे जिवंत आहे जे भक्ती संमेलने आणि धार्मिक उत्सवांमध्ये त्यांचे अभंग गात राहतात. पिढ्यानपिढ्या चालत आलेले त्यांचे श्लोक महाराष्ट्राच्या समृद्ध सांस्कृतिक वारशाचा अविभाज्य भाग बनले आहेत. ते केवळ कविता नाहीत तर दैवी सहवासाचे वाहन आहेत, जे व्यक्तींना शाश्वततेशी जोडण्यास सक्षम करतात.

शेवटी संत मुक्ताबाईंचे जीवन आणि कविता भक्तीच्या परिवर्तनकारी शक्तीचे आणि आध्यात्मिक सत्याच्या शोधाचे प्रतीक आहेत. त्यांच्या अभंगांद्वारे, त्या आपल्याला आपल्या स्वतःच्या हृदयातील खोली शोधण्यासाठी आणि आपल्यातील दिव्यत्व स्वीकारण्यासाठी आमंत्रित करतात. त्यांचे शब्द आपल्याला धर्म, जात आणि लिंगाच्या सीमा ओलांडून प्रेम, करुणा आणि धार्मिकतेच्या शोधात एकत्र येण्याची प्रेरणा देतात. संत मुक्ताबाईंची तेजस्वी उपस्थिती आध्यात्मिक जागृती आणि आंतरिक शांतीच्या मार्गावर प्रकाश टाकणारा मार्गदर्शक तारा म्हणून चमकत राहते!

संत मुक्ताबाई यांनी आपल्या शिष्यांना सोऽहम् मंत्राची शिकवण दिली आहे. वैशाख वद्य दशमी या दिनी मुक्ताबाई तापीतीरी स्वरूपाकार झाल्या. मुक्ताबाईंची समाधी महत् नगर तापीतीर कोथळी (जळगाव जिल्हा) येथे आहे.