दिवाळीच्या पाचव्या दिवशी ज्ञानपंचमी हा सण साजरा केला जातो. ज्ञानपंचमीच्या दिवशी ज्ञानाचा विस्तार होतो. ज्ञान हे कृतीचे बंधन आहे. ज्ञानानेच आपण आपले कर्म शुद्ध करू शकतो. ज्ञानाचा महिमा समजून घेणे आणि त्याची जाणीव करून देणे म्हणजे ज्ञानपंचमी. ज्ञानपंचमीसंदर्भात अनेक कथा ऐकायला मिळतात.
एक कथा अशी आहे - अजितसेन नावाचा राजा होता, त्याला वरदत्त नावाचा मुलगा होता. वरदत्त हुशार नव्हता आणि त्याच्या ज्ञानाच्या अभावामुळे राजा खूप निराश झाला होता. राजाने आपल्या मुलासाठी अनेक पात्र शिक्षक नेमले. परंतु त्या सर्व शिक्षकांना राजपुत्राचे ज्ञान विकसित करता आले नाही. आपल्या मुलाची अवस्था पाहून राजा दु:खी झाला. राज्याचा वारसदारच पात्र नसेल, तर राज्याचे भवितव्य कसे सुरक्षित राहणार? राजाला नेहमी या एकमेव गोष्टीची काळजी असायची.
राजा अजितसेनने घोषणा केली की जो कोणी आपल्या मूर्ख मुलाला सक्षम आणि ज्ञानी व्यक्तीमध्ये बदलू शकेल तो त्याला बक्षीस देईल. त्या व्यक्तीला आयुष्यभर राज्यात सुरक्षित स्थान मिळेल. राजाला अजूनही योग्य व्यक्ती सापडत नाही. एकीकडे शिक्षण नाही तर दुसरीकडे मुलाची प्रकृतीही ढासळू लागली. वरदत्तला कुष्ठरोग झाला. वरदत्तला कुष्ठरोग झाला की सगळे त्याच्यापासून दूर जाऊ लागतात. आपल्या मुलाची ही अवस्था पाहून राजाला काळजी वाटली. मुलाच्या लग्नासाठी त्याने मुलीचा शोध सुरू केला. मग त्याला एका सेठच्या मुलीबद्दल कळते जिला कुष्ठरोग होतो. त्या मुलीला बोलताही येत नव्हते.
एकदा एक अतिशय प्रसिद्ध धर्मगुरू राजाच्या राज्यात आला आणि त्याच्या प्रवचनाने सर्वजण मंत्रमुग्ध झाले. त्या सत्पुरुषाचे प्रवचन ऐकण्यासाठी आणि त्यांची उत्सुकता भागवण्यासाठी राजा आणि सेठ त्याच्यापर्यंत पोहोचतात. त्या ठिकाणी मुलीचे वडील देखील आपल्या मुलीबद्दल विचारतात. आचार्य महाराज सेठला सांगतात की कन्येच्या पूर्वजन्मीचे भोग ती भोगत आहे.
त्याच्या पूर्वीच्या जन्मात जिंददेव नावाचा एक श्रीमंत व्यापारी होता. त्याची बायको सुंदर होती. दोघेही मुलांसोबत राहत असत. पण संपत्तीच्या अभिमानामुळे त्या सुंदर स्त्रीसाठी शिक्षणाची किंमत नव्हती. शिक्षकांनी मुलांना शिक्षा केली तर ती त्यांना शिव्या देत असे. यावरून ती पतीसोबत भांडणही करत असे. तुमची मुलगी तीच सुंदर स्त्री आहे आणि ती ज्ञानाच्या तिरस्कारामुळे आणि अपमानामुळे मुकी जन्माला आली.
राजा अजितसेनला देखील आपल्या मुलाबद्दल असे का घडले हे जाणून घ्यायचे होते. तेव्हा आचार्य राजाला सांगतात की त्याचा मुलगाही ज्ञानाचा तिरस्कार करत असे. ते म्हणतात की वसु नावाचा एक सेठ होता, त्याला वसुसार आणि वासुदेव असे दोन पुत्र होते. एकदा मुलांना महान ऋषींचे दर्शन होते आणि त्यांच्या कृपेने त्यांना शिक्षण मिळते. वासुदेवांनी आपल्या गुरूंची शुद्ध चारित्र्याने खूप सेवा केली आणि गुरूंच्या मृत्यूनंतर त्यांना आचार्यपद मिळाले. तर दुसरा भाऊ वसुसर लोभात पडतो. कोणतेही कष्ट न करता आनंद भोगत राहिला. दुसरीकडे मानसिक आणि शारीरिक कष्ट करताना तो खूप थकून जायचा. आपल्या भावाला कोणतेही कष्ट न करता सुख मिळत असल्याचे पाहून त्याला वाईट वाटायचे.
एकदा का वासुदेव आपल्या कामाचा कंटाळा आला आणि तो विचार करतो की आता आपण हे काम करणार नाही आणि कोणालाही ज्ञान देणार नाही. त्यामुळे कंटाळा आल्याने त्याने बोलणे बंद केले. त्याने ज्ञानाची पूजा करणे बंद केले. म्हणूनच या जन्मात तो मूर्ख जन्माला आला. त्यामुळे या जन्मात दोन्ही मुले आता या दुःखाचा सामना करत आहेत.
म्हणूनच ज्ञानाची नेहमी पूजा करावी. कार्तिक शुक्ल पंचमीचा दिवस ज्ञानाचे महत्त्व सांगणार आहे. या दिवशी यथोचित पूजा आणि ज्ञान भक्ती केल्याने सर्व मानसिक दोष दूर होतात. जीवनात चांगुलपणा येतो.
