लघुभागवत - अध्याय ११ वा

आतां पुढील कथा मनोहर । ऐका श्रोते सादर ।

रुक्मिणीचें स्वयंवर । सांगतों संक्षिप्त परिसावें ॥१॥

बलिराम ज्येष्ठ भ्राता । तेणें रेवतराजसुता ।

विवाहविधीनें केली कांता । नामें रेवती सद्रुणी ॥२॥

कनिष्ठ बंधु श्रीकृष्ण । रुक्मिणी संगें त्याचें लग्र ।

झाले, परंतु थोर विघ्र । विवाहसमयीं उद्भवलें ॥३॥

विदर्भ देशीं भीमक नृपती । कन्या त्याची गुणरुपवती ।

रुक्मिणी नामें सुमति सती । लग्रायोग्य जाहली ॥४॥

भीमकापाशी ब्राह्मण । येऊनि गाती कृष्णाचे गुण ।

तें रुक्मिणी करी नित्य श्रवण । अंत:करण वेधलें ॥५॥

म्हणूनि निश्चय करी सती । वरीन तरी कृष्णचि पती ।

हा निजविचार वडिलांप्रती । कथीतसे बहु विनयें ॥६॥

रुक्मिणीचा ज्येष्ठभ्राता । रुक्मी नामें चतुर होता ।

परी कृष्णव्देष्टा, त्याच्या चित्ता । हा संबंध रुचेना ॥७॥

त्याहूनि सर्व इतर । म्हणती रुक्मिणीचा कर ।

धरावया अन्य योग्य वर । नसे कृष्णासारिखा ॥८॥

परी रुक्मीच्या ऐसें मनीं । शिशुपालासी  द्यावी भगिनी ।

हें ऐकतांचि रुक्मिणी । चिंता करी अंतरीं ॥९॥

मग सुचली तीस युक्ति । पत्र सुंदर विप्राहातीं ।

पाठविलें कृष्णाप्रती । श्लोकबध्द लिहोनी ॥१०॥

त्यामाजीं साद्यन्त । लिहिलें होतें स्वमनोगत ।

तुमच्या चरणीं माझा हेत । असे सर्वथा यदुराथा ॥११॥

परी मध्दंधु रुक्मीच्या मानसीं । मज अर्पावी शिशुपालासी ।

म्हणूनि विवाहाच्या पूर्वदिवशीं । तुम्ही यावें अगत्य ॥१२॥

आमुचा ऐसा कुलाचार । देवीदर्शनासी वधूवर ।

लग्रापूर्वी सपरिवार । नेती अवश्य नियमेंचि ॥१३॥

तरी आपण तेथें असा सिध्द । शिशुपालासीं घडेल युध्द ।

सकळ जाणतांचि आपण प्रबुध्द । सुचनार्थ म्यां लिहिलें ॥१४॥

सारांश आतां नाहीं वेळ । पत्रदर्शनीं उतावीळ ।

निघूनि यावें, अधिक पाल्हाळ । लेखनार्थ सुचेना ॥१५॥

त्यापरी कृष्ण घननीळ । रुक्मिणीहरणार्थ सबळ ।

त्या विप्रासी घेऊनि तत्काळ । निघे रथीं बैसोनी ॥१६॥

इकडे जरासंधादि खल । घेऊनि आले शिशुपाल ।

सवें अपार सैन्यबल । सिध्द ठेविलें देउळीं ॥१७॥

ऐसें सर्वत्र कुंडिनपुर । गजबजलें तेव्हां अपार ।

सुतसंतोषार्थ सत्कार । करी भीषक सकळांचा ॥१८॥

वधूवरपक्षी देवकें । ठेविती परम कौतुकें ।

वाद्यें गर्जती अनेकें । आनंदले जन सर्व ॥१९॥

परी रुक्मिणी चिंताक्रात । जागृत राहे सारी रात ।

हळूचि रडे परम दु:खित । अन्नोदक वर्जुनी ॥२०॥

म्हणे मी दुदैवी पूर्ण । आला नाहीं अजुनि ब्राह्मण ।

किंवा नसे प्रसन्न कृष्ण । सत्य कांहीं कळेना ॥२१॥

तंव तिचा वाम बाहु स्फुरे । विप्रही येऊनि आनंदस्वरें ।

वदे आलों, झालें सारें । कार्य, चिंता नसावी ॥२२॥

कृष्णासी देखतां यथोचित । भीमक सत्कार करी बहुत ।

त्यायोगें रुक्मीचें चित्त । जळे मत्सरवह्रीनें ॥२३॥

कृष्णदर्शनें अरिसेना । भयें दचकली कांहीं सुचेना ।

तोंचि रुक्मिणी गौरीपूजना । वाजत गाजत चालली ॥२४॥

गौरीसी पूजूनि यथोपचारें । रुक्मिणी जों मागें फिरे ।

तोंचि उचलिली शार्डधरें । वधू दिव्यशक्तीनें ॥२५॥

शिशुपालाचे शूर जन । रक्षीस होते करुनि यत्न ।

तरी रुक्मिणी रुपरत्न । हरिलें कृष्णें क्षणार्धे ॥२६॥

भुलले सारे रक्षक । वस्तु नेली नाहीं ठाउक ।

शत्रूनें कापिलें नाक । हात चोळीत बैसले ॥२७॥

तेव्हां रुक्मी ससैन्य वेगें । लागला कृष्णाच्या मागें ।

त्याचाही गर्व श्रीरंगें । हरिला संपूर्ण तत्काळ ॥२८॥

शत्रूचा होतां पराभव । आनंदले सर्व यादव ।

मग कृष्णाचें गौरव । केलें भीमकनृपानें ॥२९॥

बलिरामादि समस्त । श्रीकृष्णाचे निकट आप्त ।

आलियावरी विधियुक्त । रुक्मिणी अर्पिली कृष्णातें ॥३०॥

रुक्मिणीस झाले दश कुमर। त्यांत प्रद्युम्र पराक्रमी थोर ।

तेणें वधिला शंबरासुर । महा यत्न करुनियां ॥३१॥

आतां ऐका एक चमत्कार । श्रीकृष्ण प्रभु यादवेश्वर ।

त्यावरी आला आळ थोर । चोरी केली म्हणोनि ॥३२॥

सत्राजित नामें यादव एक । होता सूर्याचा उपासक ।

प्रसन्न झाला त्यसी अर्क । उपासना देखोनी ॥३३॥

प्रसाद दिधला स्यमंतक । रत्नमणि अमोलिक ।

जो अष्टसहस्र तोळे कनक । प्रसवे नियमें प्रत्यहीं ॥३४॥

स्यमंतक करील धारण । त्याचें अखंड होय कल्याण ।

आधि व्याधि भय दारुण । होय शमन दर्शनें ॥३५॥

तें रत्न उग्रसेनाकारणें । मागीतलें श्रीकृष्णें ।

परी सत्राजित मूढपणें। रत्न त्यातें देईना ॥३६॥

कृष्णप्रसादाहूनि अधिक । मानिला मणी स्वमंतक ।

गंगेहूनि थिल्लरीचें उदक । श्रेष्ठ म्हणे तो मूर्ख ॥३७॥

असो सोदर त्याचा एके दिनीं । प्रसेन नामें स्यमंतक मणी ।

कंठीं घालूनि गेला वनीं । सिंहे तया मारिलें ॥३८॥

मणि घेऊनि जाय केसरी । तंव त्यातें जांबुवंत संहारी ।

मणि नेऊनि देई विवरीं । खेळावया बाळकां ॥३९॥

तेव्हां बोले सत्राजित। प्रसेनाचा केला घात ।

प्राय: यदुनाथेंचि निश्चित। मणिलाभार्थ काननीं ॥४०॥

हा आळ जनांच्या वदनीं । श्रीकृष्णाच्या आला कानीं ।

अपयश हरावया गेला वनीं । रत्न शोधावयातें ॥४१॥

शोधाअंती कळों आलें । प्रसेनासी सिंहें मारिलें ।

त्या सिंहातेंही वधूनि नेलें । जांबवतें रत्न तें ॥४२॥

म्हणूनि एकला श्रीहरी । शिरे जांबवंताचे कुहरीं ।

आणि तया संगे युध्द करी । एक मासपर्यत ॥४३॥

तेव्हां जांबवंत होय दीन । कृष्णासी येऊनि शरण ।

मणिसहित स्वकन्यारत्न । जांबवंती अर्पिली ॥४४॥

मग सत्राजितासी तो मणी । देता झाला चक्रपाणी ।

झालें तें वृत्त त्याचे कानीं । घालूनि कलंक धूतला ॥४५॥

कृष्णावरी घेऊनि आळ । वृथा केला त्याचा छळ ।

म्हणूनि सत्राजितासी तळमळ । अहोरात्र लागली ॥४६॥

घालवावया प्रभूचा रोष । आणि आपुलाही कृतदोष ।

प्रभूसी स्वकन्या ससंतोष । सत्यभामा अर्पिली ॥४७॥

वरी देत होता स्यमंतक । परी स्वीकारीना यदुनायक ।

यत्न केले तेणें अनेक । परी कृष्ण तया स्पर्शेना ॥४८॥

कथेचा इतुकाचि सारांश । यश किंवा अपयश ।

जयापजय लाभ नाश । नेमिलें तें टळेना ॥४९॥

कृष्णासी स्त्रिया अनेक । त्यांत रुक्मिणी देवी प्रमुख ।

पुत्रपौत्रांचेंही सुख । होतें उत्तम तयासी ॥५०॥

प्रद्युम्र नामें कृष्णाचा सुत । तत्पुत्र अनिरुध्द गुणवंत ।

त्याचें विवाहवृत्त अत्यंत । मनोरंजक परिसावें ॥५१॥

शोणितपुर नाम नगरीं । बाणासुर राज्य करी ।

बळ पराक्रमाचा भारी । वाहे मद सर्वदा ॥५२॥

त्याची कन्या उपवर । उषा नामें परम सुंदर ।

स्वप्रीं तियेनें  अनिरुध्द वर । वरिला पौत्र कृष्णाचा ॥५३॥

स्वप्रीं जें जें देखावें । तें स्वप्रींच सत्य भासावें ।

जागें होऊनि पहावें । तंव कांहीं नाहीं ॥५४॥

त्यापरी जागी होतां पाहे सती ।तंव स्वप्रींचा न देखे पती ।

तेव्हां खेद वाटे चित्तीं । कांहीं कार्य सुचेना ॥५५॥

स्वप्रींचे रुप मनोहर । उषा आठवे आठही प्रहर ।

स्वरुपाचा न पडे विसर ।कांहीं केल्या तियेतें ॥५६॥

तियेनें धरिलें ऐसें मनीं । वरीन वर, जो देखिला स्वप्रीं ।

परी ही गोष्ट पित्याचे कानीं । नाहीं तिनें घातली ॥५७॥

तरी सखी तिची चित्रलेखा । चतुर होती प्रधानकन्यका ।

तियेपाशीं आत्मदु:खा । मुक्तचित्तें निवेदिलें ॥५८॥

उषेचें ऐकूनि स्वप्रवृत्त । चित्रलेखेचें द्रवलें चित्त ।

म्हणे करीन दु:खमुक्त । सखि तूतें सत्वरीं ॥५९॥

मग त्रिभुवनींचे पुरुष । जे सौदर्यें प्रसिध्द विशेष ।

ते चित्रपटीं लिहोनि पुसे तीस । दाखवी कवण स्वप्रींचा ॥६०॥

म्हणे मी येथें तयास । आणीन करुनि प्रयास ।

तुज होय तो पूर्ण वश । ऐशी युक्ति योजीन मी ॥६१॥

मग उषेनें दाविल्यावरी । चित्रलेखेनें सत्वरीं ।

अनिरुध्दासी निद्रेच्या भरीं । उषामंदिरीं आणिलें ॥६२॥

 तो जागा होऊनि पाहे । तंव भलतीकडे आलों आहें ।

ऐसें देखतां अत्यंत मोहें । बावरे चित्त तयाचें ॥६३॥

मग तयासी सर्व वृत्तांत । कळतां झालें शांत चित्त ।

ऐसा बहुत काळ तेथ । सुखें तेणें लोटिला ॥६४॥

पुढें हें वृत्त एके दिनीं । पावलें बाणासुराच्या कानीं ।

तेव्हां सहज त्याचे मनीं । क्रोधानळ पेटला ॥६५॥

म्हणे मत्कन्येच्या सदनीं । माझ्या आज्ञेवांचुनी ।

परपुरुष वसे चोरुनी । त्यासी करुं शासन ॥६६॥

मग आवेशें झडकरी । आला उषेच्या मंदिरीं ।

अनिरुध्दातें धरुनि करीं । कारागृहीं ठेविलें ॥६७॥

इकडे व्दारकेमाजी जन । अनिरुध्दास्तव रात्रंदिन ।

तळमळती होऊनि उव्दिग्र । चहूंकडे शोधिती ॥६८॥

तेव्हा येऊनि वदे नारद । कीं बाणासुरें अनिरुध्द ।

ठेविला असे करुनि बध्द । कारागृहीं आपुल्या ॥६९॥

तैं बलिराम आणि कृष्ण । घेऊनि सवें यादवगण ।

बाणासुरासीं दारुण । युध्द केलें तयांनी ॥७०॥

पुढें बाणासुर येऊनि शरण । अनिरुध्दासी केली उषा अर्पण ।

विधिपूर्वक झालें लग्र । समारंभ थोर जाहला ॥७१॥

मग रामकृष्णादि समस्त । व्दारकेसी आले परत ।

पुढील कथा अद्भुत । सावधान परिसावी ॥७२॥

भागवत ग्रंथ प्रसिध्द । तेथील सार सुबोध ।

गातसे भक्त गोविंद । बालहिताकारणें ॥७३॥

याचें करितां श्रवण पठण । आयुरारोग्य ऐश्वर्य पूर्ण ।

प्राप्त होईल विद्याधन । ऐसें वरदान व्यसाचें ॥७४॥

॥इति श्रीलघुभागवते एकादशोऽध्याय: ॥

॥श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥