श्री वज्रेश्वरी योगिनी देवी मंदिराबद्दल संपूर्ण माहिती

महाराष्ट्रातील ठाणे जिल्ह्यातील प्रसिद्ध वज्रेश्वरी योगिनी देवी मंदिरात श्री वज्रेश्वरी पालखी हा एक महत्त्वाचा उत्सव आहे. प्रमुख मराठी दिनदर्शिकेनुसार श्री वज्रेश्वरी पालखी उत्सव २०२५ ही तारीख २८ एप्रिल आहे. या दिवशी, पालखी किंवा पालखीवर देवीची औपचारिक मिरवणूक काढली जाते आणि या अनोख्या कार्यक्रमाचे दर्शन घेण्यासाठी हजारो लोक जमतात. देवी वज्रेश्वरी ही देवी शक्तीचा अवतार आहे. देवदेवतांचा राजा इंद्र याने वाहून नेलेल्या वज्र किंवा मेघगर्जना या शस्त्रातून ती प्रकट झाली असे मानले जाते. ती कालिकाला नावाच्या राक्षसाचा नाश करण्यासाठी दिसली.

हे मंदिर महाराष्ट्रातील शक्ती उपासनेचे एक महत्त्वाचे केंद्र आहे. ठाणे जिल्ह्यातील वसईपासून सुमारे ३१ किमी अंतरावर असलेले वज्रेश्वरी येथे हे मंदिर आहे. हे मंदिर मुंबईपासून सुमारे ७५ किमी अंतरावर आहे.

महाराष्ट्रात पारंपारिक हिंदू दिनदर्शिकेनुसार वैशाख महिन्याच्या शुक्ल पक्षाच्या पहिल्या दिवशी हा उत्सव साजरा केला जातो. 

श्री वज्रेश्वरी योगिनी देवी मंदिराबद्दल संपूर्ण माहिती

श्री वज्रेश्वरी योगिनी देवी मंदिर हे मुंबईपासून ७५ किमी अंतरावर असलेल्या वज्रेश्वरी शहरात स्थित देवी वज्रेश्वरीला समर्पित एक हिंदू मंदिर आहे. पूर्वी वडवली म्हणून ओळखले जाणारे हे शहर मंदिराच्या प्रमुख देवतेच्या सन्मानार्थ वज्रेश्वरी असे नामकरण करण्यात आले.

तानसा नदीच्या काठावर असलेले वज्रेश्वरी हे शहर महाराष्ट्रातील ठाणे जिल्ह्यातील भिवंडी शहरात आहे. हे पश्चिम रेल्वे मार्गावरील विरारच्या जवळच्या स्थानकापासून २७.६ किमी अंतरावर आणि मध्य रेल्वे मार्गावरील खडवलीच्या जवळच्या स्थानकापासून ३१ किमी अंतरावर आहे. हे मंदिर वज्रेश्वरी शहराच्या पोस्ट ऑफिसजवळ, मंदगिरी टेकडीवर आहे, जी ज्वालामुखीच्या उद्रेकामुळे निर्माण झाली होती आणि सर्व बाजूंनी टेकड्यांनी वेढलेली आहे.

पुराणांमध्ये वडवली प्रदेशाचा उल्लेख भगवान विष्णूचे अवतार असलेल्या राम आणि परशुरामांनी भेट दिलेल्या ठिकाण म्हणून केला आहे. आख्यायिका सांगते की परशुरामांनी वडवली येथे यज्ञ (अग्निदान) केला होता आणि त्या परिसरातील ज्वालामुखीच्या राखेच्या टेकड्या त्याचे अवशेष आहेत.

मंदिराची प्रमुख देवता, वज्रेश्वरी, देवीला वज्रबाई आणि वज्रयोगिनी असेही म्हणतात, ती पृथ्वीवरील देवी पार्वती किंवा आदि-मायेचा अवतार मानली जाते. तिच्या नावाचा शब्दशः अर्थ "वज्र (विज्र) ची स्त्री" असा होतो. देवीच्या उत्पत्तीबद्दल दोन आख्यायिका आहेत, दोन्ही वज्राशी संबंधित आहेत.

कालिकाला किंवा कालिकूट नावाच्या राक्षसाने वडवली प्रदेशातील ऋषी आणि मानवांना त्रास दिला आणि देवांविरुद्ध युद्ध केले. निराश होऊन वशिष्ठांच्या नेतृत्वाखाली देव आणि ऋषींनी देवीला प्रसन्न करण्यासाठी त्रिचंडी यज्ञ केला, जो देवीला अर्पण केला जात असे. देवांचा राजा इंद्राला आहुती देता आली नाही. संतापलेल्या इंद्राने यज्ञात आपले वज्र फेकले. भयभीत झालेल्या देवता आणि ऋषींनी देवीला त्यांचे रक्षण करण्याची प्रार्थना केली. देवी त्या ठिकाणी तिच्या सर्व वैभवात प्रकट झाली आणि तिने वज्र गिळले आणि इंद्राला नम्र केले नाही तर राक्षसांनाही मारले. रामाने देवीला वडवली प्रदेशात राहण्याची आणि वज्रेश्वरी म्हणून ओळखण्याची विनंती केली. अशा प्रकारे, या प्रदेशात वज्रेश्वरी मंदिराची स्थापना झाली.

वज्रेश्वरी महात्म्यातील आणखी एक आख्यायिका सांगते की इंद्र आणि इतर देव देवी पार्वतीकडे गेले आणि देवीला कालिकाला राक्षसाचा वध करण्यास मदत करण्याची विनंती केली. देवी पार्वतीने त्यांना आश्वासन दिले की ती योग्य वेळी त्यांच्या मदतीला येईल आणि त्यांना राक्षसाशी लढण्याचा आदेश दिला. युद्धात कालिकालाने त्याच्यावर फेकलेली सर्व शस्त्रे गिळली किंवा तोडली. शेवटी इंद्राने राक्षसावर वज्र फेकला, वज्रातून देवी प्रकट झाली, ज्याने राक्षसाचा नाश केला. देवांनी तिला वज्रेश्वरी म्हणून गौरवले आणि तिचे मंदिर बांधले.

१७३९ मध्ये, पेशवे बाजीराव प्रथम यांचे धाकटे भाऊ आणि लष्करी सेनापती चिमाजी अप्पा यांनी वसईचा पोर्तुगीजांच्या ताब्यातील बेसिन किल्ला काबीज करण्यासाठी जाताना वडवली प्रदेशात तळ ठोकला होता. तीन वर्षांच्या युद्धानंतरही हा किल्ला अजिंक्य होता. चिमाजी अप्पांनी देवी वज्रेश्वरीला प्रार्थना केली की जर त्यांना हा किल्ला जिंकता आला आणि पोर्तुगीजांचा पराभव करता आला तर ते तिचे मंदिर बांधतील. पौराणिक कथेनुसार, देवी वज्रेश्वरी त्यांच्या स्वप्नात प्रकट झाली आणि त्यांनी त्यांना किल्ला कसा जिंकायचा हे सांगितले. १६ मे रोजी किल्ला पडला आणि वसईतील पोर्तुगीजांचा पराभव पूर्ण झाला. आपला विजय साजरा करण्यासाठी आणि देवी वज्रेश्वरीसमोर घेतलेले व्रत पूर्ण करण्यासाठी, चिमणाजी अप्पांनी नवीन सुभेदार (राज्यपाल) शंकर केशव फडके यांना वज्रेश्वरी मंदिर बांधण्याचे आदेश दिले.

मुख्य प्रवेशद्वारावरील नगरखाना बडोद्याच्या मराठा राजवंशातील गायकवाडांनी बांधला होता. मंदिराकडे जाणाऱ्या दगडी पायऱ्या आणि मंदिरासमोरील दीपमाला (दिव्यांचा बुरुज) नाशिक येथील सावकार नानासाहेब चंदवदकर यांनी बांधली होती.

मंदिराची रचना

मुख्य प्रवेशद्वारावर नगरखाना किंवा ढोलकीचे घर आहे आणि ते बसेन किल्ल्याच्या प्रवेशद्वारासारखेच बांधलेले आहे. मंदिर देखील किल्ल्यासारख्या दगडी भिंतीने वेढलेले आहे. मुख्य मंदिरात जाण्यासाठी बावन्न दगडी पायऱ्या चढाव्या लागतात. एका पायरीवर सोनेरी कासव कोरलेला आहे आणि विष्णूचा कासव अवतार कूर्म म्हणून त्याची पूजा केली जाते.

मुख्य मंदिराचे तीन भाग आहेत: मुख्य आतील गर्भगृह, दुसरा गर्भगृह आणि खांब असलेला मंडप. गृहगृहात सहा मूर्ती आहेत. उजव्या आणि डाव्या हातात अनुक्रमे तलवार आणि गदा असलेली देवीची भगवी मूर्ती आणि तिच्याशिवाय एक त्रिशूल मध्यभागी उभा आहे. देवीच्या डाव्या बाजूला तलवार आणि कमळ असलेल्या रेणुका आईची मूर्ती, वणीची देवी सप्तशृंगी महालक्ष्मी आणि वाघ, देवी वज्रेश्वरीचा वाहन आहे. तिच्या उजव्या बाजूला कमळ आणि कमंडलू असलेली देवी कालिका (ग्रामदेवी) च्या मूर्ती आणि परशु असलेले परशुराम आहेत. देवी चांदीच्या दागिन्यांनी आणि मुकुटांनी सजवलेल्या आहेत, चांदीच्या कमळांवर उभ्या आहेत आणि त्यांना चांदीच्या छत्र्यांनी आश्रय दिला आहे. गर्भगृहाबाहेरील गर्भगृहात गणेश, भैरव, हनुमान आणि मोराबा देवीसारख्या स्थानिक देवतांच्या मूर्ती आहेत. सभामंडपात एक घंटा आहे, जी भाविक मंदिरात प्रवेश करताना वाजवतात आणि संगमरवरी सिंह आहे, जो देवीचा घोडा असल्याचे मानले जाते. सभामंडपाबाहेर एक यज्ञकुंड आहे.

मंदिर परिसरात लहान मंदिरे कपिलेश्वर महादेव (शिव), दत्त, हनुमान आणि गिरी गोसावी पंथातील संतांना समर्पित आहेत. हनुमान मंदिरासमोरील एका पिंपळाच्या झाडाने गणेशाचे रूप धारण केले आहे आणि त्याची देवता म्हणून पूजा केली जाते. १७ व्या शतकातील गिरी गोसावी संत गोधदेबुवा यांची समाधी (समाधी) मंदगिरी टेकडीच्या मागे गौतम टेकडीच्या वर आहे.

मंदिरातील उत्सव

मंदिरात चैत्र (मार्च) महिन्याच्या वाढत्या चंद्राच्या पंधरवड्याच्या पहिल्या दिवसापासून ते रामनवमीच्या नवव्या दिवसापर्यंत आणि नंतर आश्विन (ऑक्टोबर) महिन्याच्या शुक्ल पक्षाच्या पहिल्या दिवसापासून ते विजयादशमीच्या दहाव्या दिवसापर्यंत नवरात्र (हिंदू देवतांच्या पूजेसाठी समर्पित नऊ रात्री) साजरी केली जाते.

चैत्र महिन्यातील अमावस्येला (अमावास्या) देवी वज्रेश्वरीच्या सन्मानार्थ एक मेळा भरतो. महिन्यातील मावळत्या चंद्राच्या पंधरवड्याच्या १४ व्या दिवशी देवीच्या औपचारिक पूजेसह मेळा सुरू होतो. रात्री अमावस्येला दिवे लावले जातात. दुसऱ्या दिवशी, हिंदू महिन्याच्या वैशाखाच्या पहिल्या दिवशी, देवीची प्रतिमा घेऊन पालखी (पालखी) घेऊन औपचारिक मिरवणूक काढली जाते.

मंदिरात साजरे होणारे इतर उत्सव म्हणजे श्रावण महिन्यातील शिवपूजा; कोजागिरी पौर्णिमा - हिंदू महिन्यातील अश्विन पौर्णिमा; दिवाळी (दिव्यांचा सण); होळी (रंगांचा सण); दत्त जयंती (दत्त देवतेचा वाढदिवस); हनुमान जयंती (माकड देवता हनुमानाचा वाढदिवस) आणि गोधादेबुवा जयंती (संत गोधादेबुवा यांचा वाढदिवस).
Photo: Social Media