शिवभारत अध्याय आठवा

मनीषिण ऊचुः ।

शिवनेरीगिरौ जातः शिवराज इति त्वया ।

परमानन्द संप्रोक्तमस्ति नस्तत्र संशयः ॥१॥

स हि शैलो निजामस्य प्रियकारी महायशाः ।

प्रतापी प्रथितो लोके धारागिरिरिवापरः ॥२॥

अभूदागमनं तत्र यथा शाहमहीपतेः ।

तथा कथय नः सर्वं भट्टगोविंदनन्दन ॥३॥

कवीन्द्र उवाच ।

सुधामिवातिमाधुर्यवतीं पुण्यवतीमिमाम् ।

कथां शाहनरेन्द्रस्य श्रृणुत द्विजसत्तमाः ॥४॥

अस्तंगतेऽम्बरमणिप्रतापे बर्बरेऽम्बरे ।

निर्मन्त्रिणि निजामे च स्थितिसंजातसंशये ॥५॥

दिवंगते दैवयोगादिभरामेऽ‍नुभाविनि ।

तत्सुते महमूदे च दृप्ते तत्पदवर्तिनि ॥६॥

सैन्ये साहिजहानस्य दिल्लीन्द्रत्वमुपेयुषः ।

दक्षिणां दिशमादातुमवलेपादुपागते ॥७॥

प्रतनेनानुबंधेन निजामोपचिकीर्षया ।

शाहराजो महाबाहुर्विजयाह्वं पुरं जहौ ॥८॥

अथ यादवराजोऽपि हित्वा ताम्रानुयायिताम् ।

पक्षपाती निजामस्य धारगिरिमुपागम् ॥९॥

अत्रान्तरे निजामस्य भृशं विश्रंभभाजनम् ।

वंश्यो विश्वासराजस्य शिवभक्तो महाव्रतः ॥१०॥

तनयः सिद्धपालस्य सुप्रसिद्ध्योऽतिवैभवः ।

शिवनेरिगिरिस्थायी नृपतिर्विजयाह्वयः ॥११॥

वराय शम्भुराजाय शाहराजसुताय वै ।

जयन्तीमात्मतनयामनुरूपाममन्यत ॥१२॥

शाहराजोऽपि संबंधं तं सुश्लाघ्यतमं भुवि ।

संविचिन्त्य स्नुषात्वेन जयन्तीं तमयाचत ॥१३॥

ततो विजयराजस्य शाहराजस्य चोभयोः ।

अभूद्यथोक्तसंबंधसुप्रयुक्तो महोत्सवः ॥१४॥

विश्वासराजवंश्यानां भूपानां भूरितेजसाम् ।

तथा भृशबलानां च समवायो महानभूत् ॥१५॥

स तयोः श्लाघ्यगुणयोर्जयन्तीशंभुराजयोः ।

शिवनेरिगिरावासीत्पाणिग्रहमहो महान् ॥१६॥

अथो कतिपयाहोभिस्तं समाप्य महोत्सवम् ।

तस्यैवच गिरेर्मूर्ध्नि स्वजनेन समन्विताम् ॥१७॥

संबंध्यनुमतः पत्नीमन्तर्वत्नीं निधाय ताम् ।

प्रतस्थे शाहनृपतिर्दर्याखानजिगीषया ॥१८॥

शिवनेरिगिरौ ह्यासीच्छाहस्यागमनं यथा ।

तथा कथितवानस्मि किमथ श्रोतुमिच्छथ ॥१९॥

मनीषिण ऊचुः ।

सद्यो दिल्लीश्वरं हित्वा पक्षपातिन्युपागते ।

महाव्रते महाराजे यदुराजे महाभुजे ॥२०॥

अभिक्रमपरैस्ताम्रमुखैर्योर्द्धुं समुद्यते ।

अभीप्समानः स्वाभीष्टं निजामः किमचेष्टत ॥२१॥

कवीन्द्र उवाच ।

अथ दैवान्निजामस्य विषयाविष्टचेतसः ।

हन्त दुर्मन्त्रिणो योगाज्जज्ञे मतिविपर्ययः ॥२२॥

तस्य मत्तस्य सविधे ययौ साधुरसाधुताम् ।

प्रियवादपरोऽत्यर्थमसाधुरपि साधुताम् ॥२३॥

विपरीतदृशा तेन गुरवोऽपि लघूकृताः ।

गुणोपेताश्च गुरवो नीताः शीघ्रमगौरवम ॥२४॥

अव्यवस्थितचित्तस्य मत्तस्य मधुनान्वहम् ।

अवद्यवादिनस्तस्य बत राष्ट्रमहीयत ॥२५॥

अथ प्रणंतुमायातमतीवप्रतिभान्वितम् ।

निजामो यादवाधीशमवमेने सुदुर्मतिः ॥२६॥

अवज्ञातो निजामेन महामांनी महामनाः ।

यदुराजस्तदा वीररसावेशवशोऽभवत् ॥२७॥

अथ सेनाधिपतयो हमीदाद्यास्सुदुर्मदाः ।

दुर्मन्त्रिते निजामेन पूर्वमेव प्रबोधिताः ॥२८॥

साभिमानं परावर्तमानं मत्तमिव द्विपम् ।

आस्थानीतोरणोपान्ते रुरुधुर्यादवेश्वरम् ॥२९॥

स तत्र बहुभिर्युध्यन् सपुत्रामात्यबान्धवः ।

प्रत्युद्यातः सुरगणैः सुरलोकमलोकत ॥३०॥

यथा मेरोर्विपर्यासः पातो भानुमतो यथा ।

यथा ह्यन्तः कृतान्तस्य दाहं पत्युरपां यथा ॥३१॥

तथा यादवराजस्य तदा यत्र वतात्ययः ।

सप्तानामपिलोकानामभूदल्पहितावहः ॥३२॥

तदवस्थमथ श्रुत्वा श्वशुरं यादवेश्वरम् ।

शाहो निजामसाहाय्याद्विरराम महायशः ॥३३॥

अथ तापीतटात्तूर्णमेत्य ताम्रपताकिनी ।

अधिष्ठितं निजामेन धारागिरिमवेष्टयत् ॥३४॥

समुह्य स्वां महामानी तदानीमेव येदिलः ।

पृतनां प्रेषयामास लुब्धो धारागिरिं प्रति ॥३५॥

सैन्यं साहिजहानस्य महमूदस्य चान्वहम् ।

अयुध्येतां मिथस्तत्र धारागिरिजिघृक्षया ॥३६॥

स्वयं निजामशाहोऽपि धारागिरिशिरस्थितः ।

तदा ताभ्यामपि द्वाभ्यामनीकाभ्यामयुध्यत ॥३७॥

ततोऽतिबलिभिस्ताम्रबलैर्युध्याद्भिरंजसा ।

महमूदस्य चानीकैर्निजामः पर्यभूयत ॥३८॥

ततः स तेन शैलेन सिअन्येन विविधेन च ।

यथाजातेन च तथा फतेखानेन मन्त्रिणा ॥३९॥

परिग्रहेण सर्वेण कोषेण च महीयसा ।

ममज्ज सहितस्तत्र ताम्राननबलार्णवे ॥४०॥

मनीषिण ऊचुः ।

यस्याशीतिसहस्राणि तुरगाणां तरस्विनाम् ।

अशीतिरद्रिदुर्गाणां चतुर्भिरधिका पुनः ॥४१॥

स्थले जले च यस्यासन् बत दुर्गान्य़नेकशः ।

समृद्धो विषयो यस्य वशे विद्वेषि दुर्गहः ॥४२॥

येन येदिलशाहस्य दिल्लीन्द्रस्य च मानिनः ।

पदे पदे बलं सर्वं जीवग्राहं व्यसृज्यत ॥४३॥

यस्याकस्मिकझंपस्य श्येनस्येवोत्पतिष्यतः ।

प्रभावेण न्यलीयन्त परिपंथिविहंगमाः ॥४४॥

स निजामस्तदा येन हेतुना विलयं गतः ।

शुश्रूषमाणान् नः सर्वान् कवीन्द्र तमुदीरय ॥४५॥

कवीन्द्र उवाच ।

समस्तपालनपरे पितर्युपरतेऽम्बरे ।

भवितव्यानुसारेण फत्तेखानोऽल्पचेतनः ॥४६॥

अमात्यतां निजामस्य प्रतिपद्य प्रतापवान् ।

तापयामास जनतां कृतान्त इव निष्क्रुपः ॥४७॥

निजामस्तस्य मन्त्रेण हमीदस्य च दुर्मतेः ।

यदाप्रभृति राजन्यं यदुराजं न्यघातयत् ॥४८॥

शाहराजप्रभृतयः तदाप्रभृति भूभृतः ।

सर्वे विमनसो भूत्वा म्लेच्छाश्च पृतनाभृतः ॥४९॥

अविश्रंभादमर्षाच्च साध्वसाच समाकुलाः ।

शिश्रियुर्येदिलं केऽपि केऽपि दिल्लीन्द्रमश्रयन् ॥५०॥

केचिच्च क्रूरमनसो विरुद्धत्वमुपाचरन् ।

तटस्थमिव चात्मानं बत केचिददर्शयन् ॥५१॥

तेन तेन तदा तस्य दुर्नयेन दुरात्मनः ।

अवृष्टिरजनिशःतोच्चैरनिष्टाय शरीरिणाम् ॥५२॥

चिरस्य विषये तस्य न ववर्ष वृषा यदा ।

सस्यं सुदुर्लभमभूत्स्वर्णं तु सुलभं तदा ॥५३॥

प्रस्थमात्राणि रत्नानि विनिमय्य धनीजनः ।

कथंचन समादत्त कुलत्थान्प्रस्थसंमितान् ॥५४॥

आहाराभावतोऽत्यर्थं हाहाभूताः परस्परम् ।

पशून्वै पशवो जक्षुर्मानुषा अपि मानुषान् ॥५५॥

तेनावर्षेण महता परचक्रागमेन च ।

अभावेन च मौलानामनीकस्य च भूयसः ॥५६॥

अनुक्षणं क्षीयमाणस्ताम्रास्यैरनुभाविभिः ।

धृतो धारागिरिपतिः फत्तेखानश्च दुर्मतिः ॥५७॥

अनुकूलेन कालेन सर्वं धत्तेऽनुकूलताम् ।

प्रतिकूलेन तेनैव सकलं प्रतिकूलताम् ॥५८॥

यस्यानुकूलो भगवान् काल एष सनातनः ।

अनायासेन सिध्यंति तस्य कार्याणि देहिनः ॥५९॥

जनिस्सत्ता च वृद्धिश्च विपाकोऽपचयोऽपि च ।

क्षयश्च षडमी भावाः विकाराः कालनिर्मिताः ॥६०॥

जयः पराजयो वापि वैरं मन्त्रिबलाबले ।

सविद्यत्वमविद्यत्वमुदारत्वं कदर्यता ॥६१॥

प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च स्वातन्त्र्यं परतन्त्रता ।

समृद्धिरसमृद्धिश्च जायन्ते कालपर्ययात् ॥६२॥

मृत्युर्जन्मवयश्चापि तिस्रोऽवस्थाश्च तस्य ताः ।

कालादेवप्रवर्तन्ते तथा यज्ञादिकाः क्रियाः ॥६३॥

न कालेन विना बीजं न कालेन विनांकुरः ।

पुष्पं न कालेन विना फलम् ॥६४॥

तीर्थं न कालेन विना तपः ।

सिद्धिः न कालेन विना जयः ॥६५॥

भान्ति शशांकशुचिभास्कराः ।

वृद्धिमवृद्धिं चैति सागरः ॥६६॥

गंगामाजहार भगीरथः ।

कार्कलास्यान्मुक्तो नृगो नृपः ॥६७॥

रामो निजघान दशाननम् ।

लंकां प्रतिपेदे बिभीषणः ॥६८॥

कृष्णो गोर्वधनमदीधरत् ।

पार्थों वैकर्तनमजीघतत् ॥६९॥

सुखानामसुखानां च काल एव हि कारणम् ।

कालमेवेश्वरं मन्ये सर्गस्थित्यन्तकारिणम् ॥७०॥

संगरे भंगमासाद्य निजामो विलयं गतः ।

लब्ध्वा दैवगिरिं दैत्यो दिल्लीन्द्रो मुदमागतः ॥७१॥

तथा येदिलशाहोऽपि सैन्यभंगात् विलज्जितः ।

तदेतदखिलं कालाज्जात जानीत भो द्विजाः ॥७२॥

निरुध्य धारागिरि दुर्गमुग्रम् ।

ताम्राननैस्तत्र धृते निजामे ।

गताभिमाना विहितापयाना ।

बभूष सेना किल येदिलस्य ॥७३॥

इत्यनुपुराणे कवीन्द्रपरमानंदविरचितेऽ‍ष्टमोऽध्यायः ॥