बिश्नोई स्थापना दिन: पर्यावरण आणि अहिंसेचा पवित्र उत्सव

परंपरेतील एक पर्यावरणप्रेमी आणि नैतिक नियमांचा पालन करणारा पंथ आहे. बिश्नोई पंथ १४८५ पासून कार्तिक (महाराष्ट्र दिग्दर्शिकाप्रमाणे आश्विन) कृष्ण अष्टमी रोजी बिश्नोई स्थापना दिन साजरा करतात. या पंथाची स्थापना गुरु जंभेश्वरजी यांनी केली होती. बिश्नोई हा शब्द विष्णूंवरून आला आहे, ज्याचा अर्थ विष्णूंचा अनुयायी असा होतो. विविध मतांनुसार, बिश्नोई पंथ २९ तत्वांचे पालन करतो. बिश् म्हणजे २० (वीस) आणि नोई म्हणजे ९ (नऊ). अशाप्रकारे, बिश्नोईचे भाषांतर एकोणतीस असे देखील केले जाते.

बिश्नोई समुदाय हा निसर्ग आणि वन्य प्राण्यांचा खूप मोठा प्रेमी आहे. सुरुवातीला बिश्नोई पंथ स्वीकारणारे बहुतेक लोक जाट समुदायाचे होते. म्हणून बिश्नोई पंथाला काही ठिकाणी बिश्नोई जाट असेही म्हणतात.

१४८५ मध्ये गुरु जंभेश्वर जी यांनी बिष्णोई धर्माची स्थापना केली. बिष्णोई धर्म २९ नियमांचे पालन करण्याचे महत्त्व सांगतो, ज्यामध्ये निसर्ग, पर्यावरण आणि प्राण्यांचे रक्षण करण्यावर विशेष भर दिला जातो. हा दिवस बिष्णोई समुदायासाठी एक महत्त्वाचा धार्मिक आणि सांस्कृतिक प्रसंग आहे.

चौदाव्या आणि पंधराव्या शतकात, जेव्हा भारतात धर्माची अत्यंत कठीण परिस्थिती होती, तेव्हा लोक जगण्याची कला विसरले होते. परकीय आक्रमकांच्या सततच्या हल्ल्यांमुळे आणि त्यानंतर त्यांच्या सत्ता स्थापनेमुळे, भारताची मूलभूत जाणीव लोप पावली. त्यानंतर मारवाडमध्ये, संवत १५४२ (१४८५) मध्ये कार्तिक वदी अष्टमी रोजी, श्री गुरु जंभेश्वर भगवान यांनी सम्राथल ढोरा येथे पहल तयार करून आणि कलश स्थापित करून धर्माची स्थापना केली, ज्याला नंतर बिष्णोई धर्म असे नाव देण्यात आले. गुरु जंभेश्वर भगवान यांनी प्रथम त्यांचे काका पुल्हो जी यांना पहल प्यायला देऊन बिष्णोई धर्मात दीक्षा दिली. गुरु जंभेश्वर भगवानांनी त्यांचे पालन करणाऱ्यांसाठी २९ धार्मिक नियम स्थापित केले. हे नियम एक सोपा धार्मिक मार्ग आहेत, ज्याचे पालन करून कोणीही देवाची प्राप्ती सहजपणे करू शकतो.

भारताचे पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी २०१८ चा चॅम्पियन ऑफ द अर्थ पुरस्कार बिश्नोई समुदायाला दिला. त्यांनी पर्यावरणासाठी बलिदान देण्याची बिश्नोईंची परंपरा जागतिक इतिहासातील एक अद्वितीय घटना असल्याचेही वर्णन केले.

“प्रकृती हीच परमेश्वराची मूर्ती आहे. तिचं रक्षण म्हणजेच ईश्वरसेवा.”

- गुरु जम्भेश्वरजी

बिश्नोई समाज आजही “पर्यावरण रक्षक समाज” म्हणून ओळखला जातो. 

केजरी (झाड) आणि हरिण या दोन जीवांची त्यांनी आयुष्यभर रक्षा केली.

या दिवशी काय करतात

सप्तमीपासून मुक्तिधाम मुकाम येथे जांभणी सत्संग आयोजित केला जातो.

अष्टमीला मुक्तिधाम मुकाम येथून मिरवणूक काढली जाते.

बिश्नोई लोक भगवा ध्वज आणि २९ नियमांच्या सात फलकांसह मिरवणुकीत सहभागी होतात.

बिश्नोईंचे मूळ ठिकाण असलेल्या सम्राथल ढोरा येथे, जांभणी यज्ञासह पवित्र पहल तयार केला जातो, जिथे बिश्नोई लोक त्यांचे संकल्प पुन्हा करतील. ते भोजशाळेत येतात आणि महासभेने तयार केलेला प्रसाद-भोजन घेतात.

बिश्नोई संप्रदायाचे मुख्य वैशिष्ट्ये

२९ नियम: हे नियम पर्यावरण संरक्षण, नैतिक जीवन आणि धार्मिक साधनेसाठी आहेत. मुख्य नियमांमध्ये:

वन्यप्राणी आणि झाडांची रक्षा (कापू नये, मारू नये).

शाकाहारी राहणे, मद्य आणि मांस टाळणे.

जल संरक्षण, स्वच्छता आणि सामाजिक समानता.

उदाहरण: "झाड कापू नका, प्राणी मारू नका" – हे नियम आजही जगभरातील पर्यावरण चळवळींना प्रेरणा देतात.

पर्यावरणप्रेम: बिश्नोई लोकांना "पहिले इको-वॉरियर्स" म्हटले जाते. ते काळू मृग (ब्लॅकबक) आणि चिंकारा सारख्या प्राण्यांची रक्षा करतात. १७३० मध्ये खेजडली गावात अमृता देवी बिश्नोई यांनी झाडे वाचवण्यासाठी बलिदान दिले, ज्यामुळे चिपको चळवळला प्रेरणा मिळाली.

समुदाय: मुख्यतः राजस्थान, हरियाणा, पंजाब आणि गुजरातमध्ये राहणारे. सुरुवातीला जाट समाजातील लोकांनी हा संप्रदाय स्वीकारला, म्हणून काही ठिकाणी "बिश्नोई जाट" म्हणून ओळखले जातात. सध्या सुमारे ९.६ लाख अनुयायी आहेत.

धार्मिक ठिकाणे: समरथळ धोरा (स्थापना स्थळ), लालासर (गुरुंचे निर्वाण स्थळ) आणि खेजडली (बलिदान स्थळ).

अस्वीकारण: हा लेख सामान्य माहितीवर आधारित आहे. वेबदुनिया याची पुष्टी करत नाही. या संदर्भात अचूक अधिक किंवा अचूक माहितीसाठी तज्ञांशी संपर्क साधा.