संत शिरोमणी नरहरी सोनार: शिव-विष्णू ऐक्याचे मूर्तिमंत उदाहरण

महाराष्ट्रातील वारकरी संप्रदायाला ज्या अनेक संतांनी आपल्या भक्तीने समृद्ध केले, त्यातील एक महत्त्वाचे नाव म्हणजे संत नरहरी सोनार. १३ व्या शतकात पंढरपूरमध्ये वास्तव्य असलेले नरहरी महाराज हे केवळ एक उत्तम कारागीर नव्हते, तर ते 'हरि-हर' ऐक्याचे मोठे पुरस्कर्ते होते.

कौटुंबिक पार्श्वभूमी आणि व्यवसाय

संत नरहरी महाराजांचा जन्म पंढरपूर येथे सुवर्णकार कुटुंबात झाला. त्यांचे आडनाव 'महामुनी' होते, परंतु व्यवसायामुळे ते 'सोनार' म्हणून ओळखले जाऊ लागले. ते दागिने बनवण्याच्या कलेत अत्यंत निपुण होते. आपल्या व्यवसायालाच त्यांनी ईश्वरसेवा मानले होते.

शिवभक्ती ते विठ्ठलभक्ती: एक विलक्षण प्रवास

नरहरी सोनार हे सुरुवातीला कट्टे शिवभक्त होते. "शिवाशिवाय दुसऱ्या कोणाचेही रूप पाहणार नाही," अशी त्यांची प्रतिज्ञा होती. पंढरपुरात राहूनही ते कधीही विठ्ठलाच्या मंदिरात जात नसत. मात्र, त्यांच्या आयुष्यातील एका प्रसंगामुळे त्यांचा हा भेद संपला.

कमरपट्ट्याचा प्रसंग: एका सावकाराने विठ्ठलाच्या मूर्तीसाठी सोन्याचा कमरपट्टा बनवण्याचे काम नरहरी महाराजांना दिले. मूर्तीचे माप घेण्यासाठी नरहरी सोनार जेव्हा मंदिरात गेले, तेव्हा त्यांनी स्वतःच्या डोळ्यांवर पट्टी बांधली होती (जेणेकरून विठ्ठलाचे रूप दिसू नये). जेव्हा त्यांनी मूर्तीला स्पर्श केला, तेव्हा त्यांना हाताला व्याघ्रचर्म, गळ्यात सर्प आणि डोक्यावर जटा जाणवल्या. त्यांना वाटले हे तर माझे आराध्य दैवत 'महादेव' आहेत. पण डोळ्यांवरील पट्टी काढताच समोर विठ्ठलाची मूर्ती दिसे. हा अनुभव वारंवार आल्यावर त्यांना उमजले की, शिव आणि विष्णू हे वेगवेगळे नसून एकच आहेत.

साहित्यातील योगदान

संत नरहरी महाराजांनी आपल्या व्यवसायातील रूपकांचा वापर करून अनेक अर्थपूर्ण अभंग रचले आहेत. त्यांचा प्रसिद्ध अभंग आजही वारकरी संप्रदायात आवडीने गायला जातो:

"देवा तुझा मी सोनार । तुझे नामाचा व्यवहार ॥

मन बुद्धीची कातरी । रामनाम सोने चोरी ॥

नरहरी सोनार हरीचा दास । भजन करी रात्रंदिवस ।।

या अभंगातून त्यांनी शरीर ही मूस, चैतन्य हे सोने आणि त्यातून मिळणारा आनंद म्हणजे दागिना, अशा आध्यात्मिक संकल्पना मांडल्या आहेत.

शिकवण आणि सामाजिक कार्य

त्यांनी जगाला हे शिकवले की ईश्वराच्या रूपांमध्ये भेदभाव करणे व्यर्थ आहे.

आपला मूळ व्यवसाय प्रामाणिकपणे करत असतानाही ईश्वराची प्राप्ती होऊ शकते, हे त्यांनी स्वतःच्या आचरणातून सिद्ध केले.

संत नरहरी महाराजांनी पंढरपूर येथेच समाधी घेतली. आजही अनेक भाविक आणि सुवर्णकार समाज त्यांना आपले आराध्य दैवत मानून त्यांची मनोभावे पूजा करतात.

संत नरहरी सोनार हे वारकरी संप्रदायातील एक थोर संत होते. ते पंढरपूर येथील सुवर्णकार (सोनार) कुटुंबात जन्मले आणि प्रथम कट्टर शिवभक्त होते, पण नंतर विठ्ठलभक्तीत तल्लीन झाले. त्यांनी हरि-हर (विष्णू-शिव) एकच आहेत हे सिद्ध करून दाखवले.