श्रीरामविजय - अध्याय २१ वा

अध्याय एकवीसावा - श्लोक १ ते ५०

श्रीगणेशाय नमः ॥

क्षीराब्धितटीं बैसला सर्वकाळ ॥ त्यासी क्षुधा कासया बाधील ॥ दीपाची चिंता कां लागेल ॥ दिनमणि समीप असतां पैं ॥१॥

राहतां कल्पतरुतळीं ॥ कां डंखील कामनाव्याळी ॥ गंगाजळीं शेज केली ॥ त्यासी वणवा करील काय ॥२॥

वारणाविदारकाचे संगतीं ॥ जो बैसला अहोरात्रीं ॥ त्यासी जंबूक बाधा करिती ॥ हें कल्पांतींही घडेना ॥३॥

जो नित्य करी सुधारसपान ॥ त्यासी विष बाधील काय दारुण ॥ स्वरूपीं जो सदा सावधान ॥ दुष्कृतें कैंचीं त्यापाशीं ॥४॥

कामधेनु घरीं असतां ॥ कल्पना न बाधी तत्वतां ॥ हुताशन तेज धडकतां ॥ शीत कैंचें उरेल ॥५॥

तैसी रघुवीरकृपा ज्यासी पूर्ण ॥ त्यासी न बाधी विषयहुताशन ॥ रामचरित्रीं गुंतलें मन ॥ इतर श्रवण नावडे तया ॥६॥

असो विसावा अध्याय संपतां तेथें ॥ आसाळी विदारिली हनुमंतें ॥ यावरी इंद्रजितासी लंकानाथें ॥ आज्ञा केली सत्वर ॥७॥

तों नग्न कुमारी शिंके पाठीसी ॥ रावण शकुन पुसे ब्रह्मयासी ॥ विधी म्हणे दोघांतून एकासी ॥ अपयश येईल दिसतसे ॥८॥

रावण पाहे क्रोधायुक्त ॥ विधी म्हणे वानर होईल हस्तगत ॥ तैसाचि चालला इंद्रजित ॥ अशोकवना ते वेळे ॥९॥

सवें घेऊनि चतुरंग सेना ॥ शक्रारि निघाला अशोकवना ॥ शयशीं अयुतें गज जाणा ॥ रथतुरंगमां गणना नाहीं ॥१०॥

देव बैसोनी विमानीं ॥ कौतुक पाहती तेच क्षणीं ॥ अशोकवनांत रावणी ॥ निजभारेंसी पातला ॥११॥

तों पाठमोरा हनुमंत ॥ बैसलासे फळें झेलित ॥ असुर गर्जती बहुत ॥ परी तो तिकडे न पाहे ॥१२॥

क्षणक्षणां पाठी कुरवाळित ॥ मागें परतोन वांकुल्या दावित ॥ राक्षस शस्त्रें असंख्यात ॥ वर्षते जाहले कपीवरी ॥१३॥

इंद्रजितें शर टाकिले ॥ हनुमंतें वरचेवर झेलिले ॥ मुष्टीमाजी जमा केले ॥ बहुसाल तेधवां ॥१४॥

अकस्मात पुच्छ सोडिलें ॥ रावणाचे धनुष्य हरिलें ॥ हनुमंतें आकर्ण ओढिलें ॥ बाण लावून ते समयीं ॥१५॥

अचुक मारुतीचें संधान ॥ सोडिता जाहला असंख्यात बाण ॥ जैसे शब्दामागें शब्द पूर्ण ॥ मुखांतून निघती पैं ॥१६॥

तों विमानरूढ सुधापानी ॥ पुष्पें वर्षती क्षणक्षणीं ॥ म्हणती मारुति धन्य अंजनी ॥ तुजचि एक प्रसवली ॥१७॥

राक्षसांची शिरें ते काळीं ॥ हनुमंतें असंभाव्य उडविलीं ॥ रावणीचा मुकुट तळीं ॥ छेदोनियां पाडिला ॥१८॥

बाण सरले तये वेळां ॥ सवेंच घेतली लोहार्गळा ॥ वायुवेगें धांविन्नला ॥ शक्रारीचे रथापाशीं ॥१९॥

अर्गळा घालोनि ते वेळां ॥ अश्र्वांसहित रथ भंगिला ॥ इंद्रजित विरथ जाहला ॥ घाबरला पहातसे ॥२०॥

लोहार्गळेचे घाय सबळ ॥ झोडिलें इंद्रजिताचें दळ ॥ वाहती रक्ताचे खळाळ ॥ समुद्रा जाती भेटावया ॥२१॥

जैसें अलातचक्र फिरे ॥ तैसा हनुमंत असुरांत वावरे ॥ रावणीस अर्गळाप्रहारें ॥ झोडिता जाहला तेधवां ॥२२॥

रावणात्मजें ते अवसरीं ॥ पाश टाकिला हनुमंतावरी ॥ तों मारुति होय मोहरी ॥ उडोनि जाय एकीकडे ॥२३॥

मागुती लहान पाश करून ॥ कपीवरी टाकी आणून ॥ पर्वतकार सीताशोकहरण ॥ होऊन पाश तोडितसे ॥२४॥

शस्त्रास्त्रें बहुसाल ॥ टाकितां नाटोपि कपि सबळ ॥ यावरी अंजनीचा बाळ ॥ इंद्रजितावरी लोटला ॥२५॥

मल्लयुद्धासी प्रवर्तला ॥ इंद्रजित बळें आपटिला ॥ नग्न करून भिकाविला ॥ चरणीं धरून हनुमंतें ॥२६॥

इंद्रजित तेव्हां रडत ॥ म्हणे मज आला काय मृत्य ॥ दळही संहारिलें समस्त ॥ न दिसे येथें कोणीही ॥२७॥

म्हणे मज निराहारियाचे हातें मरण ॥ हा तों करी फळभक्षण ॥ परी रामापाशीं नेईल धरून ॥ विटंबील नाना परी ॥२८॥

सुटे जों जनकनंदिनी ॥ तों मज घालील बंदिखानीं ॥ जैसें रावणासी धरूनि ॥ पांच पाट काढिले ॥२९॥

मग नग्न इंद्रजित पळाला ॥ विवरामाजी तो दडाला ॥ कपीनें द्वारीं पाषाण लाविला ॥ विवरीं कोंडिला राक्षस ॥३०॥

इंद्रजित कासावीस होये ॥ म्हणे कां मरण मज नये ॥ शस्त्र जवळी नाहीं करूं काय ॥ प्राणत्याग करावा ॥३१॥

विवरीं कोंडिला इंद्रजित ॥ हें दशकंठासी जाहलें श्रुत ॥ परम जाहला भयभीत ॥ विनवीतसे विरंचीतें ॥३२॥

म्हणे तुझे वचन साचार ॥ हस्तगत नव्हे कां वानर ॥ तरी तुवां जाऊनि सत्वर ॥ धरून कपि देईं आम्हां ॥३३॥

तरी तूं तेथवरी जाऊन ॥ मज द्यावें पुत्रदान ॥ काळरूप तो वानर जाण ॥ तुजविण कोणा नाटोपे ॥३४॥

मग कमलोद्भव पातला तेथ ॥ तंव तो नग्नचि इंद्रजित ॥ दडला असे विवरांत ॥ भयभीत मुसमुसी ॥३५॥

मग रावणी बोले करुणा वचन ॥ आतां मज सोडवीं येथून ॥ त्या वानरासी धरिल्याविण ॥ मी विवराबाहेर न येंचि ॥३६॥

कमळासन म्हणे ते अवसरीं ॥ आतां निघें विवराबाहेरी ॥ ब्रह्मपाश घालोनि झडकरी ॥ कपिबळिया धरावा ॥३७॥

रावणी देत प्रत्युत्तर ॥ ब्रह्मपाशास नावरे वानर ॥ विरिंचि म्हणे तूं अपवित्र ॥ तुज अस्त्र हें न चाले ॥३८॥

मग विष्णुसुतें ते वेळीं ॥ राघवप्रियाची स्तुति केली ॥ तूं वज्रशरीरी महाबळी ॥ निशाचर कांपती तूतें ॥३९॥

आमुचे वचन साचे करावें ॥ ब्रह्मपाशी त्वां सांपडावें ॥ सभेपर्यंत उगेंचि यावें ॥ मग दावावें पराक्रमा ॥४०॥

ऐसें कमलोद्भवें विनविलें ॥ समीरात्मजें मान्य केलें ॥ मग विरिंचीनें पाश पेरिले ॥ माजी बांधीलें हनुमंता ॥४१॥

हनुमंत बांधिला पाशीं ॥ शक्रारि धांवला वेगेंसी ॥ दृढ बांधितां जाहला कपीसी ॥ निजहस्तेंकरूनियां ॥४२॥

एक तृणवेंटीनें पाय बांधिती ॥ एक वृक्षसालीनें आंवळिती ॥ एक दोर आणावया धांवती ॥ नगरामाजी सत्वर ॥४३॥

हनुमंत दिसे बांधिला ॥ परी तो सर्वदाही मोकळा ॥ जैसा ज्ञानी संसारीं गुंतला ॥ परी तो सर्वदाही मुक्त असे ॥४४॥

नलिनीपत्र जळीं खेळे ॥ परी त्यावरी बिंदु नातळे ॥ कीं शीतोष्ण धुळीनें न मळे ॥ निराळ जैसें सर्वदा ॥४५॥

कीं समीर सर्वांवरून जात ॥ परी कोठेंचि नव्हे लिप्त ॥ तैसाचि वीर हनुमंत ॥ बंधमोक्षातीत जो ॥४६॥

असो परमेष्ठी आणि इंद्रजित ॥ सभेंसी आणिती हनुमंत ॥ वाटेसी राक्षस टोंचित ॥ नाना शस्त्रें घेऊनियां ॥४७॥

शस्त्रें भंगली समग्न ॥ वज्रशरीरी तो वानर ॥ असुरीं उचलोनी तो सत्वर ॥ सभेसमोर आणिला ॥४८॥

दृष्टीं देखतां हनुमंत ॥ रावण करकरां दांत खात ॥ याउपरी रघुनाथदूत ॥ काय करिता जाहला ॥४९॥

बंधनें तोडूनि समस्त ॥ पुच्छासनीं बैसला हनुमंत ॥ रावणाहून एक हस्त ॥ उंच आसन मारुतीचें ॥५०॥

अध्याय एकवीसावा - श्लोक ५१ ते १००

मग पुसे प्रधान प्रहस्त ॥ तूं कोणाचा आहेस दूत ॥ परी तो न बोले हनुमंत ॥ पाहे चकित उगाचि ॥५१॥

मग पुसे द्विपंचवदन ॥ मर्कटा तूं कोणाचा कोण ।ं यावरी जनकजाशोकहरण ॥ काय वचन बोलत ॥५२॥

म्हणे रे मशका रजनीचरा ॥ महामळिणा दुर्जना पामरा ॥ मी कोण आहे तुज तस्करा ॥ कळलें नाहीं अद्यापि ॥५३॥

जेणें स्वयंवरीं तुज वांचविलें ॥ उरावरोनि चाप काढिलें ॥ त्याचा दास मी जाण वहिलें ॥ शिरकमळें छेदीन तुझीं ॥५४॥

जेणें ताटिका सुबाहु मारून ॥ केलें कौशिकमखपाळण ॥ मूढा त्याचा दास मी आहे पूर्ण ॥ करीन दहन लंकेचें ॥५५॥

तुझे भगिनीचें नासिक छेदिलें ॥ खर दूषण त्रिशिरा मारिले ॥ त्याचा दूत मी आलों बळें ॥ शिक्षा तुज लावावया ॥५६॥

जैसें अन्नसदनी रिघे श्र्वान ॥ तैसा पंचवटीस येऊन ॥ चोरिलें जानकी चिद्रत्न ॥ महामलिना अपवित्रा ॥५७॥

रामपंचानानची वस्तु ॥ कैसा ठेविशील तूं बस्तु ॥ पाडून वासुकीचा दांतु ॥ मंडूक वांचेल कैसा पां ॥५८॥

व्याघ्र असतां निद्रिस्त ॥ बाहेर जिव्हा लळलळित ॥ ती तोडोनि जंबुक यथार्थ ॥ कैसा वांचेल सांग पां ॥५९॥

तुझा अखया मारून ॥ विध्वंसिलें म्यां अशोकवन ॥ तुझें दळ अवघें मर्दून ॥ इंद्रजित गांजिला ॥६०॥

राक्षसकुळवैश्र्वानर ॥ अयोध्याप्रभु कौसल्याकुमार ॥ तुझें छेदावया शिर ॥ समरधीर येत आतां ॥६१॥

तो विषयकंठवंद्य रघुनंदन ॥ तुझे दश कंठ छेदून ॥ दशदिशांसि वळी देऊन ॥ सीता घेऊन जाईल ॥६२॥

ऐसें ऐकतां द्विपंचवदन ॥ जाहला परम क्रोधायमान ॥ म्हणे यांचें पुच्छ नासिक कर्ण ॥ जिव्हा छेदून टाका रे ॥६३॥

ऐसें बोलता लंकेश ॥ चौताळले महाराक्षस ॥ पुच्छावरी आसमास ॥ शस्त्रघाय मारिती ॥६४॥

धांपा दाटती हाणतां वैभवें ॥ परी त्याचे रोमही वक्र नोहे ॥ भय घेतलें दशग्रीवें ॥ म्हणे बरवें दिसेना ॥६५॥

मग विचारी निजमनीं ॥ हा रामउपासक सत्यवचनी ॥ तरी याचा मृत्यु कैसेनि ॥ आण घालूनि विचारूं ॥६६॥

मग म्हणे तुज रघुपतीची आण ॥ सत्य सांग तुझें मृत्यांग कोण ॥ येरू म्हणे मज नाहीं मरण ॥ ऐकोनि रावण हांसत ॥६७॥

ब्रह्म्य़ासही आहे मरण ॥ तेथें तुझा कीटका पाड कोण ॥ येरू म्हणे पुच्छा होईल दहन ॥ तैंच मरण आम्हांसी ॥६८॥

तैलें वस्त्रें भिजवून ॥ पुच्छ गुंडाळूनि लावा अग्न ॥ क्षणामाजी भस्म होऊन ॥ सर्व जाईल निर्धारें ॥६९॥

वस्त्रें गुंडाळा बहुत ॥ तेणें अग्नि चेतेल अद्भुत ॥ क्षणामध्यें होईल अंत ॥ उशीर येथें न लगेचि ॥७०॥

रावण म्हणे हें साचार ॥ मग स्नेहेंसहित वस्त्रभार ॥ पुच्छा गुडाळिती समग्र ॥ वायुकुमर काय बोले ॥७१॥

म्हणे पुच्छ उघडें राहतां ॥ मग मज नाटज्ञेपे हे तत्वतां ॥ राक्षस भागले वस्त्रें गुंडाळितां ॥ पुच्छ सर्वथा न सरेचि ॥७२॥

वस्त्रराशी आटल्या समग्र ॥ अधिकाधिक वाढें पुच्छाग्र ॥ जैसें पंडितबुद्धीचा प्रसर ॥ बोलतां बहु न सरेचि ॥७३॥

कीं महाकवीची पद्यरचना ॥ अपार लिहितां ते सरेना ॥ रामगुणांची वर्णना ॥ वर्णितां शेषा नाटोपे ॥७४॥

तैसें मारुतीचें पुच्छ अद्भुत ॥ राक्षसांसि नव्हे गणित ॥ जैसा अजारक्षकांसी निश्र्चित ॥ वेदार्थपार समजेना ॥७५॥

असो सरल्या वस्त्रांच्या राशी ॥ शेवटीं नग्न केले नगरवासी ॥ कोठें न मिळे एक दशी ॥ बहुत प्रयासें शोधितां ॥७६॥

रावणीवसा नग्न केला ॥ तरी पुच्छाग्र उघडा राहिला ॥ निःशेष तंतुमात्र उरला ॥ नाहीं कोठें नगरांत ॥७७॥

हनुमंत म्हणे अणुमात्र रितें ॥ राहतां बोले नाहीं मातें ॥ एक काढूनि यज्ञोपवीतें ॥ भयें पुच्छासी गुंडाळिती ॥७८॥

तैल घृत नवनीत ॥ शोधितां न मिळे निश्र्चित ॥ विंशतिचक्षूसी सांगती दूत ॥ स्नेह वस्त्रें न मिळती कोठें ॥७९॥

राजसेवक फिरती नग्न ॥ उभयद्वारें मुक्त सोडून ॥ नगरींचे लज्जेनें जन ॥ कपाटें झांकून बैसले ॥८०॥

एक बैसले अंधारीं ॥ एक निघाले विवरीं ॥ एक नेत्र लावून निशा थोरी ॥ दिवस असतां केली हो ॥८१॥

वृद्ध वृद्ध एक बोलती ॥ पुढें दिसे बरवी गति ॥ हें लंकानगर अंती ॥ भस्म होईल दिसतसे ॥८२॥

असो वस्त्रें न मिळती निश्र्चित ॥ पुच्छ उघडें एक हस्त ॥ रावण म्हणे अशोकवनांत ॥ वस्त्रें असती सीतेपाशीं ॥८३॥

ऐकतां तयाच्या उत्तरा ॥ हनुमंत आवरी पुच्छाग्रा ॥ दूत सांगती दशकंधरा ॥ अणुमात्र पुच्छ उरलें नसे ॥८४॥

तेथें कासया पाहिजे वस्त्र ॥ लंकेश म्हणे लावा रे वैश्र्वानर ॥ चुडी लाविती रजनीचर ॥ अनळ साचार स्पर्शेना ॥८५॥

नाना उपाय योजिती ॥ परी न लागेचि अग्निज्योति ॥ रावण पुसे मारुती ॥ अनळ कां रे स्पर्शेना ॥८६॥

मग बोले अशोकवनारी ॥ पुच्छयज्ञ होती तुझे घरीं ॥ तरी सेवकाहातीं निर्धारीं ॥ मूर्खा किमर्थ फुंकविसी ॥८७॥

तरी तूं स्वमुखेंकरून ॥ चेतवी सत्वर कृशान ॥ न लागतां एक क्षण ॥ ज्वाळा येथें उठती ॥८८॥

ऐसें बोलतां अंजनींसुतें ॥ तें मानलें दशमुखातें ॥ परी अंतरीं पावला भयातें ॥ मग धैर्य धरूनि उठियेला ॥८९॥

ते वेळे निजमुखें दाहक ॥ बळें फुंकी लंकानायक ॥ हनुमंतें बंधु आणि जनक ॥ अनळ अनिळ स्मरियेला ॥९०॥

तों एकाएकीं अग्न धडकला ॥ दाही मुखीं झोंबती ज्वाळा ॥ दाढ्या मिशा तेव्हां सकळा ॥ भस्म केल्या जाळूनि ॥९१॥

रावणें पाप केले बहुत ॥ पुढें रामबाणें यासी देहांत ॥ यालागीं अगोदर प्रायश्र्चित्त ॥ राघवप्रियें दिधलें कीं ॥९२॥

दशमुखीं पोळला दशकंधर ॥ दिसे दग्धकांतार ॥ असो मुखासी लावूनियां वस्त्र ॥ निजासनीं बैसला ॥९३॥

तंव धडकला पुच्छवन्हि ॥ हनुमंत गडबडां लोळे धरणीं ॥ काकुळती ये म्हणे सोडी कोणी ॥ असुर मनीं आनंदले ॥९४॥

म्हणती हे बरवें जाहलें ॥ अखयादिकांसी येणें मारिलें ॥ मर्कटें बहुतांसी संहारिलें ॥ विटंबिलें इंद्रजिता ॥९५॥

मग विरिंचीनें धरिला युक्तीं ॥ दशमुखें योजिली बरवी गती ॥ अग्न लाविला पुच्छाप्रति ॥ मरेल निश्र्चितीं आतांचि ॥९६॥

येरू चडफडी तडफडी ॥ उडे पडे भूमीसी गडबडी ॥ आपली मांडी थापटोनि दाढी ॥ रावणाची गेला धरावया ॥९७॥

तों दाढीच नाहीं निःशेष ॥ तेणें रावणासी बसला दचक ॥ देखोन करी हास्यमुख ॥ म्हणे अनर्थ दिसता पुढें ॥९८॥

हनुमंत म्हणे असुरांप्रति ॥ मज सोडवावें समस्तीं ॥ ऐका माझी एक विनंति ॥ धांवे मारुती पुढेंचि ॥९९॥

तंव ते पळती दूरदूर ॥ पुच्छें आकर्षूनि असुर ॥ दाढ्या जाळियेल्या समग्र ॥ प्रळय थोर मांडला ॥१००॥

अध्याय एकवीसावा - श्लोक १०१ ते १५०

गरगरां पुच्छ तये वेळां ॥ भवंडितां झळकती प्रळयज्वाळा ॥ राक्षस करूनियां गोळा ॥ पुच्छाग्नींत भस्म करी ॥१॥

सभा सांडोनि पळती असुर ॥ हनुमंत म्हणे उभे स्थिर ॥ मज सोडवा तुम्ही समग्र ॥ म्हणोनि भेटे तयांतें ॥२॥

शतांचीं शतें ते क्षणीं ॥ यामिनीचर पुच्छें बांधोनी ॥ रावणापाशीं आणी ओढोनी ॥ म्हणे कां हे पळताती ॥३॥

असो सीतेसी राक्षसी सांगत ॥ तुझा वानर मेला गे यथार्थ ॥ ऐकतां जानकी शोक करीत ॥ म्हणे विपरीत केवीं घडे ॥४॥

मशकें सागर शोषिला ॥ जंबुकांनीं सिंह केवीं धरिला ॥ खद्योतांनी सूर्य पाडिला ॥ खालीं कैसा आसडोनी ॥५॥

वज्र भंगलें लागतां कमळ ॥ पतंगें ग्रासिला वडवानळ ॥ भोगींद्राचें फणिमंडळ ॥ वटबीजभारें दडपलें ॥६॥

मक्षिकेच्या पक्षवातेंकरूनी ॥ प्रळयमेघ गेला विदारूनी ॥ पिपीलिकाभारें कोसळोनी ॥ कनकाद्रि कैसा पडियेला ॥७॥

पुष्पहार पडतां सृष्टीं ॥ केवीं दणाणे कूर्मपृष्ठी ॥ चित्रींच्या लेपें उठाउठी ॥ प्रळयचपळा ग्रासिली ॥८॥

असो रुद्रावतार हनुमंत ॥ तो राक्षसीं जाळिला अग्नींत ॥ कैसी घडली ही मात ॥ विचारीत राघवप्रिया ॥९॥

जठराग्नीस सीता पुसत ॥ तो म्हणे क्षेम आहे हनुमंत ॥ नगर मी जाळीन समस्त ॥ बंधुसाह्याकारणें ॥११०॥

असो इकडे समस्त असुर ॥ हनुमंतावरी करिती शस्त्रमार ॥ तों पुच्छग्नि धडकला थोर ॥ पळती असुर चहूंकडे ॥११॥

नानाशस्त्रें बाण शक्ती ॥ दुरोनि कपींद्रावरी टकिती ॥ मग मिष घेऊन मारुती ॥ गतप्राण पडियेला ॥१२॥

मूर्च्छित पडतांचि वानर ॥ जवळी धांविन्नले असुर ॥ जो तो म्हणे म्यां घाय थोर ॥ वर्मीं पाहून दीधला ॥१३॥

म्हणोनि मेला हा वानर ॥ जो तो म्हणे हा प्रचंड वीर ॥ सांगती रावणासी बडिवार ॥ सुखें निद्रा करीं आतां ॥१४॥

मेलिया सारिखें मिष घेऊनी ॥ दोन घटिका पडिला मेदिनीं ॥ राक्षस बहुत मिळोनी ॥ सभोंवते विलोकिती ॥१५॥

फेंस वाहतसे वदनीं ॥ वैद्य नाडी पाहती विलोकुनी ॥ म्हणती केवढा पुरुषार्थ करूनी ॥ वानर शेवटीं मेला हो ॥१६॥

ऐसें समस्त जों पाहत ॥ तों हनुमंत उडाला अकस्मात ॥ पुच्छें बांधिले समस्त ॥ राक्षस जळत धडधडां ॥१७॥

कित्येक पळाले असुर ॥ एकला उरला दशकंधर ॥ त्यासी म्हणे रक्षणार ॥ तुज कोण असे आतां ॥१८॥

शक्रारीस म्हणे रावण ॥ यावरी लोहपाश घालून ॥ ग्रीवा हस्त बांधून ॥ लंकेमाजीं फिरविजें ॥१९॥

मग इंद्रजितें पाश घालून ॥ बांधिला तेव्हां वायुनंदन ॥ नगरामाजीं नेऊन ॥ हिंडविती हनुमंता ॥१२०॥

जैसें पुटीं पडतां सुवर्ण ॥ तेजस्वी दिसे दैदीप्यमान ॥ त्यापरी सीताशोकहरण ॥ अग्निसंगें शुद्ध दिसे ॥२१॥

आळोआळीं फिरवित ॥ हनुमंत सहज पाळती घेत ॥ निंदकांचीं तोंडें लासित ॥ लोक पळती बिदोबिदीं ॥२२॥

जाहला एकचि हाहाकार ॥ भलती स्त्री म्हणे तूं माझा भ्रातार ॥ मज येथून काढीं बाहेर ॥ लावील वानर अग्नि आतां ॥२३॥

हनुमंत म्हणे समस्त असुरां ॥ मज तुम्ही आतां दृढ धरा ॥ सर्षप्राय होऊनि सत्वरां ॥ निघोनि गेला क्षणमात्रें ॥२४॥

हनुमंत गदागदां हांसत ॥ राक्षसांसी वांकुल्या दावित ॥ लंकेसी अग्नि लावित ॥ सुटला अद्भुत प्रभंजन ॥२५॥

माड्या गोपुरें धवळारें ॥ राणिवसाचीं सुंदर मंदिरें ॥ सकळ नगर महाद्वारें ॥ एकसरें धडकलीं ॥२६॥

कपीनें मांडिलें लंकादहन ॥ त्यासी साह्य झाला पवन ॥ नग्न होऊनि नगरजन ॥ सदनें सोडून पळाले ॥२७॥

थोर विषय संसारीं धन ॥ त्याहून आगळें अपत्य पूर्ण ॥ त्याहून दारा विशेष जाण ॥ त्याहून आस्था प्राणांची ॥२८॥

त्याहून विशेष निजप्राणत्याग ॥ इंद्रियांवरी उदास मग ॥ देहममता धरी निःसंग ॥ विषयभोग सांडिलिया ॥२९॥

त्यासी न झगटे मोह ममतां ॥ मग इतर जनांची काय कथा ॥ न करी कोण कोणाची आस्था ॥ पळती जीव घेऊनियां ॥१३०॥

पुरुषाविण मोहें अत्यंत नारी ॥ उडी घालिती जळते घरीं ॥ बळें ओढून काढितां बाहेरी ॥ जीवित्वावरी उदास त्या ॥३१॥

असंभाव्य दाटल्या ज्वाळा ॥ ग्रासूं इच्छिती नभमंडळा ॥ कीं कल्पांतरुद्र क्षोभला ॥ रावणावरी ते काळीं ॥३२॥

धूम्र दशदिशांतें दाटी ॥ कोण कोणास न दिसे दृष्टीं ॥ वंशनळे नभाच्या पोटीं ॥ असंख्यात उडती पैं ॥३३॥

आतां असो बहुत बोली ॥ तृतीयभाग लंका जाळिली ॥ परी ते सुवर्णमय जाहली ॥ श्रीरामभक्तप्रतापें ॥३४॥

लोहघणें परिस फोडिला ॥ परी तो अवघाचि सुवर्ण जाहला ॥ तेवीं लंकानगर ते वेळां ॥ हेममय ओतिलें ॥३५॥

हनुमंतें लंकादहन केलियावरी ॥ निजमानसीं विचार करी ॥ श्रीराम दर्शनासी झडकरी ॥ जावें आतां त्वरेनें ॥३६॥

मग उडाला वायुकुमर ॥ समुद्रातीरा आला सत्वर ॥ पुच्छ विझवितां नदीश्र्वर ॥ काकुळती बहु आला ॥३७॥

जलचरें उकडोनि मरती ॥ तूं कडसे बैसें गा मारुती ॥ याउपरी अवनिजापती दास ॥ तीरीं बैसला ॥३८॥

सरितापतीनें निजबळें ॥ निजलाटेनें पुच्छ विझविलें ॥ कीं याजकें अग्नीस आच्छादिलें ॥ कुंडमंडपामाझारीं ॥३९॥

कपाळींचा स्वेद पुसोनि टाकिला ॥ तो पुढें मकरध्वज जन्मला ॥ असो कपि मागें पाहूं लागला ॥ तों लंका भडभडां जळतसे ॥१४०॥

असंभाव्य चेतला अग्न ॥ म्हणे जनकजा जाईल भस्म होऊन ॥ कार्य नासेल म्हणून ॥ वायुनंदन शोक करी ॥४१॥

मग म्हणे करितां रामस्मरण ॥ मज न बाधी प्रळयाग्न ॥ माझे जगन्मातेसी विघ्न ॥ केवीं कृशान करूं शके ॥४२॥

स्मरतां रघुवीर नाम निर्मळ ॥ शिवकंठींचें हाळाहळ ॥ शीतळ जाहलें तात्काळ ॥ नामामृतें करूनियां ॥४३॥

तों वायुदेव सांगे ते वेळां ॥ सुखी आहे जनकबाळा ॥ ते त्रिभुवनपतीची चित्कळा ॥ ब्रह्मांडमाळा घडी मोडी ॥४४॥

यावरी लोकप्राणेशनंदन ॥ म्हणे क्षुधित जाहले नयन ॥ मित्रकुळभूषणाचे चरण ॥ पाहावयालागी उदित ॥४५॥

तो मंगळजननीजा जीवन ॥ मज पुसेल वर्तमान ॥ तरी कीर्ति स्वमुखेंकरून ॥ वर्णितां दूषण लागेल ॥४६॥

यश धर्म विद्या पुरुषार्थ ॥ बळ पराक्रम आणि तीर्थ ॥ हें स्वमुखें जो वर्णित ॥ तरी हानि सत्य शास्त्र म्हणे ॥४७॥

मग गुप्तरूपें वायुनंदन ॥ घेत परमेष्ठीचें दर्शन ॥ म्हणे मी अयोध्यापतीचे चरण ॥ पाहावया जातसें ॥४८॥

तरी येथें वर्तला जो वृत्तांत ॥ तो पत्रीं लिहावा साद्यंत ॥ ऐकतां विष्णुनाभसुत ॥ ब्रह्मानंदें उचंबळला ॥४९॥

म्हणे धन्य हनुमंता तुझें ज्ञान ॥ मजही त्वां केलें पावन ॥ मग तात्काळ पत्र लिहून ॥ हनुमंतापाशीं दिधलें ॥१५०॥

अध्याय एकवीसावा - श्लोक १५१ ते २१९

ब्रह्मायाची आज्ञा घेऊनी ॥ प्रवेशला अशोकवनीं ॥ साष्टांगेंसीं जनकनंदिनी ॥ सद्रद होऊनि नमियेली ॥५१॥

मग बोले जनकबाळा ॥ आतां कधीं येशील वेल्हाळा ॥ विमळांबुधारा ते वेळां ॥ नेत्रीं आल्या जानकीच्या ॥५२॥

जो दशरथाचा महापुण्यमेरू ॥ जो ब्रह्मांडनायक जगद्रुरु ॥ जो भक्तमंदिरांगणमांदारू ॥ तयाचे दर्शना जातों मी ॥५३॥

हनुमंत म्हणे जगन्माते ॥ राघववल्लभे गुणसरिते ॥ कमळप्रिये कमलो द्भूते ॥ चिंता न करी सर्वथा ॥५४॥

माते उदयिक जाण दोनप्रहरां ॥ राघव आणितों समुद्रतीरा ॥ तो राक्षसांसहित दैत्येंद्रा ॥ वधून तुज सोडवील ॥५५॥

मज कांही खूण द्यावी यथार्थ ॥ जेणें मज धन्य म्हणेल रघुनाथ ॥ मग वेणींचा मणी दैदीप्यवंत ॥ मारुतीचे हातीं ओपिला ॥५६॥

मागुती अंजनीहृदयरत्न ॥ म्हणे कांहीं सांग अंतरखूण ॥ तो ताटिकांतक मखपाळण ॥ जेणेंकरूनि संतोषे ॥५७॥

जानकी म्हणे चित्रकूटपर्वतीं ॥ आम्ही काळ क्रमिला जैं मारुती ॥ सुमित्रात्मज वनाप्रति ॥ गेला होतां एकदां ॥५८॥

एकांतींचे अवसरीं ॥ रघुपतीच्या अंकावरी ॥ शिर ठेवूनि निर्धारीं ॥ हनुमंता मी निजल्यें पैं ॥५९॥

प्रीतीकरून तमालनील ॥ परम सुवास जो मनसीळ ॥ तो उगाळून स्वकरें तत्काळ ॥ टिळक रेखिला भाळीं माझे ॥१६०॥

हे गोष्टी जाणे रघुनंदन ॥ मारुती सांग हे अंतरखूण ॥ ऐसें ऐकतां वायुनंदन ॥ परम हर्ष पावला ॥६१॥

जानकी म्हणे समुद्रजळ ॥ शतयोजनें भरलें तुंबळ ॥ असंख्यात वानरदळ ॥ कैसें येईल ऐलतीरा ॥६२॥

येरू म्हणे राघव शरीं ॥ सेतु बांधील समुद्रावरी ॥ अथवा माझिया पुच्छेंकरी ॥ सेतु बांधील अभंग ॥६३॥

ना तरी राघवबाण ॥ वडवानळ ॥ शोषून टाकील समुद्रजळ ॥ अथवा उड्डाण करून सकळ ॥ सुवेळेसी पैं येऊं ॥६४॥

जेणें स्तंभाविणें धरिलें नभ ॥ जीवनावरी पृथ्वी ठेवी स्ययंभ ॥ तो जानकी तुझा वल्लभ ॥ काय एक करूं न शके ॥६५॥

जननीचें जठरकुहरीं ॥ प्राणी वसे नवमासवरी ॥ तेथें रक्षी नानापरी ॥ तो काय एक करूं न शके ॥६६॥

बाहेर उजजतांच अवधारा ॥ मातेचें स्तनीं दुग्धधारा ॥ लावितो परात्पर सोयरा ॥ तो काय एक करूं न शके ॥६७॥

क्षणें एवढें ब्रह्मांड दावी ॥ सवेंच मागुतें लपवी ॥ तो राम त्रिभुवनगोसावी ॥ काय एक करूं न शके ॥६८॥

जैसा गगनीं एकचि मित्र ॥ परी प्रकाश करी सर्वत्र ॥ तैसा जगद्य्वापक रघुवीर ॥ काय एक करूं न शके ॥६९॥

वपु नवच्छिद्रमय भग्न ॥ परी मर्यादेवेगळा न जाय प्राण ॥ तैसा अयोध्यानाथ जगन्मोहन ॥ काय एक करूं न शके ॥१७०॥

गोष्टी असोत बहुत आतां ॥ वेद शिणले कीर्ति गातां ॥ उदयिक दोनप्रहरां रघुनाथा ॥ समुद्रतीरा आणितों ॥७१॥

तुज मी आतांच नेतों माते ॥ परी शुद्धि सांगितली रघुनाथें ॥ पुढील भविष्याची मतें ॥ ठाऊन नसती जननीये ॥७२॥

असो सीतेची आज्ञा घेऊन ॥ साष्टांगें नमी वायुनंदन ॥ यशस्वी रघुनाथ म्हणोन ॥ गगनपंथें उडाला ॥७३॥

सकळ देव म्हणती हनुमंता ॥ त्वरितगतीं आणावें रघुनाथा ॥ तूं आमुचा प्राणदाता ॥ सोडवीं येथून आम्हांसी ॥७४॥

हनुमंत म्हणे देवांसी ॥ नका चिंता करूं मानसीं ॥ उदयिक राम समुद्रतीरासी ॥ निर्धारेंसी आणितों ॥७५॥

यावरी लंकागिरीशिखरीं ॥ उभा राहिला वानरकेसरी ॥ भुभुःकार केला ऐलतीरीं ॥ सकळ वानरीं ऐकिला ॥७६॥

लंकागिरीहूनि उडाला ॥ योजनद्वय पाठार दडपिला ॥ उड्डाणासरसा समुद्र भ्याला ॥ मारुती आला ऐलतीरा ॥७७॥

निशांतीं उगवे चंडकिरण ॥ कीं वैकुंठींहून उतरे सुपर्ण ॥ कीं मानसतीर लक्षून ॥ राजहंस उतरला ॥७८॥

महेंद्रपर्वतावरी हनुमंत ॥ उभा ठाकला अकस्मात ॥ जांबुवंतादि वानर समस्त ॥ भेटावया धांविन्नले ॥७९॥

थोर थोर वानर भेटती ॥ एक जघनासी आलिंगिती ॥ एक जानु जंधा कवळिती ॥ एक लागती पायांतें ॥१८०॥

एक पुच्छासी देती आलिंगन ॥ एक पुच्छाग्रीं देती चुंबन ॥ एक मान घुलकावून ॥ वांकुल्या दाविती ऊर्ध्वपंथें ॥८१॥

एक टाळिया वाजवून कोंडें ॥ नृत्य करिती मारुतीपुढें ॥ एक चक्राकार उडे ॥ वर्णिती पवाडे श्रीरामाचे ॥८२॥

एक करिती थोर भुभुःकार ॥ एक साष्टांग घालिती नमस्कार ॥ एक म्हणती श्रीरामचंद्र ॥ तेथें सत्वर जाऊं चला ॥८३॥

पुष्पें आणुनी ते अवसरीं ॥ हनुमंत पूजिला वानरीं ॥ जैसा सकळ सुरवरीं ॥ अपर्णावर पूजियेला ॥८४॥

मारुतीचे आंगावरील मळ ॥ देखोन कपी पुसती सकळ ॥ लंकेत प्रताप केला समूळ ॥ सांग आम्हा हनुमंता ॥८५॥

परी कदा न सांगे मारुती ॥ ब्रह्मलिखित देत हातीं ॥ परी ते वानर न उकलिती ॥ विरिंचिमुद्रांकित जें ॥८६॥

मग म्हणती वानर ॥ कळेल किष्किंधेसी समाचार ॥ एथें उकलूनि पाहतां पत्र ॥ तरी चतुर हांसती ॥८७॥

असो मारुतीसह वानरगण ॥ किष्किंधेसी आले न लागतां क्षण ॥ सुग्रीवाचें मधुवन ॥ मोडिलें तेव्हां क्षणमात्रें ॥८८॥

सुग्रीवासी सांगती वानरगण ॥ वानरांसह आला वायुनंदन ॥ तुझें आवडतें क्रीडास्थान ॥ तें मधुवन मोडिलें ॥८९॥

ऐकतां सीतापति तारापति ॥ म्हणती विजयी झाला मारुति ॥ तरीच मधुवन मोडिती ॥ वानर आनंदेंकरूनियां ॥१९०॥

असो मधुवनींहून ॥ अंजनीसुत ॥ वानरांसह उडाला अकस्मात ॥ पंपासरोवरावरी असे रघुनाथ ॥ आला तेथें स्वानंदें ॥९१॥

सपक्ष उतरला पर्वत ॥ कीं भूमीवरी आला आदित्य ॥ कीं मायाचक्र निरसोनि पावत ॥ योगी जैसा स्वरूपातें ॥९२॥

लंकेमाजीं विजयी जाहला ॥ म्हणून दक्षिणबाहू उभारिला ॥ रघुनाथें हनुमंत देखिला ॥ प्रसन्नवदन ते काळीं ॥९३॥

साधक साधूनी महानिधान ॥ दिसे जैसा सुप्रसन्न ॥ कीं सुधारस हरिलिया सुपर्ण ॥ विराजमाल परत जैसा ॥९४॥

कीं अमृतसंजीवनी अद्भुत ॥ साधूनि आला गुरुसुत ॥ सहस्राक्ष जैसा आनंदत ॥ सीतानाथ तोषला तैसा ॥९५॥

अयोध्यापति किष्किंधापती ॥ आसन सोडून पुढें धांवती ॥ तों लोटांगण घाली मारुति ॥ ब्रह्मानंदेंकरूनियां ॥९६॥

परम स्नेहाळू रघुनंदन ॥ मारुतीतें हस्तें उचलोन ॥ देता जाहला क्षेमालिंगन ॥ भरलें गगन आनंदें ॥९७॥

प्राणसखा हनुमंत ॥ हृदयीं धरी रघुनाथ ॥ पुढतीं सोडावा हा हेत ॥ मनामाजी उपजेना ॥९८॥

असो हनुमंतासी क्षेम देऊनी ॥ सकळ कपींसी भेटे चापपाणी ॥ जांबुवंत अंगद प्रीतीकरूनी ॥ हृदयीं धरिलें रघुत्तमें ॥९९॥

सुग्रीवें धांवोनियां प्रीतीं ॥ हृदयीं धरिला मारुती ॥ कीं इंद्रासी भेटला बृहस्पती ॥ आलिंगन शोभलें तैसें ॥२००॥

मग राजाधिराज समर्थ ॥ सभा करूनि बैसला रघुनाथ ॥ तेव्हां मणि आणि ब्रह्मलिखित ॥ पुढें ठेविलें हनुमंतें ॥१॥

मग आनंदें सकळ वर्तमान ॥ दंडी ऋृषिपुत्रापसून ॥ पुढें सुप्रभेचें उद्धरण ॥ तेंही कथिलें तेधवां ॥२॥

पुढें समुद्रतीरपर्यंत ॥ अंगदें कथिलें समस्त ॥ शुद्धि नव्हे म्हणोनि अद्भुत ॥ अग्न चेतविला वानरीं ॥३॥

प्राण देतां अग्नीमाझारी ॥ हनुमंतें रक्षिलें ते अवसरीं ॥ मग संपाती भेटला समुद्रतीरीं ॥ तेणें शुद्धि सांगितली ॥४॥

याउपरी वायुकुमर ॥ शतयोजनें उडाला सागर ॥ पुढें लंकेत झाला जो समाचार ॥ तो हनुमंत न सांगेचि ॥५॥

मग रामें हनुमंताकडे पाहिलें ॥ तंव येरू म्हणे जे वर्तमान जाहलें ॥ तें विरिंचीनें असे पत्रीं लिहिलें ॥ निजहस्तें करूनियां ॥६॥

जगद्वंद्या अयोध्यापति ॥ सुखरूप आहे सीता सती ॥ मणि खूण दिधला माझे हातीं ॥ परम सद्रद होऊनियां ॥७॥

अंतरखूण सांगितली ॥ मनसीळ लाविला माझिये भाळीं ॥ रघूत्तमें ऐकतां हृदयकमळीं ॥ तये काळीं गहिंवरला ॥८॥

मणि हृदयीं धरून रघुनाथ ॥ अत्यंत जाहला शोकाकुलित ॥ अहा सीता म्हणोनि बोलत ॥ देखतां अर्कज गहिंवरला ॥९॥

हनुमंत म्हणे रघुराजा ॥ सुखी आहे जनकात्मजा ॥ परी तुझ्या वियोगें भरताग्रजा ॥ अत्यंत कृश जाहली असे ॥२१०॥

म्यां मुद्रिका दिधली नेऊन ते मनगटीं खेळे जैसें कंकण ॥ मग म्हणे रघुनंदन ॥ केंवी प्राण उरला असे ॥११॥

रघुपति तुझें नामामृत ॥ तेणें जानकी वांचली सत्य ॥ जैसा शशांक राहुग्रस्त ॥ चिंतेनें तैसी झांकिली ॥१२॥

मग बोले तमालनीळ ॥ कैसा तरलासी समुद्रजळ ॥ यावरी अंजनीचा बाळ ॥ काय बोलता जाहला ॥१३॥

तुझिये मुद्रिकेचें अद्भुत बळ ॥ क्षणें जिंकवेल कळिकाळ ॥ नखाग्रीं समुद्रजळ ॥ सांठविजेल सर्वही ॥१४॥

मग विरिंचीचें लिखित पत्र ॥ सौमित्राजवळी देत राजीवनेत्र ॥ वाचिता जाहला भोगींद्र ॥ सावधान वानर ऐकती ॥१५॥

स्थिर राहिला समीर ॥ ऐकावया विरिंचिपत्र ॥ सौमित्रें उकलिलें साचार ॥ जेवीं चंद्र पौर्णिमेचा ॥१६॥

जो सरस्वतीचा जनिता ॥ त्याचिया अक्षराची कौशल्यता ॥ कोणासी न वर्णवे तत्वतां ॥ तें श्रोतीं आतां परिसावें ॥१७॥

परब्रह्म केवळ रघुवीर ॥ त्यासी ब्रह्मदेवें लिहिलें पत्र ॥ तें ब्रह्मांनंदकृपें श्रीधर ॥ अति पवित्र वर्णींल पैं ॥१८॥

स्वस्ति श्रीरामविजय ग्रंथ सुंदर ॥ संमत वाल्मीकनाटकाधार ॥ सदा परिसोत भक्त चतुर ॥ एकविंशतिंतमाध्याय गोड हा ॥२१९॥

अध्याय ॥२१॥

॥ श्रीरामचंद्रार्पणमस्तु ॥