हिंदू धर्मात मृत्यूकडे शेवट म्हणून न पाहता, तो एका मोठ्या प्रवासाचा टप्पा मानला जातो. भगवद्गीतेनुसार, ज्याप्रमाणे माणूस जुने कपडे बदलून नवीन कपडे परिधान करतो, त्याचप्रमाणे आत्मा जुने शरीर सोडून नवीन शरीरात प्रवेश करतो.
मृत्यूनंतर आत्म्याच्या प्रवासाचे मुख्य टप्पे खालीलप्रमाणे आहेत:
तथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि संयाति नवानि देही॥
(भगवद्गीता २.२२)
अर्थ: जसे माणूस जुने कपडे सोडून नवीन कपडे घालतो, तसे आत्मा जुने शरीर सोडून नवीन शरीर धारण करतो.
म्हणजेच मृत्यूनंतर आत्मा पुनर्जन्म (reincarnation) घेतो. हे चक्र संसार म्हणतात आणि हे कर्म, इच्छा आणि मोह यांवर अवलंबून असते. शेवटी मोक्ष (मुक्ती) मिळाल्यास हे जन्म-मृत्यूचे चक्र थांबते आणि आत्मा परमात्म्यात विलीन होतो.
गरुड पुराणानुसार मृत्यूनंतरचा प्रवास
गरुड पुराणात मृत्यूनंतर आत्म्याचा प्रवास खूप तपशीलवार सांगितला आहे. सामान्यतः असा क्रम मानला जातो:
१. शरीराचा त्याग आणि सूक्ष्म शरीर
मृत्यूच्या वेळी आत्मा स्थूल शरीर (Physical Body) सोडतो, पण तो एकटा जात नाही. सोबतीला 'सूक्ष्म शरीर' असते, ज्यात मन, बुद्धी आणि संस्कारांचा समावेश असतो. हिंदू मान्यतेनुसार, जोपर्यंत अंत्यसंस्कार पूर्ण होत नाहीत, तोपर्यंत आत्मा घराभोवती किंवा प्रियजनांच्या जवळ राहतो. यमदूत येतात आणि आत्म्याला घेऊन जातात.
पहिले २४ तास: यमदूत आत्म्याला यमलोकात घेऊन जातात, तिथे पाप-पुण्यांचा प्राथमिक हिशेब दाखवला जातो. मग आत्म्याला पुन्हा घरी सोडले जाते.
पहिले १३ दिवस: आत्मा प्रेत अवस्थेत राहतो. तो घराभोवती, कुटुंबीयांभोवती भटकतो. त्याला भूक-तहान जाणवते, पूर्वीच्या इच्छा आणि मोह असतात. म्हणूनच या काळात पिंडदान, श्राद्ध, गरुड पुराण पठण केले जाते. हे पिंड आत्म्याला अन्न म्हणून काम करतात आणि त्याला पुढे जाण्यास मदत करतात.
२. यमलोक आणि कर्माचा हिशोब
गरुड पुराणानुसार, मृत्यूंच्या १३ व्या दिवसानंतर आत्म्याला यमदूत 'यमलोका'त घेऊन जातात. आत्मा यमलोकाकडे निघतो. वाटेत वैतरणी नदी (रक्त आणि मैलेची नदी) ओलांडतो. यमराजासमोर न्याय होतो.
तिथे कर्माचा लेखाजोखा मांडणारा चित्रगुप्त त्या व्यक्तीच्या आयुष्यातील चांगल्या आणि वाईट कर्मांचे विश्लेषण करतो.
पुण्यवान आत्मा: ज्यांनी चांगले आयुष्य जगले आहे, त्यांना उच्च लोकांची (स्वर्ग) प्राप्ती होते.
पापी आत्मा: ज्यांनी अधर्म केला आहे, त्यांना कर्माची फळे भोगण्यासाठी यमलोकातील यातना सहन कराव्या लागतात.
कर्मानुसार पुण्य जास्त असेल तर स्वर्गात तात्पुरता काळ घालवतो. पाप जास्त असेल तर नरकात (नरक तात्पुरते असतात, कायमचे नाहीत).
३. पुनर्जन्म (Reincarnation)
हिंदू धर्माचा सर्वात महत्त्वाचा सिद्धांत म्हणजे पुनर्जन्म. आत्मा कोणत्या योनीत जन्म घेणार हे त्याच्या 'संचित कर्मा'वर अवलंबून असते. हा ८४ लक्ष योनींचा प्रवास मानला जातो, ज्यामध्ये मानवी जन्म हा सर्वात श्रेष्ठ समजला जातो कारण यात मोक्ष मिळवण्याची संधी असते. शिक्षा/सुख संपल्यानंतर पुन्हा पृथ्वीवर नवीन जन्म घेतो (मानव, प्राणी, कीटक इ. काहीही होऊ शकते).
अकाली मृत्यू (आत्महत्या, अपघात) : असे आत्मे अधूरे राहतात, त्यांना जास्त भटकावे लागते, कधी प्रेतयोनीत राहावे लागते. त्यांना विशेष शांतीचे विधी करावे लागतात.
४. मोक्ष (Moksha) - अंतिम ध्येय
जेव्हा आत्मा जन्म-मृत्यूच्या या फेऱ्यातून पूर्णपणे मुक्त होतो, त्याला 'मोक्ष' म्हणतात. मोक्ष म्हणजे आत्म्याचे परमात्म्याशी (ब्रह्माशी) कायमचे मीलन होणे. एकदा मोक्ष मिळाला की, पुन्हा पृथ्वीवर जन्म घेण्याची गरज उरत नाही.
कर्माचे महत्त्व
हिंदू दर्शनानुसार, आपला वर्तमान हा भूतकाळातील कर्मांचे फळ आहे आणि आपला भविष्यकाळ आपण सध्या करत असलेल्या कर्मांवर अवलंबून आहे. शेवटचा आणि सर्वोच्च उद्देश
सर्व जन्मांमध्ये कर्म करताना जर ज्ञान, भक्ती, साधना केली तर आत्म्याला मोक्ष मिळतो. मोक्ष मिळाल्यावर पुनर्जन्म थांबतो आणि आत्मा परब्रह्मात विलीन होतो.
हिंदू धर्मात मृत्यू हे शेवट नव्हे तर नवीन सुरुवात आहे. गरुड पुराणासारखे ग्रंथ हे सांगतात की चांगले कर्म, श्राद्ध-तर्पण, आणि सद्गुण यांमुळे आत्म्याला सद्गती मिळते.
हे सर्व शास्त्रांवर आधारित आहे, प्रत्येक संप्रदायात (वैष्णव, शैव इ.) थोडे फरक पडू शकतात, पण मुख्य तत्त्व एकच आहे — आत्मा अमर आहे आणि कर्मानुसार त्याचा प्रवास चालू राहतो.
अस्वीकारण: हा लेख सामान्य माहितीवर आधारित आहे. वेबदुनिया याची पुष्टी करत नाही.
