जाणून घ्या न्यूरोप्लास्टिसिटी विषयी

- डॉ प्रदीप महाजन, रीजनरेटिव्ह मेडिसिन एक्स्पर्ट आणि स्टेमआरएक्स बायोसायन्स सोल्यूशन्स इंडियाचे संस्थापक

न्यूरोप्लास्टिसिटी ज्याला ब्रेन प्लास्टिसिटी असे म्हटले जाते. कोणत्याही नव्या गोष्टीची सवय होणं, आधीपेक्षा वेगळ्या वातावरणाशी सहज किंवा थोडय़ा प्रयत्नांनी जुळवून घेता येणं, अशा गोष्टी आयुष्यात कितीदा तरी घडतात. याचं कारण आपल्या मेंदूतला ‘प्लॅस्टिसिटी’ हा गुण. याला न्युरो प्लॅस्टिसिटी असं म्हणतात. यामुळेच आपल्याला नव्या अनुभवांशी जुळवून घेता येतं.  मात्र वाढत्या वयानुसार जुळवून घेण्याची क्षमता कमी होते. याचा अर्थ मेंदूची कालांतराने नवीन न्यूरल कनेक्शन तयार करून एखाद्या व्यक्तीच्या वातावरणातील बदलांशी जुळवून घेण्याची क्षमता. न्यूरोप्लास्टिसिटी हे स्पष्ट करते की मानवी मेंदू परिस्थितीशी जुळवून घेण्यास, नवीन कौशल्यांमध्ये प्रभुत्व मिळवण्यास, आठवणी आणि माहिती संचयित करण्यास आणि मेंदूला झालेल्या दुखापतीनंतरही कसे बरे करण्यास सक्षम आहे.

न्यूरोप्लास्टिसिटीचे दोन मुख्य प्रकार कोणते:

स्ट्रक्चरल प्लास्टिसिटी: हे मेंदूच्या संरचनेतील शारीरिक बदलांना सूचित करते. यात नवीन न्यूरॉन्स (न्यूरोजेनेसिस) तयार करणे, पूर्वीपासून असलेले कनेक्शन मजबूत करणे किंवा कमकुवत करणे (सिनॅप्टिक प्लास्टीसिटी) आणि नुकसान होऊ नये याकरिता न्यूरल मार्गांची पुनर्रचना करणे यांचा समावेश होतो.

फंक्शनल प्लॅस्टिसिटी: यात मेंदूच्या विविध क्षेत्रांमध्ये पुनर्वितरण कार्याचा समावेश होतो. मेंदूचा एखादा भाग अकार्यक्षम झाल्यास निरोगी भागातील न्युरॅान्स नुकसान भरून काढण्यासाठी त्याचे कार्य हाती शकतात.

न्यूरोप्लास्टिसिटीच्या यंत्रणा

· हेबियन: जेव्हा न्यूरॉन्स वारंवार आणि एकामागोमाग एक अशाप्रकारे सक्रिय होतात तेव्हा सिनॅप्टिक कनेक्शन मजबूत होतात.

· लॉंग टर्म पोटेंटिएशन (LTP): ही एक प्रक्रिया आहे ज्याद्वारे सिनॅप्टिक कनेक्शन कालांतराने अधिक कार्यक्षम बनतात, ज्यामुळे न्यूरॉन्स दरम्यान सिग्नल ट्रान्समिशन वाढते.

· न्यूरोट्रांसमीटर: डोपामाइन, सेरोटोनिन आणि ग्लूटामेट यांसारखे रासायनिक संदेश सिनॅप्टिक प्लास्टिसिटी आणि नवीन गोष्टी शिकण्यात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावतात.

· न्यूरोट्रॉफिक घटक: हे न्यूरॉन्सचे अस्तित्व आणि वाढीस प्रोत्साहन देतात, नवीन तंत्रिक मार्ग तयार करण्यास सुलभ करतात.

न्यूरोप्लास्टिसिटीचे कार्य

· शिकण्यासाठी : न्यूरोप्लास्टिकिटी समजून घेतल्याने शिक्षण क्षेत्रात क्रांती झाली आहे. हे शिक्षणाच्या महत्त्वावर आणि कोणत्याही वयात नवीन कौशल्ये आणि ज्ञान प्राप्त करण्याच्या क्षमतेवर जोर देते.

· पुनर्वसन: मेंदूच्या दुखापतींनंतर पुनर्वसनात न्यूरोप्लास्टिसिटी महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावते, जसे की स्ट्रोक किंवा मेंदूला झालेल्या दुखापती. मेंदूला स्वतःला पुन्हा जोडण्यासाठी प्रोत्साहित करणार्‍या थेरपीमुळे रूग्णांची गमावलेली कार्ये पुन्हा मिळवण्यास मदत होऊ शकते.

· मानसिक आरोग्य: संशोधनानुसार कोग्नीटिव्ह बिहेवियरल थेरपी (CBT) सारखे तंत्र नैराश्य, चिंता आणि पोस्ट-ट्रॉमॅटिक स्ट्रेस डिसऑर्डर (PTSD) सारख्या परिस्थितींवर उपचार करण्यासाठी न्यूरोप्लास्टिसिटीचा उपयोग करू शकतात.

· वैयक्तिक विकास: न्यूरोप्लास्टिसिटी वैयक्तिक वाढ आणि स्वत: ची सुधारणा करण्याची क्षमता अधोरेखित करते. सकारात्मक सवयी विकसित करणे आणि माइंडफुलनेसचा सराव करणे. उदाहरणार्थ, मेंदूच्या संरचनेत आणि कार्यामध्ये दीर्घकालीन बदल होऊ शकतात.

आव्हाने आणि भविष्यातील दिशा

न्यूरोप्लास्टिस्टीच्या संकल्पनेने विविध क्षेत्रांमध्ये नवीन प्रगती होत आहे. वैयक्तिक परिवर्तन, अनुवांशिक घटक आणि मेंदूच्या मर्यादा आजही आपल्यासमोर अनेक आव्हाने उभी करतात. याव्यतिरिक्त उपचारात्मक हेतूंसाठी न्यूरोप्लास्टिसिटीचा वापर करण्यासाठी सतत संशोधन आणि वैयक्तिक दृष्टिकोन आवश्यक आहेत.