शिवभारत अध्याय तिसरा

कवीन्द्र उवाच ॥

अथ विठ्ठलराजे स्वे पितृव्येपि दिवं गते ।

नृपनीतिविधिज्ञेन मातुर्वचनवर्तिना ॥१॥

महावीरेण धीरेण शाहराजेन धीमता ।

राज्यभारस्स हि महान् दध्रे बत निजे भुजे ॥२॥

संभः खेलश्च मल्लश्च मंबो नागश्च पर्शुकः ।

त्र्यंबकश्चापि वक्कश्च भ्रातरस्सोदरा अमी ॥३॥

पुत्रा विठ्ठलराजस्य सुत्रामसमविक्रमाह ।

मालभूपात्मजौ शाहशरीफौ च प्रभाविणौ ॥४॥

एते क्षोणिजये सक्ताः शक्तास्समरकर्मणि ।

निजामस्य प्रियकराः कराकृष्टशरासनाः ॥५॥

पर्वतप्राशुवपुषः सहस्त्रांशुसमत्विषः ।

भूयसा भुजसारेण भूरिणाभिजनेन च ॥६॥

सैन्येन च गुणैश्चान्यैरनन्यसमतेजसः ।

परं न गणयामासुरंबरस्य मते स्थिताः ॥७॥

एकदान्तःपुरादाप्तभृत्यामात्यनिषेवितम् ।

निजामशाहमास्थानीमेत्य सिंहासने स्थितम् ॥८॥

दृष्ट्वा यादवराजाद्याः प्रणिपत्य यथाक्रमम् ।

प्रचलन्ति स्म तरसा सर्वे स्वं स्वं निवेशनम् ॥९॥

ततः प्रचलतां तेषामन्योन्यस्पर्धिचेतसाम् ।

संमर्दः सुमहानासीदास्यानीतोरणाद्वहिः ॥१०॥

तत्र वेत्रधरैर्दारादुत्सारितजनाः पुरः ।

परिपीनोन्नतस्कन्धाः सन्नद्धाःपृथुवक्षसः ॥११॥

किरीटिनः कुण्डलिनः कवचच्छनविग्रहाः ।

मुक्तामणिमयोदारहाराः केयूरधारिणः ॥१२॥

सुलक्षणाः क्षोणिभुजः पद्मपत्रायतेक्षणाः ।

स्वैः स्वैः सैन्यैः परिवृताः पुरः प्रोच्छ्रायितध्वजैः ॥१३॥

हयानन्ये गजानन्ये याप्ययानानि चापरे ।

समारुह्याप्रतिहतप्रभावाः संप्रतस्थिरे ॥१४॥

ततः खण्डार्गलाख्यस्य नृपस्याग्रेसरः करी ।

मर्दयन्नन्यसैन्यानि प्रचचाल बलाद्बली ॥१५॥

पदे पदेंकुशाघातैर्निषिद्धोपि निषादिना ।

स सिन्धुरः सैनिकानां चकार कदनं महत् ॥१६॥

तं मृन्दन्तमनीकानि गर्जन्तमकुतोभयम् ।

प्रलयांभोधरनिभं रोध्दुं शेकुर्न केचन ॥१७॥

अथ यादवराजस्य दत्तवर्मादिभिस्सुतैः ।

न सेहे गर्जतस्तस्य गर्जः प्रतिगजैरिव ॥१८॥

ततो दत्तसमादिष्टाः सुभटास्तं मदोत्कटम् ।

निजघ्नुश्शरनिस्रिंशकुन्ततोमरशक्तिभिः ॥१९॥

स भिन्नवर्मा बहुभिर्घोरकर्मा मदद्विपः ।

विकर्षन् पुष्करेणोच्चैः सहसा हयसादिनः ॥२०॥

करेण कांश्चिदादाय क्षिपन् कांश्चिदपातयत् ।

कांश्चिन्निपात्य चरणैस्तत्तलैर्न्निष्पिपेष च ॥२१॥

दत्तवर्माऽथ तं दृष्ट्वा स्वसैन्यस्य पराभवम् ।

तं दन्तिनमभीयाय हर्य्क्ष इव लक्षयन् ॥२२॥

तदा तेनातिरभसात्स बतायुधसादितः ।

विधुन्वानः स्वमूर्धानं रराण रणमूर्धनि ॥२३॥

ततो विठ्ठलराजस्य संभखेलावुभौ सुतौ ।

खण्डार्गळस्य साहाय्यं विधातुं समुपस्थितौ ॥२४॥

तौ तं लोहितलिप्तागं धातुमन्तमिवाचलम् ।

पर्यपालयतां तत्र दत्तराजवशं गतम् ॥२५॥

दत्तराजस्तु तं हित्वा विहस्तं मदहस्तिनम् ।

अनुजं प्रतिजग्राह संभराजं महाभुजम् ॥२६॥

तयोः गुपितयोस्तत्र द्वन्द्वयुद्धे समुद्यते ।

आवर्तस्सुमहानासीत् योधानामभिधावताम् ॥२७॥

हस्ताहस्ति ततो युद्धमुभयोः सेनयोरभूत् ।

दत्तवर्माणमभ्येते संभे जंभारितेजसि ॥२८॥

यादवानां तदद्धापि सांबंधिकमलक्षयन् ।

ररक्ष पक्षं संभस्य भ्राता शाहमहीपतिः ॥२९॥

ततश्चर्मधरस्तत्र दत्तराजः प्रतापवान् ।

व्यधत्त मण्डलाग्रेण परिवेषमिवात्मनः ॥३०॥

तस्मिन्नाकस्मिके युद्धे शूराणां सन्निपेतुषाम् ।

क्ष्वेडितास्फोटितभरैर्बभूर्वुर्बधिरा दिशः ॥३१॥

तदा स्वमन्डलाग्रेण मन्डलानि वितन्वता ।

ननृते तेन वीरेण रणरंगे महीयसि ॥३२॥

लुठत्सु वरवीराणां सकिरीटेषु मूर्धसु ।

असिभिः खण्ड्यमानेषु सकोदण्डेषु बाहुषु ॥३३॥

कृपाणबाणपरशुप्रासभिन्नेषु वर्मसु ।

शितचक्रनिकृत्तेषु सशरेषु करेषु च ॥३४॥

तुरंगमत्तमातंगपत्रिसंघातजन्मभिः ।

स्फुटं रुधिरधाराभिः शान्तेषु रणरेणुषु ॥३५॥

ध्वजांशुकपरीतासु समराजिरभूमिषु ।

शराचितशरीरेषु नरेषु निपतत्सु च ॥३६॥

तेन यादववीरेण धीरेणामित्रघातिना ।

संभराजं समासाद्य बिभिदे मित्रमण्डलम् ॥३७॥

तमप्रतिमकर्माणं दत्तवर्माणमाहवे ।

शृण्वानस्संभनिहतं यादवेन्द्रस्स्वमात्मजम् ॥३८॥

पुरोगच्छन्नर्धपथादतिरोषारुषेक्षणः ।

परावृत्तो महाराजः संभराजजिघांसया ॥३९॥

तस्मिन् रोषसमाविष्टे यादवानामधीश्वरे ।

सपर्वतवनद्वीपा वसुधा समकंपत ॥४०॥

असुतोप्याधिको येन हतो जाल्मेन मे सुतः ।

तमहं निहनिश्यामि करिष्यामि समीहितम् ॥४१॥

इत्यमर्षवशीभूतं श्वशुरं सुरविक्रमम् ।

स्वपक्षरक्षणाकांक्षी शाहराजोऽभ्ययुध्यत ॥४२॥

युध्यमानममुं वीक्ष्य जामातरमरिन्दमः ।

जघान साहसी शाहं भुजगेन्द्रसमे भुजे ॥४३॥

शाहस्तेनासिपातेन श्रयन् मूर्च्छां महीयसीम् ।

कथंचिदपि धैर्येण धारयामास जीवितम् ॥४४॥

ततः खेलं पराभूय न्यक्कृत्यान्यांश्च पार्थिवान् ।

निर्जिंत्य च निजामस्य श्यामाननमयीं चमूम् ॥४५॥

गाढमुष्टीर्गाढमुष्टिं समुद्यम्य स यादवः ।

संरब्धोभ्यपतत्तूर्णं संभं समरदुर्जयम् ॥४६॥

ततस्संभः प्रसन्नात्मा परं परिहसन्निव ।

अरं व्यापारयामास करं कौक्षेयके निजे ॥४७॥

तयोस्तदाभवद्युद्धं मिथो विस्पर्धमानयोः ।

साध्वसावहमन्येषां मत्तयोर्द्विपयोरिव ॥४८॥

ततोऽसिपातान् बहुशः सोढ्वा संभस्य यादवः ।

तं जगत्यां जितारातिरसिनैव न्यपातयत् ॥४९॥

तं सुतस्य निहंतारं निपात्य वसुधातले ।

तेन यादववीरेण वैरनिर्यातनं कृतम् ॥५०॥

तदा यादवराजेन महाराजेन संयति ।

सुते विठ्ठलराजस्य बत ज्येष्ठे निपातिते ॥५१॥

तत्र प्रतिक्रियां कांचिदपि कर्तुमशक्नुवत् ।

निजामस्याखिलं सैन्यमवसन्नमजायत ॥५२॥

स्वामिनाथ निजामेन सांत्वयित्वा निवारिते ।

ते सेने प्रसभोद्वृत्ते निवृत्ते कलहान्मिथः ॥५३॥

रणांगणादुपादाय वर्ष्मणी संभदत्तयोः ।

शोचमाने हतोत्साहं स्वं स्वं शिबिरमीयतुः ॥५४॥

विषष्णमनसस्सर्वे खेलकर्णादयोऽनुजाः ।

ततस्तमन्वशोचंत ज्येष्ठं भ्रातरमात्मनः ॥५५॥

सुतस्य कारयामास यादवः कार्यमुत्तरम् ।

भ्रातुर्ज्येंष्ठस्य विधिवत् खेलकर्णस्तदुत्तरम् ॥५६॥

सांबंधिकस्य महतः सुतरां विरुद्धं ।

स्पर्धिष्णुभिर्भृशबलै यदभूद्धि युद्धम् ।

तदादवेन सुधिया हृदि सावलेपे ।

जानीमहे किमपि चिन्तयतानुतेपे ॥५७॥

इत्युनुपुराणे सूर्यवंशे निधिवासकरपरमानन्दकवीन्द्रप्रकाशितायामाकस्मिकास्कन्दनो नाम तृतीयोध्यायः ॥३॥