Navratrotsav 2024 : वज्रेश्वरी देवी माहिती आणि इतिहास जाणून घ्या

social media

Navratrotsav 2024 : महाराष्ट्रातील पालघर जिल्ह्यात वसई आणि सोपारा जवळ देवी वज्रेश्वरीचे मंदिर आहे. 

श्री वज्रेश्वरी योगिनी देवी मंदिर हे मुंबईपासून 75 किमी अंतरावर वज्रेश्वरी शहरात स्थित वज्रेश्वरी देवीला समर्पित हिंदू मंदिर आहे. पूर्वी वडवली या नावाने ओळखल्या जाणार्‍या या शहराचे मंदिराच्या प्रमुख देवतेच्या सन्मानार्थ वज्रेश्वरी असे नामकरण करण्यात आले.

वज्रेश्वरी शहर हे तानसा नदीच्या काठावर, भिवंडी शहरात, ठाणे जिल्ह्यातील, महाराष्ट्र,भारत येथे वसलेले आहे . हे विरारच्या सर्वात जवळच्या स्थानकापासून 27.6 किमी आणि पश्चिम रेल्वे मार्गावरील खडवलीच्या सर्वात जवळच्या स्थानकापासून 31 किमी अंतरावर आहे. मध्य रेल्वे लाईन. हे मंदिर वज्रेश्वरी शहराच्या पोस्ट ऑफिसजवळ मंदगिरी टेकडीवर वसलेले आहे, जे ज्वालामुखीच्या उद्रेकाने तयार झाले होते आणि चारही बाजूंनी डोंगरांनी वेढलेले आहे.

मंदिराची प्राथमिक देवता, वज्रेश्वरी ज्याला वज्रबाई आणि वज्रयोगिनी असेही म्हणतात , तिला देवी पार्वती किंवा पृथ्वीवरील आदि-मायेचा अवतार मानले जाते . तिच्या नावाचा शाब्दिक अर्थ आहे " वज्राची स्त्री . देवीच्या उत्पत्तीबद्दल दोन आख्यायिका आहेत, दोन्ही वज्राशी संबंधित आहेत.

हजारो वर्षांपूर्वी, कालिकाला किंवा कलिकुट किंवा काली नावाच्या राक्षसाने वडवली परिसरात ऋषींना  त्रास दिला आणि मानव आणि देवतांच्या विरुद्ध युद्ध पुकारले. व्यथित होऊन देवता आणि ऋषींनी वशिष्ठाच्या नेतृत्वाखाली देवीला प्रसन्न करण्यासाठी त्रिचंडी यज्ञ केला . इंद्राला आहुती दिला गेला नाही . संतप्त होऊन, इंद्राने आपले वज्र - हिंदू पौराणिक कथांमधील सर्वात शक्तिशाली शस्त्रांपैकी एक - यज्ञात फेकले. 

भयभीत झालेल्या देवता आणि ऋषींनी त्यांना वाचवण्यासाठी देवीची प्रार्थना केली. देवी तिच्या सर्व वैभवात त्या ठिकाणी प्रकट झाली आणि तिने केवळ वज्र गिळून इंद्राला खाली आणले नाही तर राक्षसांचा ही वध केला. रामाने देवीला विनवणी  केली की देवी वडवली परिसरात राहावी आणि ती वज्रेश्वरी म्हणून ओळखली जावी. अशा प्रकारे या परिसरात वज्रेश्वरी मंदिराची स्थापना झाली.

दुसरी आख्यायिका सांगते की इंद्र आणि इतर देव देवी पार्वतींकडे गेले आणि त्यांनी कालिकाला या राक्षसाला मारण्यास मदत करण्याची विनंती केली. देवी पार्वतीने त्यांना आश्वासन दिले की ती योग्य वेळी त्यांच्या मदतीला येईल, आणि त्यांना राक्षसाशी लढण्याचा आदेश दिला. युद्धात, कलिकलाने त्याच्यावर फेकलेली सर्व शस्त्रे गिळली किंवा तोडली. शेवटी, इंद्राने वज्र राक्षसावर फेकले, ज्याचे कालिकलाने तुकडे केले. वज्रातून देवी प्रकट झाली, जिने राक्षसाचा नाश केला. देवांनी तिला वज्रेश्वरी म्हणून पूज्य केले आणि तिचे मंदिर बांधण्यात आले.

इतिहास -

महाराष्ट्रात या देऊळाचे पावित्र्यासह धार्मिक स्थान आहे.हे देऊळ चारही बाजूनी डोंगराने वेढलेले आहे.हे गाव गरम पाण्याच्या आरोग्यवर्धक कुंडांमुळे  महाराष्ट्रातील धार्मिक स्थळांपैकी एक महत्त्वाचे स्थळ आहे.वज्रेश्वरी ही पार्वतीचे रूप मानली जाते.पोर्तुगीजांच्या विरोधात चिमाजी अप्पा पेशव्यांनी वसईचा किल्ला जिंकण्यापूर्वी वज्रेश्वरीदेवीला नवस केला होता. चिमाजी अप्पांनी वज्रेश्वरी देवीआईला विनवणी केली. जर त्याने पोर्तुगीज कडून किल्ला जिंकला तर तो देवीआईसाठी मंदिराची उभारणी करेल.

आख्यायिकेनुसार,वज्रेश्वरीदेवी आईने त्याला स्वप्नात येऊन दृष्टांत दिले आणि किल्ला कसा जिंकता येईल ते सांगितले.देवी आईने सांगितल्या प्रमाणे पोर्तुगीजांचा पराभव झाला.त्याच्या विजयाप्रीत्यर्थ चिमणाजी अप्पांनी सुभेदारांना आदेश देऊन वज्रेश्वरी मंदिराची बांधणी केली.तेव्हा पासून ती नवसाला पावणारी देवी म्हणून प्रख्यात झाली.

मंदिराची रचना-

प्रवेशद्वारावर नगारखानाआहे, आणि ते  किल्ल्याच्या प्रवेशद्वाराप्रमाणेच डिझाइन केलेले आहे. मंदिरालाही किल्ल्याप्रमाणे दगडी भिंतीने वेढलेले आहे. मुख्य मंदिरात जाण्यासाठी बावन्न दगडी पायऱ्या चढून जावे लागते. एका पायऱ्यावर सोन्याचे कासव कोरलेले आहे आणि कूर्म, विष्णूचा कासवाचा अवतार म्हणून त्याची पूजा केली जाते.

मुख्य मंदिराचे तीन भाग आहेत: मुख्य आतील गर्भगृह , दुसरे गर्भगृह आणि एक स्तंभ असलेला सभागृह. तारांगणात सहा मूर्ती आहेत. उजव्या आणि डाव्या हातात अनुक्रमे तलवार आणि गदा असलेली वज्रेश्वरी देवीची भगवी मूर्ती  आणि तिच्याशिवाय त्रिशूल  मध्यभागी उभी आहे. हातात तलवार आणि कमळ असलेली रेणुका ची मूर्ती, महालक्ष्मीची देवी सप्तशृंगी वाणी आणि वाघ, देवी वज्रेश्वरीचे वाहन किंवा पर्वत; वज्रेश्वरीच्या डाव्या बाजूला देवी आहे.

त्याच्या उजव्या बाजूला देवी कालिका  कमळ आणि कमंडल  आणि कुऱ्हाडीने सज्ज परशुरामाच्या मूर्ती आहेत. देवी-देवता चांदीचे दागिने आणि मुकुटांनी सजलेल्या आहेत, चांदीच्या कमळांवर उभे आहेत आणि चांदीच्या छत्रांनी आश्रय घेत आहेत. गर्भगृहाच्या बाहेरील गाभार्‍यात गणेश, भैरव, हनुमान आणि मोरबा देवी या स्थानिक देवतांच्या मूर्ती आहेत. सभामंडपात एक घंटा आहे, जी मंदिरात प्रवेश करताना भक्त वाजवतात आणि संगमरवरी सिंह, ज्याला देवीचा आरोह देखील मानले जाते. एक यज्ञकुंड विधानसभा सभागृहाच्या बाहेर आहे.

मंदिर संकुलातील छोटी मंदिरे कपिलेश्वर महादेव , दत्त, हनुमान आणि गिरी गोसावी संप्रदायातील संतांना समर्पित आहेत . हनुमान मंदिरासमोरील एका पिंपळाच्या झाडाने गणेशाचे रूप धारण केले असून त्याची देवता म्हणून पूजा केली जाते. 17 व्या शतकातील गिरी गोसावी संत गोधडेबुवांची समाधी  मंदगिरी टेकडीच्या मागे गौतम टेकडीच्या माथ्यावर आहे.

सण उत्सव -

या मंदिरात चैत्र महिन्याचं अमावस्येला वज्रेश्वरीच्या सन्मानार्थ मेळा भरतो.

रात्री अमावस्येला दिव्यांची पूजा केली जाते. दुसऱ्या दिवशी, वैशाख हिंदू महिन्याच्या पहिल्या दिवशी , देवीची प्रतिमा असलेली पालखी सह औपचारिक मिरवणूक काढली जाते.

मंदिरात साजरे केले जाणारे इतर सण म्हणजे हिंदू श्रावण महिन्यात शिव उपासना ; कोजागिरी पौर्णिमा - हिंदू महिन्यातील अश्विन पौर्णिमेचा दिवस; दिवाळी ; होळी ; दत्त जयंती ; हनुमान जयंती आणि गोधडेबुवा जयंती इत्यादी उत्सव साजरे केले जातात.

Edited by - Priya Dixit